Generałowi Władysławowi Andersowi,

który prowadził nas ku wolności i zwycięstwu

w poczuciu honoru i miłości ojczyzny

Aleksander Topolski

żołnierz Drugiego Korpusu Polskiego

Rozdział 1

Nad kaspijskim brzegiem

Nie dla nas jednak były granatowe, lśniące ciężarówki marki Dodge stojące w długim szeregu na nabrzeżu. Zabierały żołnierzy innych jednostek, a dodatkowo bagaże oficerów i tych, którzy byli zbyt chorzy bądź słabi, aby iść o własnych siłach. My, kadeci szkoły oficerskiej – „kwiat polskiej armii” – musieliśmy taszczyć swoje wypchane plecaki i dyndające ciężko chlebaki, które przewieźliśmy przez Morze Kaspijskie na pokładzie tankowca Kaganowicz ze spalonego słońcem Turkmenistanu.

Tamtego sierpniowego dnia 1942 roku powietrze było wilgotne i gorące. Nasz przemarsz z portu do obozu wiódł przez centrum Pahlawi. Bardzo staraliśmy się zachować równy krok i szyk. Starszy sierżant Szlamka i sierżant Łukasik biegali wokół nas jak psy pasterskie, wyszczekując raz po raz rozkazy, byśmy trzymali linię, równali szereg i wysoko nieśli głowy. A przecież jedynymi ludźmi, którzy na nas patrzyli, byli uliczni sprzedawcy przycupnięci przy piramidach owoców i warzyw oraz sklepikarze wychylający głowy z zacienionych drzwi, drapiący się po podbródkach lub skubiący brody.

W grudniu 1939 roku, w wieku szesnastu lat, opuściłem dom rodzinny w okupowanej przez Sowietów południowej części Polski, mając tylko jeden cel – wstąpić do powstających we Francji Polskich Sił Zbrojnych, aby walczyć z nazistami i komunistami o wyzwolenie kraju. Ale podczas próby przekroczenia granicy z Rumunią, niedaleko mojego domu w Horodence, zostałem zatrzymany przez rosyjską straż graniczną. Dwa następne lata spędziłem w sowieckich więzieniach i obozach Gułagu.

Byłem młodziutki i zupełnie sam w więzieniu, więc starsi więźniowie polityczni pomogli mi przetrwać ten czas i zadbali o moje wykształcenie. W Czortkowie dzieliłem cele z dwoma młodymi lekarzami, trzema świeżo upieczonymi profesorami, dwoma chłopami, urzędnikiem pocztowym i zawodowym złodziejem. Podpatrywałem ich, włączałem się do rozmów i wszystkiego się od nich uczyłem. Jeden z akademików uczył mnie łaciny i historii. Złodziej wszystkich uczył radzenia sobie w więziennym życiu, na przykład pokazał, jak zapalić papierosa za pomocą sznurka i guzika. Do dziś pamiętam część dowcipów, które opowiadaliśmy, i kawałów, które robiliśmy strażnikom. W poprawczym obozie pracy w Kijowie miałem szczęście być kreślarzem u boku wolnych cywilów, głównie Rosjan, którzy zaakceptowali mnie jako kolegę z pracy i dobrze traktowali. Pod rządami Stalina także cierpieli nieraz głód, nie mogli kupić ubrań i wielu podstawowych artykułów.

Łagry północy pomogła mi przetrwać olbrzymia wola życia wzmocniona wiarą. Pod władzą sowiecką wielu Polaków znosiło niedolę, wielu spotkała śmierć. W latach 1940–1941 żołnierze Stalina aresztowali i deportowali na wschód ponad milion obywateli polskich, niezależnie od wieku. Upychano ich w bydlęcych wagonach, zaopatrując w niewielkie racje żywnościowe lub w ogóle nie dając nic do jedzenia i picia. Tym, którzy przetrwali podróż, kazano wysiadać w dalekich, niegościnnych zakątkach Związku Sowieckiego i prowadzono ich do niewolniczej pracy w lasach i na polach w zamian za jedzenie, które ledwie wystarczało, aby przeżyć. Mnóstwo ludzi umierało z głodu i chorób, takich jak powodowany chronicznym niedożywieniem szkorbut lub przenoszony przez wszy tyfus. Pierwsze umierały niemowlęta, małe dzieci i ludzie starsi – niezdolnym do pracy bowiem odmawiano pożywienia. Stalin, podobnie jak Hitler, chciał się pozbyć każdego, kto w przyszłości mógłby się sprzeciwić trwałej aneksji ziem polskich. W 1940 roku Biuro Polityczne rosyjskiej partii komunistycznej podjęło tajną decyzję o rozstrzelaniu 25 tysięcy Polaków: wziętych do niewoli oficerów i przedstawicieli naszej inteligencji. Masowe egzekucje rozpoczęły się w kwietniu 1940 roku w położonym na odludziu lesie katyńskim. Ciała wrzucano do zbiorowych mogił.

Kiedy w czerwcu 1941 roku Niemcy wdarli się blitzkriegiem w głąb Rosji, Stalin zmienił sojusznika i Związek Sowiecki z dnia na dzień stał się sprzymierzeńcem Wielkiej Brytanii. Churchill obiecał przesyłać zaopatrzenie dla Armii Czerwonej, a w zamian Stalin zgodził się wypuścić Polaków z więzień, obozów pracy i miejsc przymusowych wysiedleń, aby mogli sformować na terytorium ZSRS własne siły zbrojne. Po zwolnieniu z łagru koło Kirowa (dawniej Wiatka) na północy Rosji ruszyłem na południe przez Syberię i po długiej tułaczce dotarłem do punktu rekrutacyjnego polskiej armii w Uzbekistanie. Chociaż byłem nadzwyczaj osłabiony po przebytym niedawno tyfusie, podczas którego otarłem się o śmierć, uznano mnie za zdolnego do służby i przyjęto w stopniu szeregowca do powstającej polskiej armii. Armią dowodził generał Władysław Anders, który sam przeszedł piekło sowieckich więzień.

Reżim Oficerskiej Szkoły Piechoty w Kermine (dzisiaj Nawoi) był dla nas podwójnie wyczerpujący, ponieważ byliśmy wycieńczeni wskutek przepracowania i przymierania głodem. Wyglądaliśmy jak chodzące szkielety o poszarzałych twarzach. Mierzyłem wówczas metr siedemdziesiąt, a ważyłem niespełna czterdzieści kilogramów. Choć miałem dziewiętnaście lat, mogłem mówić, że skończyłem trzydzieści pięć, a ludzie uwierzyliby, patrząc na mnie. Oficerowie i sierżanci traktowali nas surowo, w taki sam sposób, w jaki armia traktowała dobrze odżywionych i silnych rekrutów przed wojną. Nawet w obozach wojskowych otrzymywaliśmy ograniczone racje żywnościowe, a musieliśmy się nimi dzielić z cywilami, również zwolnionymi z sowieckich więzień na podstawie tak zwanej „amnestii” dla Polaków. Ludzie ci na rozmaite sposoby przedostawali się do garnizonów takich jak nasz, szukając wiktu i drogi wyjścia ze Związku Sowieckiego. Sytuacja się poprawiła, kiedy zostałem przeniesiony do bardziej cywilizowanej Oficerskiej Szkoły Łączności koło Taszkentu.

Krążyła wówczas plotka, że Stalin zamierza rzucić polskie wojsko do samobójczych walk przeciwko Niemcom pod Stalingradem. Władysław Anders, jeszcze podczas służby w carskiej kawalerii odznaczony Krzyżem św. Jerzego za męstwo w boju, więc doskonale znający rosyjski język i temperament, przekonał w końcu Stalina, żeby pozwolił nam opuścić sowiecki Czerwony Raj. Generał zabrał ze sobą tylu cywilów, ilu tylko zdołał, wbrew angielskim zaleceniom, aby zostawić tych ludzi samym sobie w Rosji. Niektórzy z nich, zwłaszcza dzieci, jechali przez góry na południe, do miasta Meszhed w Iranie, w konwojach ciężarówek. Ale większość opuściła ZSRS upakowana jak sardynki w puszce na pokładach rosyjskich tankowców, przemierzając przez trzy dni Morze Kaspijskie w spiekocie, bez wody i żywności, by w końcu dotrzeć do irańskiego portu w Pahlawi.

Przynajmniej tyranię i głupotę sowieckiego systemu mieliśmy wreszcie za sobą. W Iranie zrobiłem kolejny krok ku spełnieniu młodzieńczych marzeń o powrocie do domu w glorii bohatera niosącego Polsce wolność.

Mimo defilady, podczas której staraliśmy się zademonstrować naszą siłę i sprawność, nie sądzę, aby maszerujący Polacy zrobili na Pahlawi większe wrażenie, niż miasto zrobiło na nas. Zresztą „wrażenie” to mało powiedziane. To był wstrząs. Byliśmy zaszokowani obfitością wszystkiego, ilością towarów w sklepach, kramami zapełnionymi żywnością czy otwartymi i zapraszającymi do środka restauracjami. Po trzech latach sterowanej przez sowieckie państwo nędzy i braku czegokolwiek ten irański róg obfitości w Pahlawi wydawał się nam czymś nierzeczywistym. Naszą kolumnę z obu stron mijały półciężarówki, huczące klaksonami taksówki i pokryci kurzem fiakrzy przewożący mężczyzn w garniturach lub damy z odsłoniętymi twarzami, a obok nich dreptały objuczone osiołki, nie mniej objuczeni tragarze w burnusach i kobiety w czarczafach. Miejscowi otwarcie patrzyli na nas z zaciekawieniem, czego nie można było porównywać z wystraszonymi, ukradkowymi spojrzeniami, do których przyzwyczailiśmy się w Związku Sowieckim. Staraliśmy się nie okazywać zdumienia na widok sklepu rzeźnickiego z dziesiątkami wiszących tusz baranich czy witryny zegarmistrza zastawionej zegarami i zegarkami, wiszącymi, stojącymi lub na rękę. Jednak nieraz się zapominaliśmy i gapiliśmy na coś z otwartymi ustami, jak to robili Rosjanie we wrześniu 1939, kiedy wkroczyli do mojej rodzinnej Horodenki.

W końcu przeszliśmy przez miasto i dotarliśmy do długiej plaży o wilgotnym, zielonkawoszarym piasku. Tam kazano nam złożyć rzeczy osobiste do dużych drewnianych skrzyń i rozebrać się do naga. Przejęła nas jednostka sanitarna armii brytyjskiej. Najpierw popędzono nas w labirynt płóciennych parawanów, gdzie były gorące natryski. Potem grupa postrzygaczy sprawnie ogoliła nam głowy, pachy oraz pachwiny, wycierając ogolone miejsca wacikami zanurzanymi w jakimś szczypiącym środku dezynfekującym. Następnie, wciąż goli jak święci tureccy, zostaliśmy puszczeni gęsiego przez szpaler brytyjskich żołnierzy, którzy wręczali nam mundury i kolejne elementy ekwipunku. Jednym rzutem oka oceniali oni figurę każdego z osobna i podawali majtki, krótkie spodnie, koszule z krótkim rękawem i tak dalej. Kiedy zbliżałem się do końca tego garderobianego korytarza, w jednej ręce trzymałem komplet umundurowania, a w drugiej otwartą menażkę, w której znajdowały się zawinięta kanapka, jabłko i czekoladowy baton. Ostatni z „garderobianych” wcisnął mi na głowę oliwkowy kapelusz armii nowozelandzkiej, a pod pachę wepchnął paczkę papierosów. „Co za organizacja!” – pomyślałem z podziwem. Wszystkich umytych, ubranych i nakarmionych rekrutów kursujące wahadłowo ciężarówki przewoziły potem do „czystego obozu”.

Żołnierze, którzy przybyli wcześniej, powiedzieli nam, że mundury i ubrania, które przywieźli ze Związku Sowieckiego, w tym skórzane paski i buty, a nawet nowiutkie, wysokie buty obronione przed zakusami Sowietów, zostały ułożone w pryzmy, oblane ropą naftową i spalone. Brytyjska armia wolała nie ryzykować. Żadnego tyfusu, żadnych wszy, żadnych zarazków. Bez względu na koszty.

„Czysty obóz” był tak prymitywny, że właściwie trudno było go nazwać obozem. Na piaszczystej plaży Morza Kaspijskiego postawiono długi ciąg chatynek skleconych z nieokorowanych okrąglaków, na które położono płaskie trzcinowe dachy. Chatki dobrze chroniły przed piekącym słońcem, ale okazywały się bezużyteczne w czasie nocnego deszczu, który z zegarmistrzowską precyzją pojawiał się codziennie o czwartej nad ranem. Budziliśmy się na mokrym piasku, okryci przemoczonymi kocami. Ale kto by się martwił takimi błahostkami? Mamrotaliśmy modlitwę i co żywo pędziliśmy do kuchni po owsiankę czy płatki, które popijaliśmy litrami słodzonej herbaty z kondensowanym mlekiem. Zanim minęła dziesiąta, nasze koce i ubrania na plaży były suche jak pieprz.

Mundury tropikalne otrzymane od Brytyjczyków natychmiast stały się przedmiotem gorących dyskusji. Choć wszyscy byli zgodni, że w tak gorącym klimacie są najlepszym rozwiązaniem, starsi żołnierze patrzyli na nie spode łba. Czy można poważnie traktować mężczyznę, który nosi krótkie portki jak chłopiec? Istna farsa. Niektórzy starsi podoficerowie, ci powyżej czterdziestki, wkładali te spodenki, podciągali skarpety pod kolana, wciskali na głowy nowozelandzkie kapelusze z szerokim rondem i salutowali sobie w stylu zuchów, krzycząc: „Czuwaj!”, „Czuwaj!” i zanosząc się ze śmiechu.

Po dwóch, trzech dniach dostaliśmy pierwszy żołd. Każdy żołnierz, niezależnie od stopnia, otrzymał równowartość brytyjskiego funta w irańskiej walucie – w kolorowych banknotach oraz srebrnych, niklowych i miedzianych monetach. Szybko się pogubiliśmy, ponieważ lokalna ludność używała starych i nowych nazw: dinary, riale, szahi, tomany czy krany. Chytrzy miejscowi sprzedawcy mieli olbrzymią przewagę w handlu ze zdezorientowanymi, złaknionymi towarów przybyszami. Mimo surowego zakazu kontaktowania się z ludnością cywilną za wydmami wyrosły jak grzyby po deszczu małe bazary. Kiedy zbliżały się patrole naszych żandarmów czy irańskiej policji, handlarze znikali jak kamfora, ale gdy tylko zagrożenie mijało, pojawiali się z powrotem. Początkowo handlowano jedzeniem i arakiem, napojem alkoholowym destylowanym z daktyli i słodzonym lukrecją. Jednak niebawem, odkąd regularnie zaczęliśmy otrzymywać żołd, pojawiły się także inne towary: kieszonkowe lusterka, grzebyki, notesy w skórzanej oprawie, wieczne pióra i zegarki. Każdy chciał mieć zegarek. W jednej chwili pojawiła się wśród nas grupa prawdziwych znawców czasomierzy. Potrafili prowadzić niekończące się dyskusje o zaletach takich marek, jak Tissot, Cyma, Omega, Schaffhausen czy Patek. Dla mnie to była chińszczyzna. O zegarkach wiedziałem tylko tyle, że ojciec miał omegę, a kolejarze w kontynentalnej Europie polegali na rosskopfach, solidnych, ciężkich zegarkach kieszonkowych znanych z niezwykłej dokładności. Wsłuchując się w dyskusje domorosłych ekspertów, szybko zauważyłem, że im większą kto biedę klepał przed wojną, tym więcej wiedział na temat drogich zegarków i tym bardziej ich pożądał.

Na samym końcu obozu stały prowizoryczne paleniska polowe zbudowane z kamieni i gliny. Żar, jaśniejący pod okopconymi brzuszyskami przepastnych kotłów, dzień i noc utrzymywał wiktuały w stanie nęcącego bulgotu. Każdy żołnierz mógł w dowolnej chwili podejść do kuchni i poprosić o chochlę jagnięcego gulaszu z ryżem. Dla ludzi, którzy w Związku Sowieckim długie miesiące bądź lata przymierali głodem, była to pokusa nie do odparcia. Nawet mając pełny żołądek, wciąż czułem tamten dojmujący głód, który nieodłącznie towarzyszył mi w sowieckim ubóstwie. Zwiększona raptem ilość tłuszczu w codziennej diecie przyczyniła się do wybuchu epidemii żółtaczki. Przez kilka tygodni u dwóch trzecich żołnierzy dawało się zauważyć charakterystyczne żółte znamiona na skórze i w białkach oczu.

Niektórzy zmarli wskutek przejedzenia. Po tylu latach chronicznego głodu nasze pokurczone żołądki i jelita, jak również wątroby trudno znosiły nagły nadmiar ciężkich posiłków. Jedzenie powodowało opuchnięcie brzucha i skręt kiszek. Podczas jednej z kolacji sam przesadziłem, pakując w siebie ponad dwa litry gęstego gulaszu z ryżem. Na całe szczęście nie rozchorowałem się po tym. Uratowały mnie częste hausty araku podczas dzikiej uczty, w każdym razie tak uważał dowódca naszego plutonu.

– Zobaczcie! Taki młody, a już wie, że tłuste trzeba zapić procentami.

Mimo olbrzymich ilości jedzenia w kuchni wciąż kupowaliśmy żywność od Persów. Pchało nas do tego irracjonalne poczucie głodu. Poza tym miejscowi sprzedawali świeże owoce, zielone cebule i jajka, czyli rzeczy, na które mieliśmy wielką ochotę, a które tylko z rzadka widziało się w żołnierskich racjach. Sprzedawali nam także chleb. W Związku Sowieckim przeżyliśmy głównie dzięki czarnemu chlebowi, innego jedzenia było bowiem niewiele. Dla nas chleb oznaczał życie. W Iranie dzienna racja wypiekanego w polowych piekarniach chleba brytyjskiej armii wynosiła czterysta gramów na głowę. Ale był to chleb biały, miękki, który nam nie smakował i nie zaspokajał głodu. Więc kupowaliśmy perski – okrągły, pełnoziarnisty, wypiekany z pszennej mąki, przypominający duże naleśniki. Każdy taki chleb, usiany ciemnymi plamkami po przypaleniach i kraterkami spękanych pęcherzyków, przypominał trójwymiarową mapę Księżyca z ciemnymi morzami, dolinami i grzbietami. Smakował i pachniał domem.

W latrynach ukrytych za wydmami było równie tłoczno jak w kuchni. Woda pitna była silnie chlorowana i nie opuszczało nas przekonanie, że właśnie przez to truchtamy bez przerwy za wydmy. Jednak kapral Biernat zaklinał się, że to świeże perskie żarcie wywraca mu jelita na lewą stronę.

Nasze ćwiczenia fizyczne ograniczały się do biegu po plaży oraz pływania w morzu, którego co dzień wyczekiwaliśmy z wielką niecierpliwością. Większość z nas widziała słoną wodę po raz pierwszy w życiu. Poza tym Morze Kaspijskie było piękne, szmaragdowe, niemal przezroczyste, od nieba oddzielała je wyrazista, prosta linia, a nie siny, zamglony horyzont. Fale formowały olśniewające, białe, równoległe grzywy, które w miarę zbliżania się do brzegu stawały się coraz szersze. W końcu rozbijały się o ląd i dawały się wchłonąć przez piach, który barwił je na zbrudzony żółtawy kolor, zanim odeszły porwane przeciwnym prądem.

Piskliwy głos chorążego Jaśkowiaka, który wołał: „Podoficer dyżurny, skąpać chłopaków!”, zawsze był mile widziany. Pędziliśmy wtedy całą chmarą nad brzeg i czekaliśmy na rozkaz: „Do wody!”. Gdy padała komenda, część z nas wbiegała parę kroków w morze i rzucała się na brzuch w płytką, sięgającą łydek wodę. Inni zanurzali się powoli, rozkładając ramiona i mieląc dla równowagi młynki w powietrzu, jakby płynęli w zwolnionym tempie motylkiem. Woda była taka ciepła, że zanurzanie się sprawiało przyjemność nawet wówczas, gdy pierwsze bryzgi padały na dolną partię pleców. Patrząc w dół, widziałem swoje pomniejszone nogi i blade stopy, które stawiałem na twardym, piaszczystym, pofalowanym delikatnie jak jedwabna mora dnie. Lubiłem wchodzić głęboko w wodę, aż podnosił mnie wezbrany morski pływ. Kiedy pierwsze fale biły mnie w twarz, a w uszy uderzał donośny wrzask sierżanta Łukasika: „Topolski! Z powrotem!”, wiedziałem, że zaszedłem za daleko. Po kąpieli był posiłek, a po posiłku śpiew. Mówili, że śpiewanie dobrze robi na płuca. Potem odbywały się zajęcia ze znajomości alfabetu Morse’a. Sprzątanie obozu. Kontrola ekwipunku. Wszystko, co przychodziło do głowy naszym instruktorom, bylebyśmy nie pozostawali bez zajęcia.

Wieczorem usypiał nas łagodny szum Morza Kaspijskiego. Czasami budziło nas wycie szakali, co przypominało mi noc sprzed ledwie sześciu miesięcy, kiedy osłabiony tyfusem i wieloma dniami bez pożywienia, wędrowałem samotnie przez mrok pustyni pod Sari Assijan w kierunku dworca i pociągu, który miał zabrać ochotników do polskiej armii. Szła wtedy za mną wataha wyjących szakali, czekając, aż padnę bez tchu na ziemię i stanę się smakowitym żerem. Ale wlokłem się noga za nogą i mnie nie zaatakowały. Teraz mogłem się uśmiechnąć, słysząc zawodzenie tych zwierząt. Dobrze było wiedzieć, że starzy kompani z samotnej nocnej wędrówki przez pustynię nie idą moim śladem, lecz walczą między sobą o kości znalezione na śmietniku za kuchnią. Jednak żołnierze, którzy nigdy nie słyszeli szakali, autentycznie bali się ich wycia.

Tak mijały dni i noce w oczekiwaniu na transport do Iraku. Było to coraz nudniejsze i nie mogłem się doczekać wyjazdu na front, gdzie toczyła się prawdziwa wojna.

Do portu w Pahlawi nie wolno nam było wchodzić bez pozwolenia. Jako miejsce, do którego wojsko nie miało wstępu, port był dla mnie jeszcze bardziej kuszący i wiedziałem, że muszę znaleźć sposób, żeby się do niego dostać. Dawniej miasto i port nosiły nazwę Anzeli. Odkąd w 1925 roku Reza Szah, sierżant irańskiej armii, obalił władcę Iranu i zapoczątkował dynastię Pahlawi, miasto nosiło nazwę Pahlawi. Dzisiaj port nazywa się Bandar-e Anzeli.

Powiedziałem dowódcy, że mam kłopot z okularami i muszę kupić nowe oprawki, a przynajmniej postarać się naprawić stare. Gdy rozniosło się, że taki wybieg zapewnił mi przepustkę do miasta, pojawiło się trzech kolejnych żołnierzy twierdzących, że muszą naprawić okulary. Pod tym samym pretekstem wybrał się z nami sierżant Glejf, dawny podoficer polskiej kawalerii, choć przede wszystkim chciał nas mieć na oku. Po szybkiej wizycie w jakimś sklepiku z okularami dołączyłem do reszty grupy w restauracji. Jej właściciel rozumiał rosyjski. Postawił przed nami butelkę wódki i zakąski. Miałem dopiero dziewiętnaście lat, ale przy stole z dorosłymi mężczyznami, nad otwartą butelką wódki, czułem się jak stary weteran. Po chwili pojawiła się waza pieprznego rosołu z jagnięciny z kluskami, a kiedy go z apetytem spałaszowaliśmy, przymilny właściciel podszedł, tonąc w uśmiechach i zacierając ręce.

– Mam dla panów oficerów coś wyjątkowego. To niespodzianka.

Niespodzianka! Rondel zatopionego w oliwie, purpurowego, rozmokłego bakłażana. Fuj! Świństwo, którym karmili nas długie tygodnie w Związku Sowieckim. Niemniej, z pomocą kolejnej butelki wódki, opróżniliśmy rondel. Nasz lunch zakończyły lepka, miodowa bakława i słodka herbata.

Wstałem od stołu, czując, jak kręci mi się w głowie, ale robiłem wszystko, żeby iść równym krokiem i rozmawiać jak gdyby nigdy nic. Obok mnie szedł starszy sierżant Glejf. Raz po raz przystawał, by spojrzeć na mnie z aprobatą, po czym walił mnie po przyjacielsku w plecy.

– Nieźle! Całkiem nieźle! Zrobimy z ciebie jeszcze kawalerzystę.

– Jutro wyjazd! – obwieścił któregoś popołudnia szef Szlamka.

Szlamka był starszym sierżantem, dowódcą naszej kompanii, i dlatego zwracaliśmy się do niego per „szefie”.

– Pakować się, dobrze wszystko powiązać. Będziecie nieść cały ekwipunek, a ręce musicie mieć wolne. Kiedy będziecie gotowi, zbiórka przy drodze. Poćwiczymy załadunek na ciężarówki bez ciężarówek.

Załadunek na ciężarówki bez ciężarówek? Brzmiało to bezsensownie, ale każdy dobrze wiedział, że lepiej nie podważać wojskowej logiki i rozkazów Szlamki.

Na głównej szosie kazano nam podzielić się na szesnastoosobowe grupy, po ośmiu ludzi z każdej strony drogi. Odległość między grupami miała wynosić dwadzieścia metrów.

– Wyobraźcie sobie, że ciężarówka zatrzymuje się dokładnie tutaj, tuż przed waszą grupą. – Szlamka rozłożył szeroko ręce. – Stańcie trójkami za budą. Pierwsza trójka opuszcza klapę. Człowiek po lewej i człowiek po prawej chwytają się jedną ręką burt i wciągają na pakę, a wolnymi rękami windują na górę środkowego. Następna trójka robi to samo i tak dalej. Kiedy już jesteście wewnątrz, pięciu siada na ławie po lewej, pięciu na ławie po prawej, a pięciu okrakiem na rzędzie plecaków ułożonych pośrodku na podłodze. Szesnasty człowiek, dowódca grupy, sprawdza, czy wszystko jest w porządku, zamyka klapę i siada w kabinie obok kierowcy. Na załadunek macie minutę.

– Chwileczkę, szefie. Dlaczego tylko minutę?

Szlamka był tego dnia łaskawy i dopuszczał pytania. Miał dobry humor i nigdzie się nie śpieszył.

– Ponieważ w kolumnie przyjedzie ponad pięćdziesiąt ciężarówek. Nawet jeżeli załadunek odbędzie się zgodnie z planem, ostatnia ciężarówka dotrze do punktu przeznaczenia godzinę po pierwszej. Tu liczy się każda minuta. Zresztą taki jest rozkaz. A teraz zobaczymy, jak wam to pójdzie.

Sierżant był zbyt starym i doświadczonym wyjadaczem, żeby podawać długie i zawiłe instrukcje, a potem oczekiwać od ludzi, że dobrze wykonają polecenie. Wydawał więc rozkazy krok po kroku, zatrzymując się po każdym zdaniu, żeby powtórzyć:

– Róbcie, co mówię, i czekajcie na kolejny rozkaz.

Dzielenie się na grupy i ustawianie trójkami poszło nieźle, ale wyimaginowane wchodzenie na wyimaginowane ciężarówki zaczęło wyzwalać w nas ukryte talenty aktorskie. Niektórzy stawali na jednej nodze, drugą unosząc wysoko, jakby próbowali znaleźć dla niej oparcie na nieistniejącej platformie ciężarówki. Inni patrzyli w lewo, a potem w prawo i machając ręką, popędzali przejeżdżające niewidzialne samochody. Kilku chwyciło Chocieja, naszego kompanijnego grubasa, podniosło go wysoko i upuściło z łoskotem na ziemię.

– Chociej jest za ciężki, żeby go wsadzić do ciężarówki, szefie!

Szlamka puszczał tego dnia płazem nasze błazeństwa. Grunt, że mieliśmy zajęcie.

Kiedy przyszli pasażerowie ciężarówki znaleźli się „w środku”, ktoś klepnął w ramię wyimaginowanego kierowcę i wrzasnął: „Jazda!”, a pozostali zaczęli udawać, że telepią się z boku na bok, chwytając się nawzajem dla utrzymania równowagi. Gajl i Celiński ocierali z policzków wyimaginowane łzy i machali na pożegnanie tym, którzy zostali w obozie.

Tytuł oryginału: Without a Roof: War

Copyright © 2012 Aleksander Topolski. All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2012

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Błażej Kemnitz

Opracowanie graficzne serii i projekt okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografia na okładce z archiwum autora

Zdjęcia w książce ze zbiorów i archiwów rodzinnych (jeśli nie zaznaczono inaczej)

Wydawca podjął wszelkie starania w celu ustalenia właścicieli praw autorskich materiałów zamieszczonych w książce.

W wypadku jakichkolwiek uwag czy niedopatrzeń prosimy o kontakt z wydawnictwem.

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego: Bez dachu, wyd. I, Poznań 2012)

ISBN 978-83-7818-094-4

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

eBook: www.kaladan.pl