Bez retuszu

Spis treści

Karta tytułowa

Zdjęcie autora

Wprowadzenie

Preludium

Na skraju nocy

Ból

W ukryciu

Więzienie

Na Sybir

Głód

Godzina nadziei

Litewska „polka”

Terentiew, miły Tatar

Kultbrygada

Amnestia

A silniki huczały nad tajgą...

Wieczorne pogwarki

Popow – obywatel sowiecki

Ucieczka

Studia medyczne

Tian Fu sian

Żydzi

W nieznane

Słodki smak wolności

Ostatnia Wigilia

Azjatyckie intermezzo

Witaj, Ojczyzno!

Epilog

Słownik

Karta redakcyjna

Władysław Cehak

Bez retuszu

Więzień czerwonego terroru
Fragment

Zdjęcie autora

Wprowadzenie

Andrzej Cehak

Przeczytaj rozdział Głód

Preludium

Przeczytaj rozdział Głód

Na skraju nocy

Przeczytaj rozdział Głód

Ból

Przeczytaj rozdział Głód

W ukryciu

Przeczytaj rozdział Głód

Więzienie

Przeczytaj rozdział Głód

Na Sybir

Przeczytaj rozdział Głód

Głód

Głód jest największym władcą – mówi stare rosyjskie przysłowie. Stało się ono niepisaną dewizą, szyldem państwa sowieckiego już od pierwszych dni rewolucji i tak zostało po dzień dzisiejszy.

Głód jest bronią, którą władanie sowieccy przywódcy opanowali do najwyższych granic perfekcji.

Głód jest też katem numer 1 w systemie sowieckich łagrów. Wspomagany przez mróz, brak odzieży i nieludzkie warunki pracy, jest najwydajniejszym żniwiarzem śmierci.

Jest wszechobecny, wszechogarniający, nieprzezwyciężony. Wywołuje każdą możliwą reakcję organizmu i psychiki ludzkiej. Wyzwala najniższe instynkty. Zabija powoli, okrutnie, niemiłosiernie. Sam rządzi niepodzielnie potwornym imperium.

Tylko nieliczni, syci, na czele partyjno politycznego systemu są czasowo wolni od jego bezbrzeżnej potęgi, a nawet kierują częściowo ruchami potwora. Do czasu gdy odrzuceni bezlitosnymi trybami rządzącej maszyny, sami staną się powolnymi ofiarami molocha.

Głód to najpotężniejsza broń komunizmu, potężniejsza od groźby śmierci – umarli nie głodują i nie cierpią.

Powietrze syberyjskie w zimie jest przeczyste. W Niżnopojmeńskim Oddziale Krasłagu NKWD podstawową pracą był wyrąb lasu. Piła i siekiera były podstawowymi narzędziami. Obiektem eksploatacji: bezbrzeżna tajga i tysiące więźniów. Celem: ludobójstwo. Środkiem: nieludzka praca, wspomagana przez głód. Produktem ubocznym: materiał drzewny i opałowy.

Kalkulacja władz odgórnych była niezwykle prosta: organizm ludzki wymaga około 1820 kalorii na dobę. W warunkach spoczynku.

Mróz, ciężka praca fizyczna zwiększają zdecydowanie niezbędną dla przeżycia ilość pożywienia. Latem mniejsze zapotrzebowanie na kalorie wyrównywano jedenasto i dwunastogodzinnym dniem pracy.

Gdy śmiertelność, skrupulatnie raportowana jednostkom nadrzędnym do Krasłagu, a stamtąd do Gułagu, malała, zmniejszano racje żywnościowe, obniżano ich jakość. Gdy śmiertelność rosła zastraszająco, zagrażając wykonaniu planu, NKWD nie wahało się konfiskować transportów żywności, nawet przeznaczonych dla armii. Więzień nie mógł umrzeć wcześniej, niż tego pragnął Stalin.

A więzień również nie chciał umierać! Wypadki samobójstw były niezmiernie rzadkie. I więzień bronił swego życia wszystkimi dostępnymi mu sposobami.

Sabotował pracę, kradł, oszukiwał, a przede wszystkim starał się zabić głód. Nawet – co za paradoks – kosztem własnego zdrowia, przyspieszając swą śmierć. Śmierć głodową.

Andrzej był głodny od pierwszego do ostatniego dnia pobytu w łagrze. Krótkie chwile pozornej sytości w czasie i po spożyciu posiłku oddzielane były nieprawdopodobnie dłużącymi się okresami głodu, który atakował natychmiast wszystkie mięśnie, domagając się bez przerwy pokarmu dla niedożywionego, wycieńczonego organizmu. Cała psychika podzielona była pomiędzy pragnienie zdobycia pożywienia i hamulce narzucające jak najoszczędniejsze używanie organizmu.

Gromadzić i oszczędzać. Zyskiwać i nie tracić.

Jedyną dywersją od tych dwóch podstawowych, kierowanych podświadomością działań było zapomnienie, odwrócenie uwagi, choćby chwilowe, od tego, co się dzieje z własnym ciałem.

Najlepszym wyjściem, mało dostępnym, był sen. Drugim – wspomnienia. O normalnym życiu, zdrowiu, sytości. Te zaś samoczynnie wyzwalały kontrastowe porównanie z istniejącym stanem rzeczy. Błędne koło się zamykało. Głód znowu stalową obręczą ściskał wnętrzności, drenował mięśnie z resztek sprawności. Piekło. Codzienne, nieskończone, do śmierci.

Czerwiec 1941 roku upamiętnił się więźniom dramatyczną obniżką racji żywnościowych. Jedynie ciepły okres roku zapobiegł natychmiastowej katastrofie głodowej. W lasach pojawiły się pierwsze grzyby, saranka, bulwiasta roślina, po ugotowaniu przypominająca kaszę mannę, czeremsza o liściach konwalii i zapachu cebuli, zastępująca sałatę i wszelkie inne jarzyny, o których więźniowie mogli jedynie wspominać. Równocześnie zarządzono zorganizowanie brygad rolniczych, złożonych wyłącznie z niezdolnych do pracy więźniów, które podjęły pierwsze nieśmiałe próby, sadząc kartofle na uprzednio oczyszczonych ogniem porębach.

Wyniki były mizerne i imponujące zarazem. Mizerne, gdyż większość sadzeniaków została zjedzona na surowo przez więźniów, co wywołało krwawą biegunkę i masowe zejścia śmiertelne.

Imponujące, gdyż po dwu zaledwie miesiącach, w sierpniu, już po pierwszych przymrozkach, zaczęto wykopki. Od początku istnienia globu nieuprawiana, dziewicza ziemia leśna dawała monstrualny wprost plon w postaci potężnych, zdrowych bulw ziemniaczanych. Każdy z nielicznych wyrosłych krzaków był istną bonanzą żywności, zresztą również skrupulatnie kradzionej przez żniwiarzy.

Ale zmysł praktyczny tak administracji, jak i więźniów został pobudzony: postanowiono wyciągnąć naukę na rok przyszły. Zaczęto poważne przygotowania przez wysadzanie w powietrze pni drzew w czasie trwania porannych przymrozków. Wyskakiwały jak korki z butelek, pozostawiając wspaniałą, żyzną glebę pod przyszłe uprawy.

Ale wiosna, lato i jesień w tym kraju trwają tylko trzy miesiące. Zima nadciągnęła już we wrześniu, pozostawiając tysiące głodujących na pastwę NKWD.

Młodzi wartownicy zostali z miejsca skierowani na front, by zastąpić setki tysięcy sowieckich żołnierzy, zagarniętych do niewoli przez triumfujących Niemców w ich zwycięskim pochodzie w głąb Rosji.

Obozu pilnowali teraz starzy, ponadsześćdziesięcioletni rezerwiści Sybiracy, częściowo tylko umundurowani, uzbrojeni w dubeltówki, berdanki, a nawet małokalibrowe flowery. Wyglądem mało różnili się od więźniów, zabiedzeni i obdarci. Powłócząc strudzonymi nogami, wlekli się za młodymi brygadami.

Byli bardziej ludzcy, nastraszeni wypadkami na froncie. Moskwa była oblężona. Koniec wydawał się bliski. Bo głód, uprzednio troskliwie dozowany przez władze, obecnie wyrwał się spod kontroli.

Panował niepodzielnie i okrutnie, zbierając obfite żniwo. Więźniowie padali jak muchy, podczas pracy i we śnie, w obozie i w lesie, na składach, w warsztatach i w tartakach. Pelagra pierwszego, drugiego, trzeciego stopnia – orzekali lekarze więźniowie. Nie usiłowali z nią walczyć. Bo czym?

Przy pelagrze trzeciego stopnia jedno surowe jajko dziennie mogło uratować życie człowieka.

Jajko? W Rosji? Skąd?

Andrzej w tym czasie pracował jako technik normowania w zarządzie obozu. Nie był to lukratywny zawód, ale dawał szanse przeżycia: praca była pod dachem i mnóstwo czasu w dzień (pracowano nocą), by skombinować coś z żywności lub chociażby przespać głód do wieczornej porcji chleba.

Chleb też zjadał natychmiast, nie zostawiając żadnej szansy ewentualnym rabusiom. Otrzymywany raz na dziesięć dni przydział machorki wymieniał na skrawek chleba, w miarę upływu czasu coraz mniejszy i... cenniejszy.

Tylko te chwile, tak krótkie, po spożyciu chleba, spędzane na górnej pryczy, gdy leżąc na wznak, czuł pęcznienie własnego żołądka pod wpływem soków trawiennych, odczuwał jego robaczkowe ruchy jak największą rozkosz, czuł absorbowanie soków trawiennych przez własny organizm, doprowadzenie pożywienia do osłabionych głodowym oczekiwaniem mięśni, tylko te chwile pamiętał jako ważkie i godne wspomnienia. Za nimi tęsknił, o nich myślał.

Ale należało iść do pracy, przyjmować raporty, sprawdzać, wyszukiwać normy i... mówić po rosyjsku, co nie było ani łatwe, ani przyjemne.

Na szczęście jego przełożeni – długoletni więźniowie – byli lepiej zaznajomieni z warunkami i życiem obozowym.

Wkrótce zorientowali się, że Andrzej daje sobie świetnie radę z obowiązkami, więc zostawiali go na całą noc samego, a za wykonywaną za nich pracę zaopatrywali go w dodatkowy chleb, zupę czy kaszę. Teraz im oddawał swoją machorkę, co przyjmowali jako należną daninę.

Ten okres na początku wojny, tak tragiczny dla milionów, przeżył we względnej sytości, będąc stale właściwie głodny, ale nie pracując fizycznie. Słowem – przetrwał.

Postępy Niemców, strata Białorusi, Ukrainy i lwiej części uprawnych ziem Rosji odbiły się fatalnie na zaopatrzeniu armii, ludności, a szczególnie na tych, którzy byli pozbawieni możności poruszania się choćby w ograniczonym wymiarze: na więźniach.

Katastrofa zaopatrzenia w żywność była zupełna. Nawet wszechpotężne NKWD nie potrafiło już zapewnić minimalnych dostaw żywności. Więźniowie marli, ale tym władze przejmowały się najmniej.

Nastąpiły nowe „nabory”. Najpierw Niemcy Powołża. Z milionowej ludności do obozów wywieziono wszystkich mężczyzn. Bez wyroków, co równało się dożywociu. Traktowano ich też specjalnie. Odseparowano od innych.

W ciągu zimowych miesięcy na przełomie 1941 i 1942 roku prawie wszyscy zmarli z wycieńczenia, mrozu, głodu i poszli do ziemi. Tak przynajmniej zdawało się dozorcom. Do grzebania wyznaczono najsłabszych, niezdolnych do wykonywania innej pracy.

Brygady dochodiagów miały palić wielkie ogniska i kopać następnie doły w odtajałej ziemi. Nędzarze zaledwie mogli się ogrzać przy tym, co rozpalili. Wiosną setki trupów wyłoniły się spod topniejącego śniegu, którym zostały niedbale przykryte zimą. Winnych zaniedbania nie znaleziono, podążyli śladami swych towarzyszy niedoli.

Los Niemców Powołża podzielili także prawie wszyscy Litwini, odstawieni do obozu na rozkaz przewidującego wszystko ojca Stalina jeszcze przed atakiem Niemców na Rosję. Rekrutowali się przeważnie z inteligencji, wojskowych, szaulisów i innych świadomych obywateli Litwy, wkrótce „dobrowolnie” przyłączonej do Rosji sowieckiej.

Dla więźniów byli zjawiskiem z innego świata. Doskonale odziani, odżywieni, z zapasami żywności, przybyli z Litwy transportami w błyskawicznym jak na sowieckie warunki tempie, nie straciwszy nic ze swej pewności siebie wolnych obywateli.

W obozie przez dłuższy czas nie chcieli podejmować pracy, żywiąc się przywiezionymi zapasami i wprowadzając w zaambarasowanie władze obozowe, dla których kromka chleba była niezawodną bronią, używaną dla ukorzenia więźniów od zarania istnienia sowieckiego państwa. Ale zapasy Litwinów zniknęły szybko, zużyte i rozkradzione przez współwięźniów, w ślad za tym poszły ich odzież i obuwie. Już po miesiącu brygady litewskie mało różniły się wyglądem od innych, po trzech – śmiertelność wśród nich była już większa od średniej obozowej. Według słów doktora Dokinievičiusa z Kowna, z 20 tysięcy przybyłych w czerwcu 1941 roku do Krasłagu NKWD w kwietniu w 1944 roku pozostało przy życiu 176. Doktor ten był Litwinem i wiedział, że rozmawia z Polakiem. Był jednym z czerwcowego transportu 1941 roku. Przetrwał do 1944. Ilu dłużej?

Większość Litwinów zmarła zimą z 1941 na 1942 rok.

Gdzieś w grudniu Andrzej, który miał wolny dzień, poszedł do łaźni. Prymitywna bania, identyczna z fińską sauną, obsługiwała do 30 ludzi jednocześnie. W półmroku Andrzej zauważył jedną tylko ludzką figurę. Mdła żarówka pozwalała jedynie na ogólne określenie konturów, mimo to Andrzej był zszokowany. Żywy szkielet pokryty był fałdami zwiotczałej skóry, zwisającej z kości pozbawionych prawie całkowicie mięśni. Skóra brzucha zwisała prawie do połowy uda, przykrywając genitalia, skóra z pośladków tworzyła dwa małe fartuszki. Na kościach biodrowych i stawach biodrowych widniały wielkie, czarne plamy odleżyn.

Z zapadłych policzków skóra zwisała jak wargi buldoga. Mięśnie ud i łydek zanikły prawie zupełnie, uwydatniając monstrualnie mocne stawy i grube kości szkieletu. Bicepsy przypominały karykaturalnie cienkie sznurki, którymi szkielet był jakby powiązany.

Nieznajomy wlepił bladobłękitne oczy w Andrzeja i z respektem ustąpił od zbiornika z wodą.

– Proszę bardzo – rzekł czystą polszczyzną.

Andrzeja zaszokowała ceremonia postępowania tego człowieka na równi z jego widokiem. Nabrał wody i postąpił ku stopniom sauny.

Współwięzień podążył jego śladem, z trudem dźwigając ceber zimnej wody.

Z grzeczności, przezwyciężając obrzydzenie do żywego trupa, Andrzej zapytał, kim jest.

Był nauczycielem wiejskiej szkoły spod Wilna, uprzednio mieszkał na Litwie. Potężnej budowy, ważył około 180 kilogramów, gdy został aresztowany. W błękitnych oczach było czyste zdziwienie, gdy pytał Andrzeja: Za co? Zapewne pytał siebie o to samo tysiące razy. I zapewne nikt nigdy nie udzielił mu prawdziwej odpowiedzi. Chyba z wyjątkiem Boga.

Andrzej nie zobaczył go już nigdy więcej. Nieliczni Litwini, którzy przetrwali tę katastrofalną zimę, byli albo rolnikami, ludźmi młodymi, nawykłymi do ciężkiej pracy, robotnikami, albo wyjątkami jak doktor Dokinievičius, który nie pracował fizycznie i należał do personelu administracyjnego jak Andrzej. Bo innych cudów w carstwie głodu nie było.

Krótkie lato 1942 roku wykorzystano według możliwości do zapewnienia obozowi dodatkowych źródeł żywności, przede wszystkim kartofli. Chociaż administracja miała prawo użyć do prac polowych jedynie ludzi niezdolnych do pracy w lesie, ozdrowieńców i personel administracyjny w charakterze „ochotników” w dniach wolnych od pracy, rezultaty były niezłe. To, rzecz oczywista w krainie wszelkich możliwości, doprowadziło do ostatecznej katastrofy głodowej. Każde źródło żywności bowiem musiało być skwapliwie i dokładnie raportowane do władz nadrzędnych.

Nikt nie mógł wiedzieć, że tymczasem najwyższe władze opanowały znowu sytuację żywnościową i wojenną do tego stopnia, że znowu mogły częściowo panować nad „carem głodem”.

Po klęsce stalingradzkiej Niemcy skierowali wysiłki ku opanowaniu nafty kaukaskiej. A Kaukaz zamieszkiwały plemiona od wieków nienawidzące Rosji i od wieków podbijane, buntujące się i znów ujarzmiane.

Stalin znał swych pobratymców i wiedział, czego może się po nich spodziewać. Działał prewencyjnie. Wraz z postępem Niemców na południe i wschód ku Syberii ruszyły transporty Czeczeńców, Karaczajów, Ormian, Gruzinów, a równolegle z nimi zaczęli przybywać Kałmucy, Kazachowie, Kirgizi, Uzbecy. Każdy z cieniem choćby podejrzenia na życiorysie kierowany był do wielkiej rodziny więźniów sowieckich, ci bez cienia podejrzenia, młodsi, głupsi, do Armii Czerwonej, gdzie rozwadniano ich wśród najbardziej narażonych jednostek. Tam płacili hekatombami trupów za to, że urodzili się i żyli pod zaborem.

Ci pierwsi, wysłani na Syberię, zostawali rzuceni na pastwę najpotężniejszego władcy: głodu.

Wiosna 1943 roku na Syberii przyszła późno – to był czerwiec. W Pojmie spadł 6 czerwca śnieg, głęboki na 60 centymetrów. Więźniowie kilka dni wcześniej otrzymali odzież letnią: spodnie i koszule zszyte z rozmaitego odcienia bawełnianego materiału, bez kołnierzy i bielizny. Nie miało to żadnego znaczenia, gdyż w ciągu jednego dnia roboczego i tak przeobraziły się w jednolicie brudne, szare łachmany, upstrzone plamami żywicy, smugami z węgla drzewnego, kurzem, potem i pyłem.

Pozbywając się zimowych strzępów powypalanych iskrami watowanych kufajek i spodni, pozbyli się równocześnie milionów wszy i gnid... do jesieni. Niespodziewany mróz i śnieg jednak po prostu sparaliżowały niedożywionych i półnagich, uniemożliwiając jakąkolwiek pracę. Ale przepisowych jedenaście godzin trzeba było spędzić pod gołym niebem.

Nowi kaukascy przybysze, nienawykli jeszcze do surowych warunków, odżywieni nieźle, jako mieszkańcy odległych wiosek górskich, gdzie trudno było władzom konfiskować żywność, po trudach etapu żywieni nędznie, rzucili się jak stado wilków na marne obozowe pożywienie. Od pierwszej chwili pobytu głód zawładnął nimi przemożnie.

Teraz siedzieli skupieni przy ogniskach, w wysokich baranich czapach, serdakach, w skórzanych butach, dzicy przybysze z innego świata.

Czarne włosy, brodate twarze, połyskujące oczy sprawiały niesamowite wrażenie na tle szarej masy starych zeków. Jakaś dzika, nieujarzmiona moc emanowała z tych postaci, które były przecież zwykłymi współwięźniami, skazanymi bez winy na dożywocie.

Oni, dla których lodowce i śniegi górskie były zwykłym światem, odziani w baranie skóry, cierpieli mniej od innych. I z pogardą patrzyli na szarych towarzyszy niedoli.

Już na drugi dzień pod wpływem czerwcowego słońca, świecącego 20 godzin na dobę, śnieg znikł i wiosna objęła tajgę w swe władanie. Gęsta ruń czeremszy, saranki i brusznicy zazieleniała pod rozwijającymi się krzakami.

Czeremcha zakwitła białymi kiściami, rozsiewając upajającą woń. Wśród mchów pojawiły się pierwsze grzyby: smardze. Jadalne po kilkakrotnym wygotowaniu stanowiły niewątpliwą atrakcję dla głodujących. Zbierano również każdą możliwą ilość liści czeremszy o mocnym zapachu cebuli. Wiedziano, że jest jadalna i nietrująca. Każdy z więźniów chciał mieć w pierwszym rzędzie pełny żołądek.

Karaczaje początkowo nieufnie przyglądali się innym, ale wkrótce pędzeni głodem, ruszyli w ich ślady. Byli jednak może zbyt dumni, może głupi, może nie znali na tyle rosyjskiego, by spytać, jak przyrządza się to nowe dla nich pożywienie. Wieczorem warzyli do późna w swym baraku uzbierane grzyby, uzupełniając nędzny obozowy posiłek.

Nazajutrz rano ani jeden z nich nie pojawił się na zbiórce do pracy.

Po wyprowadzeniu brygad roboczych w obozie rozeszła się cicho wieść, że Karaczaje potruli się grzybami.

Wieść była prawdziwa. Z siedemdziesięciu pięciu mężczyzn ani jeden nie pozostał przy życiu.

– Swołocz! – skomentował naczelnik Ostaszenko. – Zwierzęta! Cały transport straciłem!

To było podzwonne dla siedemdziesięciu pięciu wolnych synów gór. Grzebanie powierzono spychaczowi. Tylko wysokie baranie papachy i serdaki, skrzętnie pozdejmowane z trupów, oraz wiele par prawdziwych skórzanych butów przez długie jeszcze miesiące służyły innym więźniom podczas mrozów.

I na porębie, na której chowano Litwinów i Niemców Powołża, przybyło nowe miejsce Karaczajów, gdzie nie ośmielono się sadzić ogórków i kartofli.

Traktory nie wykonały pracy zbyt dobrze i nieraz w drodze do pracy można było napotkać dłoń lub stopę, wywleczoną z mogiły przez lisy.

Ale wiosna, lato i jesień, czas, w którym można było uzupełnić pustkę w żołądku czeremszą, saranką, grzybami, jagodami i ogórkami, łącznie nie trwały więcej niż trzy miesiące.

Śnieg w czerwcu i wrześniu nie był zjawiskiem wyjątkowym, okres wegetacyjny był krótki.

Bitwy pod Orłem i Kurskiem oraz zwycięstwo sowieckie na Kaukazie poprawiły samopoczucie władz sowieckich, odzyskujących pewność siebie po Stalingradzie. Odziane w angielskie sukno i amerykańskie buty, odżywione wieprzowiną i końskim mięsem konserwowym oddziały Armii Czerwonej, wspomagane tysiącami pojazdów, czołgami, samolotami i statkami dostarczonymi przez zachodnich sojuszników, parły na zachód, nie licząc się ze stratami.

Hasło „Wszystko dla frontu” dotarło nawet do obozów. Plakaty wzywały do bardziej wytężonej pracy, nacisk na więźniów rósł. I choć to wydawało się niewiarygodne, warunki w obozach pracy uległy ponownemu pogorszeniu.

Dzięki nowym „naborom”, Kozakom znad Donu, Ukraińcom z odbitych ziem, Białorusinom i niezliczonym innym „wrogom ludu”, oskarżonym o współpracę z okupantem, NKWD znowu powróciło do pracy eksterminacyjnej na starych zasadach: praca ponad siły i głód.

Nie wydawano już nowej odzieży. Zwleczone z trupów na pobojowiskach, wyzbierane ze szpitali, podarte, pokrwawione, cuchnące ropą mundury sowieckie posłużyły do odziania zeków.

Ochrana pojawiła się w nowym kroju mundurów z naramiennikami jak za cara.

Najbardziej jednak zaniedbywano wyżywienie więźniów. W pewnym okresie, bodaj trzymiesięcznym, chleb wypiekano z dodatkiem 30 procent kartofli. Nominalnie, bo któż był władny sprawdzić ich ilość spośród tych, którzy byli nim żywieni? Po tym okresie zabrakło głównego składnika chleba: mąki. Wobec tego zamiast chleba wydawano wagowo podwójną ilość kartofli. Soli do nich nie było. Krwawa biegunka kosiła ludzi zmuszonych do gotowania po całodziennej wyczerpującej pracy.

Gdy zabrakło i kartofli, zaczęto wydawać do kuchni niemieloną pszenicę. Początkowo więźniowie przyjęli to z radością. Pozornie wielkie ilości gotowanego ziarna napełniały chciwe żywności żołądki, wywołując chwilowe uczucie sytości. Ale katastrofa nastąpiła już w kilka dni. Więźniowie słabli gwałtownie i masowo. Dystrofia zbierała obfite żniwo.

Jedynie chińskie brygady pracowały nadal wydajnie, lepiej nawet niż dotychczas. Chińczycy byli znani z zapobiegliwości, stale coś gotowali, kombinowali, dożywiali się i harowali jak maszyny. Dwa sąsiadujące z sobą chińskie baraki prosperowały świetnie w porównaniu z innymi.

Andrzej miał kilku przyjaciół wśród Chińczyków i odwiedzał ich czasami, toteż zdziwił się niemało, gdy brygadier Lu Fa wian przysunął mu z uśmiechem swój pełny kociołek obozowej zupy z zachęcającym uśmiechem, podając własną, przepastną drewnianą łyżkę.

Zdziwienie jego zmalało, gdy Chińczyk sięgnął po inny kociołek, napełniony gęstą kaszą.

Delikatnie nie skomentował jednak tego, wiedząc, że prawie wszyscy kucharze w obozie są Chińczykami, i znając przemyślność życiową tego narodu. Ostatecznie dwa litry dodatkowej zupy dla młodego człowieka i tak były nie lada gratką. Kasza natomiast pachniała raczej spalenizną, którego to zapachu nie znosił.

Pojadając sobie godnie, zauważył jednak niezwykłe mnóstwo kociołków na płycie baraku. Wszystkie napełnione ową kaszą z ostrym zapachem spalenizny. Podziękowawszy za poczęstunek, wyszedł przed barak. Kilku Chińczyków siedziało naokoło małego ogniska, prażąc na kawałkach blachy lub w blaszanych miskach duże porcje pszenicy. Inni zsypywali podprażone ziarno do brezentowych lub lnianych woreczków i zawiązawszy je, pracowicie obrabiali je kamieniem lub obuchem przeszmuglowanej do zony siekiery na pobliskim pniu.

„Skąd oni biorą to ziarno?” – praktycznie zastanowił się Andrzej. Wiedział, że jedynym produktem żywnościowym, prócz soli i nawozowej flądry, znajdującym się w składzie dla więźniów, jest pszenica.

Z raportów znał stan zgonów i wiedział, że jest astronomicznie wysoki. A ci Azjaci mają taki nadmiar ziarna! Chleba nie było już od miesięcy, kartofle skończyły się tydzień temu.

Umysł, skierowany jedynie ku myśli, jak zdobyć pożywienie, gorączkowo szukał rozwiązania. Przechodząc koło latryny, poczuł, jak ciąży mu dodatkowa porcja zupy, i wbrew zwyczajowi i logice, nakazującym trzymać pożywienie w organizmie jak najdłużej, ruszył, by się wypróżnić.

Kucnąwszy w rzędzie obok wycieńczonego krwawą, lecz niezakaźną biegunką współwięźnia, skierował wzrok w dół, ku własnym wydalinom, aby zobaczyć, czy sam nie dostaje biegunki, która aczkolwiek sama nie była śmiertelna, wycieńczając organizm, powodowała zgon wielu więźniów. Nie zauważył niczego w swych wydalinach prócz nienormalnie dużej ilości ziaren pszenicy. Niestrawionych ziaren, nieco spęczniałych, takich w wyglądzie, jakie spożywał trzykrotnie codziennie od pewnego czasu w zupach i kaszy obozowej.

Zrozumienie odczuł jak uderzenie obuchem. Uporządkowawszy odzienie, ruszył prawie biegiem do swego przyjaciela, sanitarnego inspektora, Siergieja Nikołajewicza Konokotina.

Były generał dywizji, zastępca do spraw politycznych marszałka Tuchaczewskiego, aresztowany na osobisty rozkaz Stalina za obrazę swego szefa, pięćdziesięcioletni Siergiej Nikołajewicz był człowiekiem prostym, ale uczciwym i energicznym.

Gdy Andrzej zdradził mu swoje podejrzenia, wstał i ruszył do łaźni, której szefem był Chińczyk. Nie znalazł niczego podejrzanego w samym budynku i ruszył wokoło, omijając zbiornik wodny, którego zawartość była uzupełniana pieczołowicie przez innego Chińczyka, ciągnącego w charakterze żywej pompy wodę ze studni do zbiornika powolnymi, monotonnymi ruchami maszyny. Andrzej jednak postąpił za Konokotinem i natychmiast poczuł węchem, że miał rację.

Dwaj Chińczycy, pochyleni nad kubłem asenizacyjnym, a raczej drewnianą stulitrową beczką, służącą temu celowi, nabierali czerpakiem ekskrementy, wkładali je ostrożnie do dużej, podziurawionej miednicy i parcianym wężem strażackim spłukiwali niezdatne do użytku części kału, który rozcieńczony spływał do kanału poza zonę.

Wypłukane z grubsza ziarno zsypywali do dużego worka. Cuchnęło to wszystko niemiłosiernie, ale czyż nie była to naturalna dla kanału woń?

Pracujący, pochyleni nad miednicą, nie zauważyli podglądających, którzy wycofali się dyskretnie.

Tego wieczoru Konokotin zrobił piekielną awanturę komendantowi obozu. Ten, starszy sierżant NKWD, rycząc z wściekłości, miotał się, przeklinał i groził postawieniem inspektora sanitarnego pod sąd.

– Uspokój się. – Głos Konokotina był zimny jak lód. To generał strofował sierżanta. – Mnie mało co mogą dodać – jego wyrok opiewał na 25 lat – ale tobie się nie uda na pewno. W najlepszym razie pójdziesz na front do karnego batalionu. I nie dlatego, że ludzie – podkreślił z naciskiem – jedzą gówno, ale żeś stracił już więcej niż stu i tracisz codziennie nowych. Jeśli nie będą mieli co jeść, wszyscy pójdą do ziemi, a ty pewnie razem z nimi. I ze mną.

I tak już następnego wieczoru w obozowej kuchni pojawiły się średniowieczne żarna, skonfiskowane w pobliskim kołchozie, które huczały całą noc, poruszane przez kilku więźniów na zmianę. Otrzymana w ten sposób mąka użyta została do zup, krupy jako kasza.

Pszenica, pozbawiona ochronnej łuski, stała się strawna dla organizmu. Tylko Lu Fa wian smutno spoglądał mądrymi oczyma na Andrzeja, podając mu wieczorem raport brygady. I nigdy od tego czasu nie zachęcał go do odwiedzenia swego baraku.

Nie było jednak kresu wynalazczości Chińczyków, jeśli chodziło o zdobycie żywności. Byli niepokonani w pomysłach. O dobrym odżywieniu świadczyły najlepiej wyniki ich pracy. Toteż pewnego mroźnego, lutowego dnia wysłano Andrzeja, by sprawdził całodzienną obserwacją, jak wiele tufty jest w raportach dziennych brygady.

Korzystając ze swej uprzywilejowanej pozycji, Andrzej spędził większość dnia przy ognisku. Notował coś dla pozoru na wygładzonej deseczce i postanowił zakończyć sprawozdanie dopiero po otrzymaniu raportu brygady, dla uniknięcia rozbieżności. Nie chciał szkodzić Chińczykom. Nie czuł do nich zbytniej sympatii po ostatnim odkryciu, rozumiał jednak ich chęć przeżycia i dzielił z nimi głęboką nienawiść do reżimu. Byli po jednej stronie muru.

Ogień trzaskał wesoło, jednostajnie szumiały piły, od czasu do czasu łoskot padającego drzewa poprzedzał ostrzegawczy krzyk: Boojsiaa...!

Słońce powoli zbliżało się ku południowi i przy ogniu pojawiło się kilka kociołków z niewiadomą zawartością, przykrytą ubitym śniegiem.

Andrzej napełnił śniegiem również swój kociołek z intencją zaparzenia świetnej, aromatycznej herbaty z zielonych liści brusznicy.

Dokopał się ich spod śniegu kilkoma ruchami filcowego buta. Zerwał sporą garść i ruszył ku ognisku. Śnieg w kilku kociołkach stopniał i woda zaroiła się białymi, podługowatymi kształtami. Żywymi. Odtajałe w ogrzanej wodzie duże, calowej długości białe larwy jakiegoś szkodnika leśnego, o czarnych głowach, zaopatrzone w trzy pary chitynowych nóg, desperacko starały się wydostać z poczynającej kipieć wody.

Ale w porę pojawił się jeden z Chińczyków, wprawnym ruchem ostruganego patyka strącając kilka sztuk, którym udało się wydostać na krawędź kociołka, z powrotem do wrzątku, gdzie ruch ustał zupełnie.

Chińczyk, odczekawszy chwilę, zlał nadmiar wody i pracowicie zaczął mieszać w kociołku, uzyskując prawie jednolitą, żółtawą masę, urozmaiconą jedynie czarnymi plamami głów i kończyn. Dokonawszy tych samych czynności z innymi kociołkami, wyciągnął z zanadrza woreczek z solą, uwiązany u szyi, i sprawiedliwie rozdzielił jego zawartość na wszystkie kociołki, po czym poszedł do brygadiera. Ten zawołał na ludzi, którzy bez pośpiechu podeszli do ognia, zasiadając po dwóch lub trzech do jednego kociołka.

Wśród rozmów i żartów w rodzinnym języku, co odgadł Andrzej po szerokich uśmiechach, zanurzali drewniane łyżki w parującej substancji, pracowicie popluwając w stronę ogniska czarnymi główkami i odnóżami.

Nikt nie usiłował częstować Andrzeja przygotowanym przysmakiem. Lu Fa wian, widząc jego przerażone oczy, zwrócił się do niego z uśmiechem:

– A ty możesz wziąć sobie moją porcję zupy, dobrze?

I nie czekając na odpowiedź, pracowicie zaczął wyskrobywać z dna kociołka pięknie przypieczone resztki.

„De gustibus non est disputandum” – pomyślał Andrzej i jakoś dziwnie przyszła mu do głowy opowieść biblijna o czterdziestodniowym poście na pustyni.

Czyżby odżywianie się żywą szarańczą było czymś lepszym? Myśl błyskawicznie przeskoczyła na kaszę z pszenicy. Przecież drapieżniki najpierw wyjadają zawartość jamy brzusznej ofiary – lwy, pantery, tygrysy. Czegóż on chce od tych ludzi czy zwierząt rodzaju Homo sapiens? Oni chcą tylko żyć! I jakoś po chwili, gdy sam delektował się zupą z naprawdę cuchnącej, nawozowej flądry – do tej woni przywykł już od lat – ci żółtolicy ludzie nie wydali mu się już tak odrażający. Nawet poczuł pewną sympatię do nich, że tak twardo trzymają się życia.

Z Chińczykami zresztą pracował później wiele więcej, gdy na skutek jednej z niezliczonych wolt w polityce obozowej znalazł się znowu przy ognisku pod gołym niebem jako zawiadowca składu drewna.

Skład, a właściwie składowisko, znajdowało się przy torze kolejowym, do którego podwożono z lasu już rozmanipulowane kloce i drewno opałowe. Z uwagi na otwartą przestrzeń, umożliwiającą łatwiejsze pilnowanie więźniów, na składach pracowały brygady zaostrzonego reżimu, w których głównie znajdowali się więźniowie o najwyższych wyrokach oraz tacy, którzy próbowali już ucieczek.

Konwojentów przydzielano najgorszych, lubiących ciągnąć za cyngiel karabinu przy lada okazji. Nie było tu najmniejszej możliwości zdobywania dodatkowej żywności, jak w lesie, gdzie wciąż jeszcze można było coś znaleźć pod stopami. Tam w okresach najgorszego głodu więźniowie ścinali młode olchy i gotowali z ich kory coś w rodzaju kaszy. Nie była ona absolutnie strawna, lecz wypełniała żołądek i nie była trująca.

Na składzie drewna nie było nawet świeżej kory. W lecie było wprawdzie mniej komarów i much, lecz zimą wiatry hulały dowolnie po otwartej przestrzeni. Przy temperaturach poniżej –35°C nie było odzieży dostępnej dla więźniów, która by ich osłoniła przed wściekłymi atakami mrozu. Praca na składzie była przedsionkiem grobu.

Lipcowy dzień z jedenastogodzinnym dniem pracy dłużył się na składzie niezmiernie. Andrzej wypełniał na kawałku dykty rubryki, które miały wieczorem służyć przy sporządzaniu dziennych raportów, czynności niezmiernie ważnej, od której zależało wyżywienie więźniów w przyszłym dniu. Nie przykładał, nauczony doświadczeniem, zbyt dużej wagi do swych czynności. Wiedział, że wskutek tufty, czyli fikcyjnego zwiększenia ilości wykonanych prac, wywiezionego, wyrąbanego i załadowanego drewna, skrupulatne zapisywanie jest wprost niebezpieczne. Z drugiej strony w każdej chwili mógł oczekiwać kontroli, więc coś tam bazgrał, mniej więcej z sensem, starając się jak najdokładniej kaligrafować cyfry na chropowatej deseczce. To robiło wrażenie. Wieczorem wypełni inną, „lewą” deseczką z raportem dostosowanym do fałszywych raportów poszczególnych brygad. Żyć trzeba. I trzeba też pozwolić innym przeżyć. Na razie był głodny jak inni i znudzonym wzrokiem wodził po znajomym widoku, z tajoną niecierpliwością oczekując przybycia wózka z zupą obiadową.

Więźniowie układający kloce w sztaple mieli właśnie przerwę na papierosa i dyskutowali o czymś zaciekle, choć cicho. Jeden z nich zwrócił się do konwojenta z prośbą o zezwolenia na wypróżnienie się, lecz kucnąwszy pod sztaplem, nie zajął się swą fizjologiczną czynnością.

Przykucnąwszy, długim kijem dłubał zawzięcie pod bierwionami. W pewnej chwili spod sztapla wyprysnęło małe, brązowe zwierzątko, uciekając w kierunku grupy więźniów. Biedna wiewiórka ziemna, burunduk, na otwartej przestrzeni nie miała szans. Dziesiątki rąk wyciągnęły się po nią jednocześnie, jedna z nich, szczęśliwsza, zagarnęła zwierzątko, palce drugiej zacisnęły się na główce, miażdżąc czaszkę. Szczęśliwiec natychmiast obdarł ją ze skóry, która przypadła Andrzejowi za cenę dwóch skrętów machorki, i wpakował malutkie ciałko do kociołka, który przystawił do ognia.

Nawet nie próbował usunąć wnętrzności, żeby nie stracić nielicznych kalorii. Był Chińczykiem, znał głód i umiał oszczędzać. Skórka z burunduka wraz z kilkoma innymi uwieńczyła kubankę Andrzeja.

Innym razem poczęstowano go kawałkiem upieczonego na węglach zaskrońca. Nie było takie złe, choć zapach nie należał do najprzyjemniejszych.

Ale szczęście w postaci wiewiórek, węży lub żab pojawiało się na składzie rzadko.

Mimo zwycięskich postępów wojsk sowieckich, a może właśnie dlatego, sytuacja żywnościowa pogarszała się zastraszająco, o ile to jeszcze było możliwe w tym kraju wszelkich możliwości. Zamiana chleba na zmrożone kartofle, jarzyn na kiszoną czeremszę, cukru, którego i tak nie widziano od lat, choć przewidziana przepisami ilość wynosiła 3 deka na miesiąc, na sok z brzozy, znowu doprowadziła śmiertelność do zastraszającej wysokości.

Więźniowie z rozpaczy pili wrzątek, co doprowadzało do puchliny wodnej i całkowitego spadku sił.

Administracja obozowa natychmiast znalazła środek: sądzono, jako sabotażystów odmawiających pracy, tych, którzy pili wodę i opuchli. Wyrok: rozstrzelanie. Środek ten jednak zawiódł całkowicie; w większości wypadków skazani marli przed egzekucją lub zupełnie nie reagowali. Czy można przestraszyć żywego trupa?

Karmienie ołowiem w miejsce żywności nie dało spodziewanego rezultatu. Ludzie nie zaczęli pracować gorliwiej – brakło po prostu sił.

Na zaraniu zimy Andrzej również osłabł bardzo: zachorował na szkorbut. Na jego ciele pojawiły się sine plamy, następnie płaskie, ropiejące wrzody. Bielizna lepiła się do ciała, przysychała, strupy odrywały się, gdy się poruszał, tracił gwałtownie siły.

Doktor Dokinievičius, do którego się zgłosił, poradził mu, by nie rezygnował z pracy, bo na szpitalnych porcjach zemrze w ciągu dwóch tygodni.

Widząc jednak jego apatię i zły stan fizyczny, pomógł mu w uzyskaniu pracy sprzątającego w jednym z baraków. Jedzenie było nędzne, lecz praca w zamkniętym pomieszczeniu dawała nadzieję na przeżycie tej zimy. Czwartej zimy syberyjskiej.

Któregoś szarego popołudnia w pustym jeszcze baraku podszedł do Andrzeja jeden z nielicznych pozostałych przy życiu Litwinów i zaproponował niecodzienną zamianę: pokazał mu zawinięty w kawałek brudnej szmaty ochłap, podobny z wyglądu do wątroby. Chciał za nią 15 dekagramów chleba i pół paczki machorki. Transakcja wydawała się Andrzejowi podejrzanie korzystna.

Tylko tyle za kilo mięsa, choćby podrobów?

Ale Litwin nastawał, po chwili wyciągnął z kieszeni już ugotowany kawałek i zachęcił do spróbowania. Andrzej ujął go w rękę i odgryzł spory kęs.

Rzeczywiście wątroba, niedogotowana, bez soli i twarda, ale prawdziwe mięso. Smak? – nieco słodkawy, mdły, lecz to zapewne z braku soli. Z psa, z konia? Czy to ważne, skoro mięso?

Obiecał dobić transakcji, gdy wieczorem otrzyma swój chleb i tytoń, bo nigdy nie zwlekał z konsumpcją żywności i nigdy nie miał najmniejszego zapasu. Litwin wycofał się niechętnie, zawiedziony.

Nie upłynęło pół godziny, gdy do baraku wpadł komendant obozowy w towarzystwie kilku wartowników i przewodnika z psem.

Wilczur przebiegł kilkakrotnie wzdłuż baraku, na narach i pod narami. Nie znalazłszy tego, czego szukali, spiesznie opuścili barak i udali się do następnego. Po dłuższej chwili Andrzej zobaczył, jak pędzili w kierunku karceru po śniegu Litwina, szczując go psami, które rwały w strzępy jego odzież i ciało.

Nigdy go już potem nie spotkał. Widocznie nędzny dochodiaga zmarł w karcerze od ran zadanych przez psa. Może zabił go kijem komendant? Nikt nie widział, nikogo to nie obchodziło.

Następnego dnia Andrzej poszedł do lekarza. Powiedział doktorowi Dokinievičiusowi, co widział. Tamten nie był zdziwiony nowiną. Podał Andrzejowi deseczkę oraz ołówek i pouczył go, że bierze go z sobą jako znającego łacinę. Potem ruszyli w kierunku byłego żeńskiego baraku, który otoczony był dodatkową zoną. Więzienie w więzieniu.

Barak był oświetlony, wewnątrz zastali komendanta, naczelnika obozu i kilku wartowników.

Doktor podszedł do naczelnika i zapytał, czy może zaczynać oględziny zwłok. Na przyzwalający znak podszedł do nar, na których przechowywano zwłoki zmarłych w ciągu kilku ostatnich dni więźniów. Grzebano je w partiach po kilkadziesiąt razem, celem zaoszczędzenia robocizny przy kopaniu dołów w głęboko zmarzniętej ziemi. Nie powtarzano omyłek z lat poprzednich.

Gdy podeszli do nar, Andrzej uniósł żarówkę na ruchomym kablu, by poświecić doktorowi. Ten zwrócił się do Andrzeja po polsku:

– Pisz byle co na desce, pamiętaj tylko, nie przekręć nazwiska, ma być po rosyjsku.

Po czym odwrócił pierwszego trupa, leżącego na brzuchu.

Wychudłe ciało, pożółkłe, z wydatnie sterczącymi żebrami, było lekkie. Skóra na brzuchu była rozcięta na krzyż ostrym narzędziem i bardzo zapadnięta. Zaledwie kilka zamarzniętych kropli czarnej krwi znaczyło ogromną ranę.

– Piotr Nikołajewicz Zamiatin, 42 lata, otwór cięty brzucha.

Doktor rozchylił z chrzęstem cienką, zamarzniętą powłokę brzucha.

– Brak wątroby, płuc, serca, nerek – kontynuował – usunięte pośmiertnie.

Pozostawił trupa na wznak i zbliżył się ku następnemu. Technika cięć i braki w narządach wewnętrznych były te same. Właściwie nie dotykając trupów, mogli tylko spisać nazwiska z listy, ale przecież wykonywali ważną pracę dla komisji, która potem złoży podpisy pod protokołem, na dowód dokonanych czynności. Trupy, podobnie jak żywi, stanowiły własność państwową i podlegały ścisłej ewidencji do czasu uzupełnienia wszystkich formalności.

A tu ktoś okradł je, okradł własność sowieckiego państwa! Więc ktoś musi odpowiedzieć za to niewybaczalne przestępstwo. Wiadomo, że przynajmniej jednego winnego już znaleziono.

Andrzej posuwał się z wolna za doktorem, przyświecając mu starannie i kaligrafując po rosyjsku nazwiska, cały szereg nazwisk na swej deseczce. Papieru w łagrze nie było już od wybuchu wojny.

Lekarz monotonnym głosem podawał nazwiska i rodzaje uszkodzeń. Tylko raz mu głos zmiękł, gdy dyktował:

– Stefanius Wojkajtis, 36 lat...

Andrzej odwrócił twarz od deski. Na pryczy leżał duży mężczyzna, a raczej to, co zostało po nim po operacji dokonanej przez obozowych nekrofili. Znał go, tamten pracował jako fryzjer, odżywiał się dobrze i cudem jakimś utrzymywał swe osiemdziesięciokilowe ciało w dobrej kondycji. Zmarł na atak serca, gdy po trzyletniej pracy we fryzjerni, właśnie na skutek wady serca, został wysłany na roboty ogólne dla podtrzymania zawalonego planu.

Tu Andrzej wypisał długą litanię wnętrzności i mięśni usuniętych ze zwłok przez obozowych amatorów taniego mięsa. Zniknęły pośladki, uda, łydki, bicepsy, mięśnie plecowe i piersiowe, cała powłoka brzucha. Nawet z kiszek usiłowano odrywać strzępy tłuszczu – niektóre niewielkie kawałki leżały rozrzucone na zwłokach.

To był ostatni, dwudziesty siódmy nieboszczyk na liście.

Twarz doktora była kamienna, gdy podszedł do naczelnika z meldunkiem, że zakończył oględziny.

Ten zwrócił się do więźnia komendanta:

– Przepisać raport na maszynie, to – wskazał na rękopis na dykcie – zniszczyć, a to – zwrócił się ku zwłokom – zakopać. Doktor i ty, przepiszecie i przyniesiecie do mnie. Idźcie.

Wydawał się bardziej zakłopotany niż przejęty wykonaną czynnością. On i wartownicy opuścili barak dopiero po więźniach, starannie zamykając drzwi i następnie wrota zony.

Andrzej podążył za lekarzem do szpitala, gdzie ten po starannym umyciu rąk zasiadł za stołem w swoim biurze, służącym mu za sypialnię nocą.

Pochylił się nad raportem, powoli sprawdzając notatki chłopca, kreśląc i poprawiając.

– A to co? – zapytał, marszcząc brwi.

– Nie dasz mi najpierw tej zupy? – Zniecierpliwiony Andrzej nie odpowiedział na pytanie.

Lekarz odsunął małą firaneczkę znad półki.

– Jedz, jeszcze ciepła – powiedział, podając mu czysty, ocynkowany kociołek.

Gdy chłopak przypiął się do łyżki, zapytał ponownie:

– Dlaczego na końcu napisałeś „Homo homini lupus”?

– Bo to prawda – burknął tamten, siorbając.

– Tylko o kim? Ja więźniów winić nie potrafię.

Jedzący wyskrobał dokładnie resztki z dna i odstawił naczynie. Potem popatrzył długo i uważnie w oczy Litwina.

– Ja też nie o nich myślałem – odparł dobitnie i znikł w ciemności bez słowa pożegnania.

Godzina nadziei

Przeczytaj rozdział Głód

Litewska „polka”

Przeczytaj rozdział Głód

Terentiew, miły Tatar

Przeczytaj rozdział Głód

Kultbrygada

Przeczytaj rozdział Głód

Amnestia

Przeczytaj rozdział Głód

A silniki huczały nad tajgą...

Przeczytaj rozdział Głód

Wieczorne pogwarki

Przeczytaj rozdział Głód

Popow – obywatel sowiecki

Przeczytaj rozdział Głód

Ucieczka

Przeczytaj rozdział Głód

Studia medyczne

Przeczytaj rozdział Głód

Tian Fu sian

Przeczytaj rozdział Głód

Żydzi

Przeczytaj rozdział Głód

W nieznane

Przeczytaj rozdział Głód

Słodki smak wolności

Przeczytaj rozdział Głód

Ostatnia Wigilia

Przeczytaj rozdział Głód

Azjatyckie intermezzo

Przeczytaj rozdział Głód

Witaj, Ojczyzno!

Przeczytaj rozdział Głód

Epilog

Joan Cehak

Przeczytaj rozdział Głód

Słownik

Andrzej Cehak

Przeczytaj rozdział Głód

Copyright © by Joan Cehak, 2007

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2012

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Krzysztof Tropiło

Projekt i opracowanie graficzne okładki oraz ilustracja na okładce: Zbigniew Mielnik

Zdjęcie autora z archiwum Joan Cehak

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Bez retuszu, wyd. I, Poznań 2012)

ISBN 978-83-7818-043-2

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik mobi opracowany przez firm eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

http://eLib.pl