Naszym dzieciom:
Maksowi, Gustavowi, Callemu i Josephine

I przekonałem się,
że bardziej gorzką niż śmierć jest kobieta,
której serce jest pułapką i siecią,
a ręce więzami.
Kto się Bogu podoba, ten ujdzie przed nią,
lecz kto grzeszy, tego ona usidli.

Księga Koheleta 7,26
Biblia Warszawska (Nowy Przekład)

Z dołu wszystko wygląda inaczej.

Grube nogi od wielkiego stołu, dębowy blat z wyraźnymi słojami i od spodu nieodkryty jeszcze przez mamę rysunek kredą. Obrus opada miękkimi, kremowymi fałdami, tworząc budkę pod stołem.

Mama też wygląda inaczej, gdy się patrzy z dołu.

Tilde ostrożnie wysuwa głowę ze swojej budki i patrzy na stojącą przy kuchni mamę – jedną ręką upycha w garnku wystające kawałki spaghetti, które wyglądają jak bierki, w drugiej ręce trzyma papierosa.

Pod naciskiem widelca makaron wydaje suche trzaski.

Wytarte dżinsy zjechały mamie na tyłku, widać tatuaż nad pośladkami i różowe majtki.

Oglądany z dołu tyłek mamy jest ogromny, dziewczynka zastanawia się, czy to powiedzieć. Mama często pyta, czy nie ma za dużej pupy, i zmusza Henrika, żeby jej odpowiedział, chociaż on nie chce. Woli patrzyć na konie w telewizji, biegają w kółko, a on pije piwo.

To się nazywa, że ktoś ma zainteresowania.

Mama gasi papierosa w filiżance po kawie, długimi paznokciami chwyta kilka źdźbeł makaronu, które spadły koło garnka, i wkłada do ust, jakby to były słodycze.

Chrupią jej w zębach.

Dziewczynka bierze niebieską kredkę i zaczyna kolorować kawałek kartki, który będzie niebem. Na rysunku jest już domek. To ich dom, a przed nim czerwony samochód, który sobie kupią, gdy mama znów dostanie pracę. Przesączające się przez okno blade przedpołudniowe jesienne światło maluje kuchnię w smutne kolory, ale w jej budce panuje przytulny mrok. Dociera tu w sam raz tyle światła, by widzieć kartkę, która leży przed nią na podłodze, i domyślać się kolorów kredek.

Z radia nieustannie płynie muzyka przerywana reklamami.

Dziewczynka już wie, że reklama jest wtedy, gdy gadają. Gdy Henrik idzie wysikać wypite piwo. Reklama jest też wtedy, gdy mama wychodzi na balkon, żeby zapalić, a gdy Henrika nie ma, pali w domu. Chociaż wtedy nie ma reklam.

Lekkie, delikatne pukanie, jakby ktoś nie tyle pukał, ile przechodząc, w zamyśleniu zabębnił palcami o drewnianą taflę drzwi.

Dziewczynka widzi, jak mama zapala następnego papierosa, wygląda, jakby się zastanawiała.

Pukanie przechodzi w łomot.

Buch, buch, buch.

Nie ma wątpliwości, za drzwiami stoi ktoś, kto domaga się wpuszczenia. Ktoś, komu się śpieszy.

– Już idę! – woła mama i powoli, z papierosem w ręce idzie do drzwi. Jakby miała Bóg wie ile czasu. Tilde wie, że tak jest, bo Henrik musi się nauczyć, że trzeba poczekać. Nie wszystko naraz i nie wszystko na jego warunkach. Mama tak mu powiedziała.

Tilde wyszukuje jasnożółtą kredkę, powinna się nadać do rysowania słońca, i krągłym ruchem kreśli kółko. Papier trochę się marszczy, mała przytrzymuje go drugą ręką i wtedy w prawym rogu powstaje nieduże rozdarcie. Małe pęknięcie w tworzonym przez nią idealnym świecie.

Dziewczynka zastanawia się, zacząć od nowa czy rysować dalej?

Buch, buch, buch.

Henrik chyba złości się jeszcze bardziej niż zwykle. Słychać chrobot zdejmowanego łańcucha, mama otwiera drzwi.

Tilde szuka wśród kredek, które w mroku pod stołem przypominają szarobrązowe patyczki. Jakby siedziała w lesie pod choinką i bawiła się prawdziwymi patykami. Ciekawe, jak by to było, Tilde nigdy nie była w lesie. Tylko na placu zabaw w centrum, a tam nie ma choinek, same kolczaste krzaki z malutkimi pomarańczowymi jagódkami, dzieci mówią, że są trujące.

W końcu znajduje szarą kredkę. To będzie wielka, ciemna chmura. Taka z deszczem i gradem w brzuchu, którego nabrzmiały kształt i sina barwa budzi u dorosłych lęk.

Z przedpokoju dochodzą rozgniewane głosy i walenie, ale jakieś inne. Głuche odgłosy, jakby raz za razem coś padało na podłogę. Tilde wolałaby, żeby wreszcie skończyli te awantury i żeby mama wyrzuciła złote puszki po piwie, o które Henrik ciągle się złości.

Tilde wychyla się i wygląda spod obrusa. Teraz krzyczą, coś się stało. Głosy brzmią obco. Henrik mówi jakimś innym głosem.

Przedpokój jest pogrążony w ciemności.

Nic nie widać, można się tylko domyślać, że coś się rusza.

Wrzask.

Ktoś, Tilde widzi, że to mama, bezwładnie pada głową naprzód na podłogę w kuchni. Ląduje na brzuchu, twarzą do podłogi, widać pod nią czerwoną kałużę, która staje się coraz większa. Ręce mamy chwytają chodnik, jakby chciała się przytrzymać, wykonuje ruch w kierunku pokoju i w tym momencie do kuchni toczy się po podłodze coś małego i błyszczącego. Kulka?

Ktoś, mężczyzna, klnie w przedpokoju. Niskim, chrapliwym głosem. Potem słychać kroki. Ciemna postać pochyla się, łapie metalowy przedmiot i już widać, że to pieniążek.

Tilde boi się wystawić głowę, sprawdzić, kto to, widzi tylko czarne buciory i ciemne nogawki, które zatrzymują się koło głowy mamy, sekunda wahania, potem kopią ją w twarz, raz za razem. Aż wydaje się, że cała twarz odpada, jak maska z lalki, a na chodnik wylewa się kałuża czerwonej i różowej brei. Ta breja jest również na czarnych buciorach. Skapuje na podłogę jak roztopione lody.

Robi się cicho, tylko ta muzyka z radia. Tilde dziwi się, jak to możliwe, że muzyka gra i gra, jakby nic się nie stało, chociaż mama leży na podłodze jak kupka brudnej bielizny, a kałuża krwi z każdą chwilą staje się coraz większa.

Oddech mamy brzmi przeciągle, chrapliwie. Jakby się zachłysnęła.

Potem widzi, jak pan ciągnie mamę do przedpokoju, centymetr po centymetrze. Mama wciąż mocno trzyma chodnik, który wyjeżdża razem z nią do ciemnego pomieszczenia.

Na jasnym kuchennym linoleum zostaje tylko morze krwi i różowa breja.

Chwila wahania, potem Tilde wraca do kolorowania szarej chmury gradowej.

Gabinet Vijaya. Olbrzymie biurko, cały blat zawalony papierami. Ciekawe, jak on znajduje potrzebne rzeczy wśród tej góry kartek, skoroszytów i czasopism.

Na stercie papierów, które wyglądają na prace pisemne studentów, króluje laptop. Supercienki mac. Vijay zawsze był fanem maców. Obok filiżanka kawy i niedojedzony banan. Spod pisma od dziekana wysuwa się pudełeczko snusu[1].

– Zażywasz snus?

Aina patrzy na Vijaya z niedowierzaniem i niesmakiem.

– Mhm… musiałem, Olle nie zgadza się na papierosy, ale na snus owszem.

Vijay uśmiecha się szeroko, Aina kręci głową współczująco.

– Szkoda. Myślałam, że zabierzemy kawę na dwór i tam zapalimy papieroska, wspominając dawne czasy itp., itd.

Śmiejemy się wszyscy troje, gdy przypomina nam się, jak zimą albo wiosną wystawaliśmy na ulewnym deszczu, podczas zamieci śnieżnej i w słonecznym skwarze, częstując się papierosami i kawką. Życie wtedy chyba nie było tak skomplikowane jak dziś, albo tylko się tak wydaje z coraz większego dystansu. Gdy to, co było, stało się odległe, przynależne do przeszłości.

Przez chwilę robi mi się żal tego, co było. Aina, Vijay i ja byliśmy kolegami z roku na wydziale psychologii Uniwersytetu Sztokholmskiego. Po dyplomie obie z Ainą zdecydowałyśmy się na pracę kliniczną, podczas gdy Vijay wybrał karierę akademicką i zrobił doktorat. Dziś, dziesięć lat później, jest profesorem psychologii sądowej na tym samym wydziale, na którym wcześniej studiował.

Przyglądam mu się. Czarne włosy ze śladami siwizny na skroniach. Sumiaste wąsy, pognieciona koszula w biało-niebieskie paski. Nie wygląda jak profesor, chociaż jeśli chodzi o ubiór, to może właśnie brak wspólnego mianownika jest dla nich charakterystyczny. Zresztą, co ja mogę o tym wiedzieć, skoro znam tylko jednego profesora. Niezależnie od tego, czy Vijay wygląda na profesora czy nie, niewątpliwie się postarzał. Tak samo zresztą jak Aina i ja. Jesteśmy starsi, może mądrzejsi, a może tylko bardziej zmęczeni i zdziwieni, że życie potoczyło się niezupełnie tak, jak myśleliśmy.

– Może dam się przekonać i później z tobą zapalę. Olle jest na konferencji w Reykjaviku, więc raczej nie zauważy.

Vijay sięga po pudełko ze snusem i z roztargnieniem skubie etykietkę.

– Jednak nie zaprosiłem was, żeby rozmawiać o moim nałogu tytoniowym.

Obie potakująco kiwamy głową. Wiemy, że Vijay chce omówić z nami pewne zlecenie. Jesteśmy mu wdzięczne, ponieważ psychoterapeuci również odczuwają skutki recesji i cieszą się, gdy zawierają kontrakt z państwowym zleceniodawcą.

– Chodzi o projekt naukowy, a mianowicie badanie skuteczności oddziaływania grup wsparcia dla kobiet, które padły ofiarą przemocy. Projekt jest adresowany do kobiet zagrożonych zespołem stresu pourazowego, które z różnych powodów nie chcą chodzić na tradycyjną terapię.

Vijay jest w swoim żywiole. Oczy mu płoną, ma zarumienione policzki. Pasjonuje się swoim zawodem, który nie jest dla niego pracą czy źródłem utrzymania, tylko sposobem na życie; może również czymś, co nadaje mu sens. Poza tym nie mógłby zaprzeczyć, że pochlebia mu pozycja autorytetu wynikająca z tego, że jest profesorem. Uwielbia swój status eksperta. Człowieka, który wie.

Często występuje w mediach, wypowiadając się o przestępstwach i ich domniemanych przyczynach. Ryzykując, że się popadnie w psychologizowanie, można snuć przypuszczenia, że miał potrzebę odkucia się. Skrzywdzony imigrant, zmarginalizowany zarówno z powodu pochodzenia etnicznego, jak i skłonności seksualnych. Nic bardziej mylnego. Rodzice Vijaya to ludzie dobrze sytuowani, przyjechali do Szwecji na stypendia naukowe i potem zostali na stałe. Rodzina zaakceptowała jego odmienność. Vijay ma jeszcze trzech braci, którzy zapewnili rodzicom upragnione wnuki. Jego postrzegają jako ekscentryka, niemniej udanego.

– Na czym miałaby polegać nasza rola, skoro chodzi o grupy wsparcia? – wtrąca Aina.

Vijay musi przerwać, czego nie lubi.

– Cierpliwości, zaraz do tego dojdę. – Milczy przez chwilę, otwiera pudełko ze snusem, wkłada prymkę pod wargę i kontynuuje: – Plan jest taki, żebyście poprowadziły badania pilotażowe. Przetestowały podręcznik, zwłaszcza rozdziały o charakterze psychoedukacyjnym, i sprawdziły, co należałoby uzupełnić albo skreślić.

– Nie wydaje mi się, aby psychoedukacja i grupy wsparcia miały wiele wspólnego z terapią poznawczo-behawioralną. – Aina ma na twarzy wyraz powątpiewania, a Vijay uśmiecha się szeroko.

– Bo nie mają, przynajmniej formalnie. Jednak to nie znaczy, że nie dadzą efektu. Zdajecie sobie sprawę, że zapotrzebowanie na wykwalifikowanych psychologów zajmujących się terapią poznawczo-behawioralną znacznie przekracza liczbę terapeutów. To sposób, aby większą liczbę osób objąć pomocą, która, jak wiemy, jest skuteczna przy urazach i zespole stresu pourazowego, po prostu chcemy rozpowszechniać te metody mniejszym kosztem. Poza tym działanie grup wsparcia jest korzystne zwłaszcza w odniesieniu do osób, które same padły ofiarą przemocy. Być może dlatego, że człowiek ma wrażenie, że… kontroluje sytuację. Empowerment. No wiecie…

– Empowerment?

Aina, z miną nadal wyrażającą lekkie powątpiewanie, patrzy na mnie, jakby czekała na sygnał, co ja na to.

– Jak miałoby to wyglądać praktycznie?

– Osiem spotkań po dwie godziny. Każde zaczynałoby się od części szkoleniowej: reakcje na traumę, przemoc mężczyzn wobec kobiet, najczęstsze objawy zespołu stresu pourazowego, tego rodzaju tematy. W drugiej części uczestniczki mogą opowiedzieć o własnych doświadczeniach i posłuchać koleżanek. Zadaniem prowadzącej będzie tak poprowadzić rozmowę, żeby nie została zdominowana przez żadną z uczestniczek, aby wszystkie mogły się wypowiedzieć. Ostatnia część to zadanie domowe, na przykład zastanowienie się, jak zmieniło się życie po traumie, albo wyznaczenie sobie nowych celów życiowych. Co się straciło, a co można odtworzyć, czy też odzyskać. I jak to zrobić. Otrzymacie szczegółowe wytyczne, ale będziecie mogły wyjść poza nie. Każde spotkanie będzie filmowane, później razem je ocenicie i sformułujecie wnioski. Wszystko będzie dokumentowane. Cały czas trzeba mieć w pamięci, że to grupa wsparcia, czyli poziom powinien być rzeczowy, dostosowany do uczestniczek i umożliwiać zmiany, ale nie może być zbyt skomplikowany. To nie jest psychoterapia i prowadzącymi nie mają być psychoterapeutki, tylko kobiety, które same padły ofiarą męskiej przemocy…

Vijay przerywa, ma speszoną minę. Wiem, co pomyślał i co zaraz powie.

– To znaczy… Siri, nie dlatego poprosiłem cię o wzięcie udziału w tym projekcie, że byłaś ofiarą przemocy, tylko dlatego, że jesteś cholernie kompetentną psycholożką i psychoterapeutką. Obie z Ainą jesteście dobre. Bardzo dobre.

– Ale nie szkodzi, że przy okazji również byłam ofiarą przemocy, prawda?

Obserwuję Vijaya i widzę, że zastanawia się, co powiedzieć. Znam go tak dobrze, że czuję, jakimi torami biegną jego myśli. Powiedzieć, jak jest, czy załagodzić? Udawać, że nic się nie stało i jestem tą samą osobą co przedtem, czy przyznać, że się stało i zmieniłam się wskutek tego, że ktoś próbował mnie zabić.

– Czy to ci przeszkadza? – pyta, patrząc na mnie. Widzę po jego minie, że jest urażony, a jednocześnie, że mu zależy. Czy mi przeszkadza jego przekonanie, że z powodu osobistych doświadczeń nadaję się do tego zadania lepiej niż ktokolwiek inny? Uświadamiam sobie, że nie. Owszem, te przeżycia tkwią we mnie, ale nie bolą już jak otwarta rana. Wydaje mi się, że panuję nad swoimi reakcjami i mam wyważony stosunek do tego, co było.

– Nie, nie przeszkadza.

W zagraconym gabinecie Vijaya następuje wyczuwalna zmiana atmosfery. Oboje z Ainą oddychają z ulgą. Domyślam się, że musieli się wcześniej naradzać, ale Aina nie chciała wpływać na moją decyzję, wolała – nie ryzykując utraty twarzy – umożliwić mi odrzucenie jego propozycji. Vijay nachyla się i niespodziewanie tkliwym gestem głaszcze mnie po policzku.

– Siri, przyjaciółko. Tak się cieszę, że tu jesteś.

Zaskakuje, ale jednocześnie ujmuje mnie ta nagła czułość z jego strony. Nie wątpię, że mówi szczerze. Napotykam spojrzenie Ainy, która lekko unosi brwi, muszę uciec wzrokiem, bo inaczej wybuchnę śmiechem, a nie chciałabym dotknąć Vijaya. Odwracam się do niego i przekrzywiam głowę.

– Nuff said. Możemy pogadać o pieniądzach?

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

1 Snus – popularny w Skandynawii rodzaj tytoniu do życia, prymkę wkłada się za górną lub dolną wargę. (Wszystkie przypisy w książce pochodzą od tłumaczki).

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Karta tytułowa

1. Gustavsberg, przedmieście Sztokholmu - popołudnie, 22 października

2. Sztokholm - dwa miesiące wcześniej

3. Gustavsberg - wieczór, 22 października

4. Medborgarplatsen - październik

5. komenda policji, Värmdö - październik

6. Värmdö - październik

7. komenda policji, Värmdö - październik

8. Medborgarplatsen - listopad

9. Gustavsberg - listopad

10. Medborgarplatsen - listopad

11. okolice Sztokholmu - listopad

12. Värmdö - listopad

13. okolice Sztokholmu - listopad

14. Värmdö - listopad

15. Uniwersytet Sztokholmski - pięć miesięcy później

16. Gnesta — osiem miesięcy wcześniej

Podziękowania

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: Bittrare än döden

Copyright BITTRARE ÄN DÖDEN © 2010 by Camilla Grebe and Åsa Träff

First published by Wahlström & Widstrand, Sweden in 2010

Published by arrangement with Nordin Agency AB, Sweden

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2014

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony.

Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Elżbieta Bandel

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Michał Pawłowski / www.kreskaikropka.pl

Fotografie na okładce

© Alamy/MJS

© daizuoxin/Shutterstock

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Bardziej gorzka niż śmierć, wyd. I, Poznań 2014)

ISBN 978-83-7818-248-1

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com