Dla Kate, Emmy i Ruby

Nie ma tajemnic, których czas nie odsłoni

Jean Racine, Brytanik (1669)

OD AUTORA

Dziedzictwo popiołów to opowieść o pierwszych sześćdziesięciu latach działalności Centralnej Agencji Wywiadowczej. Wyjaśnia ona, dlaczego najpotężniejszemu państwu w historii cywilizacji zachodniej nie udało się stworzyć pierwszorzędnych służb szpiegowskich. Porażka ta zagraża bezpieczeństwu Stanów Zjednoczonych.

Wywiad to tajne działania służące zrozumieniu lub zmianie tego, co dzieje się za granicą. Prezydent Dwight D. Eisenhower nazwał to „niesmaczną, ale życiową koniecznością”. Państwo, które chce rozciągnąć swą władzę poza własne granice, musi sięgać wzrokiem za horyzont, żeby wiedzieć, co się szykuje, i przygotować na ataki przeciwko swojemu narodowi. Musi przewidywać nieprzewidywalne. Bez silnych, sprytnych i bystrych sił wywiadowczych prezydenci i generałowie są ślepi i unieruchomieni. Ale w swojej historii supermocarstwa Stany Zjednoczone nie miały takich służb.

Historia, napisał Edward Gibbon w Zmierzchu cesarstwa rzymskiego, to „w rzeczywistości niewiele więcej niż rejestr zbrodni, szaleństw i nieszczęść ludzkości”[*]. Kroniki Centralnej Agencji Wywiadowczej obok aktów odwagi i przebiegłości wypełniają także szaleństwa i nieszczęścia. Opisano w nich chwilowe sukcesy i nieprzemijające porażki za granicą. Znaczą je polityczne bitwy i walki o władzę w ojczyźnie. Dzięki sukcesom agencji oszczędzono trochę krwi i pieniędzy. Przez błędy tracono jedno i drugie. Okazały się one fatalne dla tysięcy amerykańskich żołnierzy i zagranicznych agentów; 11 września 2001 roku w Nowym Jorku, Waszyngtonie i Pensylwanii zginęły trzy tysiące Amerykanów, a potem kolejne trzy tysiące zginęły w Iraku i Afganistanie. Niezdolność CIA do wypełnienia swojego podstawowego zadania — informowania prezydenta, co się dzieje na świecie — była zbrodnią o trwałych konsekwencjach.

Stany Zjednoczone nie miały godnego wzmianki wywiadu, gdy wybuchła II wojna światowa, i niemal żadnego już kilka tygodni po jej zakończeniu. W szaleńczym pędzie do demobilizacji zapomniano o kilku setkach ludzi z kilkuletnim doświadczeniem w świecie sekretów, chętnych walczyć z nowym wrogiem. „Wszystkie wielkie państwa z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych od bardzo dawna miały służby wywiadowcze działające na całym świecie, informujące bezpośrednio najwyższe szczeble ich rządów — ostrzegał w sierpniu 1945 roku prezydenta Trumana generał William J. Donovan, dowódca Biura Służb Strategicznych z czasów wojny. — Przed obecną wojną Stany Zjednoczone nie miały wywiadu zagranicznego. Nigdy go nie miały, a teraz nie mają skoordynowanego systemu wywiadowczego”. Co gorsza, wciąż go nie mają.

Systemem tym miała się stać CIA. Jednak jej strategia została ledwie naszkicowana. Nie zlikwidowała ona chronicznej amerykańskiej słabości — tajemnica i podstęp nigdy nie były naszymi najmocniejszymi stronami. Po upadku Imperium Brytyjskiego Stany Zjednoczone pozostały jedyną siłą zdolną przeciwstawić się radzieckiemu komunizmowi i rozpaczliwie potrzebowały informacji na temat tego wroga, żeby ich prezydenci byli dalekowzroczni i żeby ogień można było zwalczać ogniem, kiedy zajdzie taka konieczność. Zadaniem CIA było przede wszystkim ostrzeżenie prezydenta przed atakiem z zaskoczenia, przed drugim Pearl Harbor.

W latach pięćdziesiątych XX wieku szeregi agencji zasiliły tysiące amerykańskich patriotów. Wielu z nich było dzielnymi weteranami zaprawionymi w boju. Niektórzy mieli ogromną wiedzę. Część naprawdę dobrze znała wroga. Tam, gdzie zawodził rozum, prezydenci nakazywali CIA, by zmieniła bieg historii za pomocą tajnych operacji. „Prowadzenie wojny politycznej i psychologicznej w czasie pokoju stało się nową sztuką — napisał Gerald Miller, ówczesny szef tajnych operacji CIA w Europie Zachodniej. — Znano niektóre techniki, ale brakowało doktryny i doświadczenia”. Tajne operacje CIA często przypominały błądzenie po omacku. Agencja uczyła się w praktyce — na błędach popełnionych w akcji — i ukrywała swoje zagraniczne niepowodzenia, okłamywała prezydenta Eisenhowera i Kennedy’ego. Robiła to, aby zachować swoją pozycję w Waszyngtonie. Prawda wyglądała tak, stwierdził Don Gregg, utalentowany szef rezydentury w czasach zimnej wojny, że agencja u szczytu rozkwitu miała wspaniałą reputację i okropny dorobek.

Podobnie jak amerykańska opinia publiczna, agencja była w opozycji podczas wojny w Wietnamie. Tak jak amerykańska prasa odkryła, że jej raporty dla prezydentów są odrzucane, jeśli nie pasują do przyjętych sądów. Johnson, Nixon, Ford i Carter ganili CIA i wyszydzali. Żaden z nich nie rozumiał, w jaki sposób agencja pracuje. Obejmowali urząd, „sądząc, że wywiad rozwiąże każdy ich problem i że wszystko robi jak trzeba, a potem całkowicie zmieniali opinię — zauważył były zastępca dyrektora centrali wywiadu Richard J. Kerr. — Następnie uspokajali się i popadali z jednej skrajności w drugą”.

Aby przetrwać w Waszyngtonie jako instytucja, agencja przede wszystkim musiała mieć wpływ na prezydenta. Ale szybko okazało się, że niebezpiecznie jest mówić mu to, czego nie chce usłyszeć. Analitycy CIA nauczyli się nie wychylać i dostosowywać do panujących poglądów. Niewłaściwie interpretowali zamiary i możliwości naszych wrogów, źle szacowali siłę komunizmu i nie potrafili ocenić zagrożenia terrorystycznego.

Najważniejszym zadaniem CIA podczas zimnej wojny było wykradanie radzieckich tajemnic przez zwerbowanych szpiegów, ale agencja nigdy nie miała ani jednej wtyczki na samym Kremlu. Agentów mających dostęp do ważnych informacji — wszyscy oni zgłosili się na ochotnika, nie zostali zwerbowani — można policzyć na palcach. Wszyscy oni zginęli, schwytani i straceni przez Moskwę. Niemal wszystkich zdradzili pracownicy wydziału radzieckiego CIA, którzy szpiegowali dla drugiej strony za prezydentów Reagana i George’a H. W. Busha. Za Reagana CIA zapoczątkowała chybione operacje w Trzecim Świecie, sprzedawała broń irańskim Strażnikom Rewolucji, aby sfinansować wojnę w Ameryce Środkowej, łamiąc prawa i zaprzepaszczając resztki pokładanego w niej zaufania. Co smutniejsze, przegapiła fatalną słabość największego wroga USA.

Zleciła maszynom, nie ludziom, zrozumienie drugiej strony. W miarę jak szpiegowska technologia ograniczała jej horyzonty, CIA stawała się coraz bardziej i bardziej krótkowzroczna. Szpiegowskie satelity umożliwiły jej przeliczenie radzieckiej broni, ale nie przekazały najważniejszej informacji, że komunizm upada. Póki nie zakończyła się zimna wojna, najwybitniejsi eksperci CIA nigdy nie widzieli wroga. Agencja osłabiła Sowietów, wydając miliardy dolarów na broń w Afganistanie, żeby wspomóc walkę z radzieckimi siłami okupacyjnymi. Był to imponujący sukces. Ale nie dostrzegła, że islamscy wojownicy, których popiera, wkrótce zwrócą się przeciwko Stanom Zjednoczonym, a kiedy już to zrozumiała, nie zadziałała odpowiednio. Była to epokowa klęska.

Jednolity cel, dzięki któremu CIA trwała podczas zimnej wojny, zniknął w latach dziewięćdziesiątych, za prezydenta Clintona. Agencja wciąż miała ludzi usiłujących zrozumieć świat, ale ich szeregi były zbyt szczupłe. Wciąż dysponowała utalentowanymi pracownikami z poświęceniem służącymi Stanom Zjednoczonym za granicą, jednak było ich o wielu za mało. FBI miało więcej agentów w Nowym Jorku niż CIA oficerów poza granicami kraju. Pod koniec wieku nie była ona już w pełni funkcjonalną i niezależną służbą wywiadowczą. Stała się drugorzędną ekspozyturą Pentagonu, opracowującą taktykę bitew, które nigdy nie nastąpiły, zamiast zajmować się strategią nadchodzących bojów. Nie miała sił, by zapobiec drugiemu Pearl Harbor.

Po atakach na Nowy Jork i Waszyngton agencja wysłała małą ekipę wyszkoloną w tajnych operacjach do Afganistanu i Pakistanu, aby upolować przywódców al-Kaidy. Następnie podważyła swoją wiarygodność jako źródła tajnych informacji, kiedy przekazała do Białego Domu fałszywe raporty na temat istnienia broni masowego rażenia w Iraku. Dostarczyła tonę materiałów opartych na okruchach informacji. Prezydent George W. Bush ze swą administracją z kolei niewłaściwie wykorzystał agencję, niegdyś z dumą kierowaną przez jego ojca, zmieniając ją w paramilitarną siłę policyjną za granicą i sparaliżowaną biurokrację w centrali. Bush mimochodem wydał polityczny wyrok śmierci na CIA w 2004 roku, kiedy oświadczył, że agencja „tylko strzela”, jeśli chodzi o bieg wojny w Iraku. Żaden prezydent publicznie nigdy nie wyraził się tak lekceważąco o CIA.

Jej centralna rola w administracji amerykańskiej skończyła się ze zniesieniem w 2005 roku urzędu dyrektora centrali wywiadu[**]. Obecnie CIA należy odbudować, jeśli w ogóle ma ona przetrwać. Zadanie to zajmie całe lata. Trzy pokolenia oficerów CIA próbowały zrozumieć ten świat. Niewielu z nowej generacji pojmuje złożoność obcych krajów, jeszcze mniej poznało kulturę polityczną Waszyngtonu. Z kolei niemal żaden prezydent, niemal żaden Kongres i niemal żaden dyrektor centrali wywiadu od lat sześćdziesiątych XX wieku nie potrafił pojąć mechanizmów rządzących CIA. Większość pozostawiała po sobie agencję w jeszcze gorszym stanie, niż ją zastała. Swoje niepowodzenia — „dziedzictwo popiołów”, mówiąc słowami prezydenta Eisenhowera — przekazali następnym pokoleniom. Cofniemy się do samych początków, sześćdziesiąt lat w przeszłość, do stanu chaosu.

Dziedzictwo popiołów ukazuje, jak doszło do tego, że Stany Zjednoczone nie mają teraz wywiadu, jakiego będą potrzebowały w nadchodzących latach. Książka ta zrodziła się z zapisów słów, idei i czynów zgromadzonych w archiwach amerykańskich agend bezpieczeństwa narodowego. Odnotowują one, co naprawdę mówili przywódcy, czego chcieli i co naprawdę robili, kiedy korzystali ze swej władzy za granicą. Dziedzictwo popiołów opiera się na ponad 50 tysiącach przeczytanych przeze mnie dokumentów, przede wszystkim z archiwów CIA, Białego Domu, Departamentu Stanu, ponad dwóch tysiącach opowieści amerykańskich pracowników wywiadu, żołnierzy i dyplomatów oraz ponad trzystu wywiadach przeprowadzonych od 1987 roku z czynnymi i byłymi funkcjonariuszami CIA, w tym dziesięcioma dyrektorami centrali wywiadu. Tekst został opatrzony obszernymi przypisami.

Podstawą tej książki są dokumenty — nie anonimowe źródła czy na ślepo wybrane cytaty i pogłoski. To pierwsza historia CIA oparta całkowicie na relacjach z pierwszej ręki i materiałach źródłowych. Z natury jest niekompletna: żaden prezydent, żaden dyrektor centrali wywiadu, a już z pewnością żadna osoba z zewnątrz nie wie wszystkiego o agencji. To, co tutaj napisałem, nie jest całą prawdą, ale starałem się ze wszystkich sił przedstawić tylko prawdę.

Mam nadzieję, że ta książka posłuży jako ostrzeżenie. Żadna republika w historii nie przetrwała dłużej niż trzysta lat[***], a nasze państwo nie utrzyma się długo jako mocarstwo, jeśli nie zyska oczu, które będą śledziły wydarzenia na całym świecie. Niegdyś to właśnie było zadaniem Centralnej Agencji Wywiadowczej.

* E. Gibbon, Zmierzch cesarstwa rzymskiego, t. 1, przeł. S. Kryński, Warszawa 1975, s. 70 (przyp. tłum.).

** Director of Central Intelligence (DCI) — tłumaczone też literalnie jako dyrektor wywiadu centralnego. Zwierzchnik wszystkich służb wywiadowczych USA, koordynujący i nadzorujący ich działania. Funkcja od 1947 r. związana ze stanowiskiem dyrektora CIA (przyp. red.).

*** Na szczęście to nieprawda: republika rzymska istniała około pięciuset lat, Republika Genui przez siedem stuleci, Nowogród Wielki miał ustrój republikański trzy i pół wieku, a Najjaśniejsza Rzeczpospolita Wenecka przetrwała ponad tysiąc lat (przyp. red.).

CZĘŚĆ PIERWSZA

„NA POCZĄTKU NIE WIEDZIELIŚMY NIC”

CIA ZA TRUMANA

1945–1953

1. „WYWIAD MUSI BYĆ GLOBALNY I TOTALITARNY”

Harry Truman chciał tylko dostawać codzienny biuletyn.

Błyskawicznie wprowadzony do Białego Domu po śmierci prezydenta Franklina D. Roosevelta 12 kwietnia 1945 roku, Truman nic nie wiedział o budowanej właśnie bombie atomowej ani o zamiarach swoich radzieckich sojuszników. Potrzebował informacji, żeby wykorzystać prezydencką władzę.

„Kiedy objąłem urząd — napisał wiele lat później do przyjaciela — prezydent nie miał żadnych możliwości skoordynowania informacji napływających z całego świata”[1]. Roosevelt stworzył Biuro Służb Strategicznych (Office of Strategic Services — OSS), kierowane przez generała Williama J. Donovana, jako amerykańską agencję wywiadowczą na czas wojny. Ale OSS Donovana nie zostało utworzone, by trwać. Kiedy na jego popiołach wyrosła Centralna Agencja Wywiadowcza, Truman chciał, żeby służyła mu wyłącznie jako ogólnoświatowa służba informacyjna i codziennie dostarczała biuletyny. „To nie miała być banda w stylu płaszcza i szpady! — napisał. — W zamierzeniach miała być ośrodkiem informującym prezydenta o wszystkim, co dzieje się na świecie”. Obstawał przy tym, że nigdy nie chciał, aby CIA „działała jak służba szpiegowska. Nie takie były założenia, kiedy ją organizowano”.

Jego pomysł upadł na samym początku.

* * *

„Podczas globalnej totalitarnej wojny — twierdził generał Donovan — wywiad też musi być globalny i totalitarny”[2]. 18 listopada 1944 roku w nocie dla prezydenta Roosevelta zaproponował, żeby Stany Zjednoczone utworzyły na czas pokoju „centralną służbę wywiadowczą”. Zaczął szkicować ten plan rok wcześniej, na życzenie generała Waltera Bedella Smitha, szefa sztabu generała Dwighta D. Eisenhowera, który chciał wiedzieć, jak włączyć OSS do wojskowego establishmentu Stanów Zjednoczonych. Donovan powiedział prezydentowi, że może zorientować się w „możliwościach, zamiarach i działaniach obcych państw”, prowadząc „wywrotowe operacje za granicą” przeciwko wrogom Ameryki[3]. W OSS nigdy nie służyło więcej niż trzynaście tysięcy ludzi, mniej więcej tyle co w dywizji piechoty. Donovan jednak wyobrażał sobie, że służba ta stanie się jego własną armią, zdolną, wykwalifikowaną siłą walczącą z komunizmem, broniącą Ameryki przed atakiem i zdobywającą tajemnice potrzebne Białemu Domowi. Nakłaniał prezydenta, by „od razu położył stępkę”[4] i sam chciał zostać kapitanem tego statku.

Nazwany Dzikim Billem po szybkim, ale niedokładnym miotaczu, który kierował nowojorskimi Jankesami w latach 1915–1917, Donovan był dzielnym starym żołnierzem — Kongres odznaczył go Medalem Honoru za męstwo okazane we francuskich okopach podczas I wojny światowej — ale kiepskim politykiem. Ufali mu nieliczni generałowie i admirałowie. Przerażał ich jego pomysł stworzenia tajnych służb z luźnej zbieraniny pośredników z Wall Street, jajogłowych z Ivy League, awanturników, ludzi od reklamy, dziennikarzy, kaskaderów, drobnych złodziejaszków i kanciarzy.

OSS dochowało się wyjątkowej kadry analityków wywiadu, ale Donovan i jego podwładny Allen W. Dulles byli urzeczeni szpiegostwem i sabotażem, a w tych dziedzinach Amerykanie byli amatorami. Donovan polegał na brytyjskim wywiadzie przy szkoleniu swoich ludzi w „sztukach tajemnych”. Najdzielniejszymi w OSS, bohaterami legend, byli ci, którzy przedzierali się za linie wroga, biegali z bronią, wysadzali mosty, spiskowali przeciwko hitlerowcom z francuskim ruchem oporu i bałkańskimi partyzantami. W ostatnim roku wojny Donovan, kiedy jego siły rozproszone były po całej Europie, Afryce Północnej i Azji, chciał zrzucić swoich ludzi bezpośrednio do Niemiec. Zrobił to, a oni zginęli. Z dwudziestu jeden dwuosobowych zespołów tylko o jednym doszły jakieś wieści. Były to misje, o jakich generał Donovan śnił na jawie — niektóre śmiałe, niektóre zwodnicze.

„Miał nieograniczoną wyobraźnię — powiedział David K. E. Bruce, jego prawa ręka, późniejszy amerykański ambasador we Francji, Niemczech i Anglii. — Bawił się pomysłami. Z podniecenia parskał jak koń wyścigowy. Biada oficerowi, który odrzucił projekt, ponieważ wydawał mu się śmieszny lub co najmniej niecodzienny. Przez kilka bolesnych tygodni pod jego dowództwem sprawdzałem możliwość wykorzystania nietoperzy zebranych w jaskiniach na Zachodzie do zniszczenia Tokio”[5] — miano je zrzucić z samolotów z bombami zapalającymi przymocowanymi do grzbietów. Oto był duch OSS.

Prezydent Roosevelt zawsze miał wiele wątpliwości co do Donovana. Na początku 1945 roku rozkazał swojemu głównemu adiutantowi w Białym Domu, pułkownikowi Richardowi Parkowi juniorowi, żeby przeprowadził tajne śledztwo dotyczące operacji OSS czasu wojny. Kiedy Park rozpoczął pracę, na pierwsze strony gazet w Nowym Jorku, Chicago i Waszyngtonie trafiły przecieki z Białego Domu ostrzegające, że Donovan chce stworzyć „amerykańskie Gestapo”. Kiedy sprawa zrobiła się głośna, prezydent kazał Donovanowi zamieść swoje plany pod dywan. 6 marca 1945 roku Kolegium Szefów Sztabów oficjalnie odłożyło je na później.

Szefowie sztabów chcieli nowych tajnych służb, które pracowałyby dla Pentagonu, nie dla prezydenta. Wyobrażali sobie biuro informacyjne obsadzone pułkownikami i sekretarzami przesiewającymi informacje zebrane przez dyplomatów oraz szpiegów dla czterogwiazdkowych generałów. Tak oto rozpoczęła się wojna o władzę nad amerykańskim wywiadem, która toczyła się przez trzy pokolenia.

„NADZWYCZAJ NIEBEZPIECZNA RZECZ”

OSS nie miało zbyt wysokiej pozycji w ojczyźnie, a zwłaszcza w Pentagonie. Nie dopuszczono go do przechwyconych depesz Japończyków i Niemców. Amerykańska generalicja uważała, że niezależna cywilna służba wywiadowcza Donovana, która miałaby bezpośredni dostęp do prezydenta, byłaby „nadzwyczaj niebezpieczną rzeczą w demokracji”, jak stwierdził generał Clayton Bissell, zastępca szefa sztabu do spraw wywiadu[6].

W większości byli to ci sami ludzie, którzy przespali Pearl Harbor. Na długo przed świtem 7 grudnia 1941 roku kryptolodzy amerykańskich sił zbrojnych złamali część japońskich szyfrów. Wiedziano, że atak może nastąpić, ale nikt sobie nie wyobrażał, że Japończycy okażą się tak zdesperowanymi hazardzistami. Rozszyfrowane informacje były zbyt tajne, żeby je przekazać dowódcom w polu. Z powodu rywalizacji wewnątrz armii zostały podzielone, zachomikowane i rozproszone. Ponieważ nikt nie miał wszystkich elementów układanki, nikt nie ujrzał całego obrazu. Dopiero po wojnie Kongres zbadał, dlaczego Stany Zjednoczone dały się wziąć z zaskoczenia, i dopiero wówczas stało się jasne, że kraj potrzebuje nowego sposobu obrony.

Przed Pearl Harbor amerykańskie dane na temat wielkich połaci globu znajdowały się w krótkim rzędzie drewnianych szaf w Departamencie Stanu[7]. Kilka tuzinów ambasadorów i attachés wojskowych było jedynymi źródłami informacji. Wiosną 1945 roku Stany Zjednoczone nie wiedziały prawie nic na temat Związku Radzieckiego i niewiele więcej o reszcie świata.

Jedynym człowiekiem, który mógł zrealizować marzenie Donovana o dalekowzrocznej, potężnej służbie wywiadowczej Stanów Zjednoczonych, był Franklin Roosevelt. 12 kwietnia, gdy prezydent zmarł, Donovan stracił widoki na przyszłość. Zamartwiał się pół nocy, a potem zszedł do restauracji hotelu Ritz, swojego ulubionego miejsca w oswobodzonym Paryżu, i zjadł w ponurej atmosferze śniadanie z Williamem J. Caseyem, oficerem Biura Służb Strategicznych i przyszłym dyrektorem centrali wywiadu[8].

— Jak myślisz, co to oznacza dla biura? — spytał Casey.

— Obawiam się, że to chyba koniec — odpowiedział Donovan[9].

Tego samego dnia pułkownik Park przedstawił nowemu prezydentowi ściśle tajny raport na temat OSS. W pełni odtajniony tuż po zakończeniu zimnej wojny, okazał się on morderczą bronią polityczną udoskonaloną przez armię i wyostrzoną przez J. Edgara Hoovera, od 1924 roku szefa FBI, który gardził Donovanem i miał własne ambicje prowadzenia ogólnoświatowych służb wywiadowczych. Raport Parka zniweczył możliwość istnienia OSS jako części amerykańskiego rządu, obalił romantyczny mit, który stworzył Donovan, by chronić swoich szpiegów, i zaszczepił w Harrym Trumanie głęboką i trwałą nieufność do tajnych operacji wywiadowczych. OSS wyrządziło „poważną krzywdę obywatelom, przedsiębiorstwom i interesom narodowym Stanów Zjednoczonych”, stwierdzał raport[10].

Park nie dał żadnego przykładu działań, którymi Biuro Służb Strategicznych przyczyniło się do wygrania wojny, bezlitośnie natomiast wyliczył wszystkie jego niepowodzenia. Szkolenie oficerów OSS było wedle niego „prymitywne i słabo zorganizowane”. Szefowie wywiadu brytyjskiego uważali, że amerykańscy szpiedzy „miękną w ich rękach jak wosk”. W Chinach przywódca nacjonalistów Czang Kaj-szek manipulował OSS dla własnych celów. Niemieccy szpiedzy penetrowali działalność tej służby w całej Europie i Afryce Północnej. Japońska ambasada w Lizbonie odkryła, że ludzie OSS zamierzają wykraść jej książki szyfrów — skutkiem czego Japończycy zmienili szyfry i latem 1943 roku „doszło do przerwania dopływu ważnych informacji wojskowych”. Jeden z informatorów Parka stwierdził: „Nie wiadomo, jak wielu Amerykanów na Pacyfiku padło ofiarą głupoty OSS”. Fałszywe informacje dostarczone przez Biuro Służb Strategicznych po upadku Rzymu w czerwcu 1944 roku zaprowadziły tysiące Francuzów w hitlerowską pułapkę na Elbie, napisał Park, a „w wyniku tych błędów OSS i złej oceny sił wroga zginęło około 1100 francuskich żołnierzy”.

Park atakował też w raporcie samego Donovana. Twierdził, że generał zgubił na przyjęciu w Bukareszcie teczkę, którą „rumuńska tancerka przekazała Gestapo”. Do OSS przyjmowano i awansowano na wyższe stopnie, nie kierując się zasługami, lecz starymi koleżeńskimi koneksjami z Wall Street i Social Register[*]. Donovan wysyłał ludzi na samotne posterunki, takie jak Liberia, i zapominał o nich. Przez pomyłkę zrzucił komandosów do neutralnej Szwecji. We Francji skierował wartowników do pilnowania przejętego niemieckiego składu amunicji, a potem wysadził ich w powietrze.

Pułkownik Park przyznał, że ludzie Donovana przeprowadzili kilka udanych akcji sabotażowych i ratujących zestrzelonych amerykańskich pilotów. Pracownicy biurowi i analitycy OSS wykonali — jak napisał — „wspaniałą robotę”, i stwierdził, że ci drudzy po wojnie mogą znaleźć pracę w Departamencie Stanu. Ale reszta będzie musiała odejść. „Beznadziejna kompromitacja personelu OSS — ostrzegał — sprawia, że nie do pomyślenia byłoby wykorzystanie po wojnie tej służby jako tajnej agencji wywiadowczej”.

Po zwycięstwie w Europie Donovan wrócił do Waszyngtonu, żeby spróbować ocalić swoje służby szpiegowskie. Gdy minął miesiąc żałoby po prezydencie Roosevelcie, rozpętała się wściekła walka o władzę. 14 maja w Gabinecie Owalnym Harry Truman słuchał Donovana — który proponował, by trzymać komunizm w szachu, podkopując pozycję Kremla — niecały kwadrans. Prezydent natychmiast odrzucił jego sugestie.

Przez całe lato Donovan walczył o OSS w Kongresie i w prasie. W końcu 25 sierpnia powiedział Trumanowi, że musi wybierać między wiedzą a ignorancją. Stany Zjednoczone „nie mają obecnie skoordynowanego systemu wywiadowczego — ostrzegał. — Wady i niebezpieczeństwa takiej sytuacji są powszechnie znane”[11].

Donovan miał nadzieję, że utnie sobie przymilną pogawędkę z Trumanem — którego zawsze traktował z lekkim lekceważeniem — i skłoni go do utworzenia CIA. Ale błędnie ocenił swojego prezydenta. Truman uznał, że plan Donovana nosi gestapowskie znamiona. 20 września 1945 roku, sześć tygodni po zrzuceniu przez Amerykę bomby atomowej na Japonię, prezydent Stanów Zjednoczonych zwolnił Donovana i rozkazał rozwiązać OSS w ciągu dziesięciu dni. Taki był koniec tej amerykańskiej służby szpiegowskiej.

* Social Register — publikowany w Stanach Zjednoczonych od 1886 roku informator na temat najbardziej wpływowych rodzin z amerykańskiej elity (przyp. tłum.).

2. „LOGIKA SIŁY”

Dostępne w wersji pełnej

3. „OGIEŃ ZWALCZAĆ OGNIEM”

Dostępne w wersji pełnej

4. „NAJWIĘKSZA TAJEMNICA”

Dostępne w wersji pełnej

5. „BOGATY ŚLEPIEC”

Dostępne w wersji pełnej

6. „TO BYŁY MISJE SAMOBÓJCZE”

Dostępne w wersji pełnej

7. „WIELKIE POLE ILUZJI”

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ DRUGA

„OSOBLIWY GENIUSZ”

CIA ZA EISENHOWERA

1953–1961

8. „NIE MAMY PLANU”

Dostępne w wersji pełnej

9. „NAJWIĘKSZY TRIUMF CIA”

Dostępne w wersji pełnej

10. „«BOMBA», POWTÓRZCIE «BOMBĘ»”

Dostępne w wersji pełnej

11. „A POTEM BĘDZIEMY MIELI BURZĘ”

Dostępne w wersji pełnej

12. „RZĄDZILIŚMY NIĄ, TYLE ŻE INACZEJ”

Dostępne w wersji pełnej

13. „ŚLEPY NA WŁASNE ŻYCZENIE”

Dostępne w wersji pełnej

14. „NIEZDARNE OPERACJE WSZELKIEJ MAŚCI”

Dostępne w wersji pełnej

15. „BARDZO DZIWNA WOJNA”

Dostępne w wersji pełnej

16. „KŁAMAŁ JAK NAJĘTY”

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ TRZECIA

STRACONE SPRAWY

CIA ZA KENNEDY’EGO I JOHNSONA

1961–1968

17. „NIKT NIE WIEDZIAŁ, CO ROBIĆ”

Dostępne w wersji pełnej

18. „OSZUKALIŚMY TEŻ SAMI SIEBIE”

Dostępne w wersji pełnej

19. „Z RADOŚCIĄ PRZEHANDLUJEMY TE RAKIETY”

Dostępne w wersji pełnej

20. „HEJ, SZEFIE, ODWALILIŚMY KAWAŁ DOBREJ ROBOTY, NIE?”

Dostępne w wersji pełnej

21. „MYŚLAŁEM, ŻE TO SPISEK”

Dostępne w wersji pełnej

22. „ZŁOWIESZCZY PRĄD”

Dostępne w wersji pełnej

23. „Z WIĘKSZĄ ODWAGĄ NIŻ ROZSĄDKIEM”

Dostępne w wersji pełnej

24. „POCZĄTEK DŁUGIEGO ZJAZDU”

Dostępne w wersji pełnej

25. „ZROZUMIELIŚMY WTEDY, ŻE NIE MOŻEMY WYGRAĆ TEJ WOJNY”

Dostępne w wersji pełnej

26. „POLITYCZNA BOMBA WODOROWA”

Dostępne w wersji pełnej

27. „WYTROPIĆ ZAGRANICZNYCH KOMUNISTÓW”

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ CZWARTA

„POZBĄDŹCIE SIĘ TYCH BŁAZNÓW”

CIA ZA NIXONA I FORDA

1968–1976

28. „CO, DO CHOLERY, ROBIĄ TE BŁAZNY W LANGLEY?”

Dostępne w wersji pełnej

29. „RZĄD AMERYKAŃSKI CHCE ROZWIĄZANIA MILITARNEGO”

Dostępne w wersji pełnej

30. „OBERWIE NAM SIĘ O WIELE, WIELE BARDZIEJ”

Dostępne w wersji pełnej

31. „ZMIENIĆ KONCEPCJĘ TAJNYCH SŁUŻB”

Dostępne w wersji pełnej

32. „KLASYCZNY FASZYSTOWSKI MODEL”

Dostępne w wersji pełnej

33. „CIA ZOSTANIE ZNISZCZONA”

Dostępne w wersji pełnej

34. „SAJGON ŻEGNA SIĘ Z PAŃSTWEM”

Dostępne w wersji pełnej

35. „NIESKUTECZNI I ZASTRASZENI”

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ PIĄTA

ZWYCIĘSTWO BEZ RADOŚCI

CIA ZA CARTERA, REAGANA I GEORGE’A H. W. BUSHA

1977–1993

36. „STARAŁ SIĘ OBALIĆ ICH SYSTEM”

Dostępne w wersji pełnej

37. „PO PROSTU ZASPALIŚMY”

Dostępne w wersji pełnej

38. „NIEZALEŻNY KORSARZ”

Dostępne w wersji pełnej

39. „NIEBEZPIECZNE ZWIĄZKI”

Dostępne w wersji pełnej

40. „PODJĄŁ WIELKIE RYZYKO”

Dostępne w wersji pełnej

41. „OSZUST OSZUSTA”

Dostępne w wersji pełnej

42. „POMYŚLEĆ RZECZ NIE DO POMYŚLENIA”

Dostępne w wersji pełnej

43. „CO ZROBIMY, KIEDY RUNIE MUR?”

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ SZÓSTA

ROZLICZENIE

CIA ZA CLINTONA I GEORGE’A W. BUSHA

1993–2007

44. „NIE MIELIŚMY ŻADNYCH INFORMACJI”

Dostępne w wersji pełnej

45. „CZEMU, U LICHA, NIC NIE WIEDZIELIŚMY?”

Dostępne w wersji pełnej

46. „MAMY PROBLEM”

Dostępne w wersji pełnej

47. „ZAGROŻENIE NIE MOGŁO BYĆ BARDZIEJ REALNE”

Dostępne w wersji pełnej

48. „CIEMNA STRONA”

Dostępne w wersji pełnej

49. „POWAŻNA POMYŁKA”

Dostępne w wersji pełnej

50. „POGRZEB”

Dostępne w wersji pełnej

PODZIĘKOWANIA

Dostępne w wersji pełnej

PRZYPISY

ŹRÓDŁA ARCHIWALNE

— Akta Centralnej Agencji Wywiadowczej uzyskane z CIA Records Search Technology w National Archives and Records Administration (CIA/CREST)

— Akta CIA udostępnione lub przedrukowane w Center for the Study of Intelligence CIA (CIA/CSI)

— Akta CIA udostępnione z Declassified Documents Records System (CIA/DDRS)

— National Archives and Records Administration (NARA)

— The Foreign Relations of the United States (FRUS). Akta CIA z tomu Emergency of the Intelligence Establishment, 1945–1950 cytowane są jako „FRUS Intelligence”.

— Foreign Affairs Oral History (FAOH)

— Franklin D. Roosevelt Presidential Library, Hyde Park, Nowy Jork (FDRL)

— Harry S. Truman Presidential Library, Independence, Montana (HSTL)

— Dwight D. Eisenhower Presidential Library, Abilene, Kansas (DDEL)

— John F. Kennedy Presidential Library, Boston, Massachusetts (JFKL)

— Lyndon B. Johnson Presidential Library, Austin, Teksas (LBJL)

— Richard M. Nixon Presidential Library, Yorba Linda, Kalifornia (RMNL)

— Gerald R. Ford Presidential Library, Grand Rapids, Minnesota (GRFL)

— Jimmy Carter Library, Atlanta, Georgia (JCL)

— George H. W. Bush Library, College Station, Teksas (GHWBL)

— Hoover Institution Archives, Stanford University, Stanford, Kalifornia

— Akta Senackiej Komisji do Zbadania Operacji Rządowych z Uwzględnieniem Działań Wywiadowczych (dalej „komisja Churcha”)

Tajne wewnętrzne relacje CIA uzyskano dzięki odtajnieniu i źródłom nieoficjalnym. CIA nie dotrzymała obietnic składanych przez trzech kolejnych dyrektorów centrali wywiadu — Gatesa, Woolseya i Deutcha — że odtajni akta dziewięciu wielkich tajnych operacji: we Francji i Włoszech w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, w Korei Północnej w latach pięćdziesiątych, w Iranie w 1953 roku, w Indonezji w 1958 roku, w Tybecie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych oraz w Kongu, Dominikanie i Laosie w latach sześćdziesiątych. Dokumenty na temat Gwatemali ostatecznie ujawniono w 2003 roku, większość akt na temat Zatoki Świń jest dostępna, a dotyczące Iranu wyciekły. Reszta wciąż jest oficjalnie utajniona. Kiedy podczas kwerendy uzyskiwałem zgodę na odtajnienie części wykorzystanych w tej książce akt CIA z National Archives, agencja potajemnie starała się z powrotem utajnić część tych samych dokumentów, sięgających do lat czterdziestych, lekceważąc prawo i łamiąc własne słowo. Mimo to praca historyków, archiwistów i dziennikarzy stworzyła zrąb źródeł, na których oparta jest ta książka.

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ 1

[1] Truman do Davida M. Noyesa, 1 grudnia 1963, papiery Davida M. Noyesa, HSTL.

[2] Donovan do Komitetu Wojny Psychologicznej, 24 października 1942, NARA.

[3] Donovan do Roosevelta, „Zasadnicze kompetencje niezbędne do założenia centralnej służby wywiadowczej”, 18 listopada 1944, przedruk w: Thomas F. Troy, CIA/CSI, oraz w: Donovan and the CIA, Frederick 1981, s. 445–447.

[4] Donovan do Roosevelta, teczka OSS, akta sekretarza prezydenta, FDRL. Roosevelt powiedział kiedyś, nie bez złośliwości, że Donovan mógłby zostać prezydentem, gdyby nie był Irlandczykiem, katolikiem i republikaninem.

[5] Bruce cyt. w przemówieniu Dullesa „William J. Donovan i bezpieczeństwo narodowe”, nie datowane, prawdopodobnie 1959, CIA/CSI.

[6] Bissell cyt. w: Troy, Donovan and the CIA, s. 243. Był to rozpowszechniony pogląd. US Army podczas wojny sprawowała się jeszcze gorzej. Szef wywiadu wojsk lądowych generał major George Strong krzywo patrzył na nowe niezależne OSS Donovana i postanowił otworzyć własny sklepik wywiadowczy. W październiku 1942 roku poinstruował szefa Służby Wywiadu Wojskowego Departamentu Wojny generała brygadiera Hayesa Kronera, by stworzył ów sklepik. Kroner z kolei wyrwał Donovanowi kapitana Johna „Frenchy’ego” Grombacha i dał mu nadzwyczajne rozkazy: skupić się na szpiegowaniu i podkopywaniu Stanów Zjednoczonych przez aliantów — Brytyjczyków i Sowietów. Grombach nazwał swą jednostkę wywiadowczą Pond (Staw). Nie kontrolowały jej władze zwierzchnie, a osłabiały niewiarygodne raporty. Z opisu samego Grombacha wynika, że 80 procent jego pracy lądowało w koszu na śmieci. Pondowi udało się utrzymać w tajemnicy jedynie siebie. „O jego istnieniu nie wiedziano” — powiedział generał Kroner. Tylko garstka ludzi, włącznie „z samym prezydentem, który musiał wiedzieć, gdyż aprobował pewne operacje, wiedziała, że istnieje”. Ambitne rozkazy Grombacha okazały się jednak kamieniem milowym: „Nie tylko założył tajną służbę wywiadowczą działającą w interesie wysiłku wojennego, ale i położył fundament pod trwałą, dalekowzroczną, dalekosiężną i stałą tajną służbę wywiadowczą — powiedział Kroner. — To były narodziny zaawansowanego wywiadu, tajnych operacji wywiadowczych w naszym rządzie”. National Security Act z 1947 roku, przesłuchanie przed Komisją do spraw Wydatków w Wydziałach Wykonawczych, 27 czerwca 1947. Zob. Mark Stout, The Pond: Running Agents for State, war, and the CIA, „Studies in Intelligence”, t. 48, nr 3, CIA/CSI, dostępne na stronie https://www.cia.gov./csi/studies/vol48no3/article07.html.

[7] W październiku 1941 roku kapitan Dean Rusk, przyszły sekretarz stanu, dostał rozkaz zorganizowania nowego wydziału wywiadu wojsk lądowych, obejmującego rozległą połać świata, od Afganistanu przez Indie do Australii. „Bardzo potrzebowaliśmy informacji — stwierdził Rusk. — Byliśmy ignorantami”. Poprosił, by mu przekazano, jakimi informacjami dysponują Stany Zjednoczone: „Starsza pani nazwiskiem North pokazała mi jedną szufladę na akta. W szufladzie znajdował się egzemplarz przewodnika Murphy’ego po Indiach i Cejlonie, oznaczony jako «tajny», ponieważ była to jedyna kopia w mieście, jeden raport attaché wojskowego z Londynu z 1925 roku na temat armii brytyjskiej w Indiach, a potem sporo wycinków z «New York Timesa», które ta starsza pani, North, gromadziła od I wojny światowej, i to wszystko”. Podczas II wojny amerykańscy piloci latali nad Himalajami z Indii do Chin i z powrotem, kierując się nosem. Jak wspominał Rusk: „Nie miałem nawet map, które w skali jeden do miliona pokazywałyby nam teren, na którym działaliśmy”. Kiedy Rusk próbował zorganizować dla armii oddział ludzi władających językiem birmańskim, „szukaliśmy po całych Stanach rodowitego Birmańczyka […]. Wreszcie namierzyliśmy jednego i znaleźliśmy go — siedział w szpitalu psychiatrycznym. Cóż, wyciągnęliśmy go ze szpitala i zrobiliśmy z niego nauczyciela birmańskiego”. Zeznanie Ruska, Prezydencka Komisja do spraw Działań CIA (Komisja Rockefellera), 21 kwietnia 1975, s. 2191–2193, ściśle tajne, odtajnione 1995, GRFL.

[8] Troy, Donovan and the CIA, s. 265.

[9] Casey cyt. w: Joseph E. Persico, Casey: The Lives and Secrets of William J. Casey: From the OSS to the CIA, Nowy Jork b.d.w., s. 81.

[10] Raport Parka, akta Rose’a A. Convaya, teczka OSS/Donovan, HSTL.

[11] Donovan do Trumana, „Oświadczenie o zasadach”, FRUS Intelligence, s. 17–21.

Dyrektorzy centrali wywiadu 1946–2005

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Dedykacja

Motto

Od autora

CZĘŚĆ PIERWSZA

1. „WYWIAD MUSI BYĆ GLOBALNY I TOTALITARNY”

2. „LOGIKA SIŁY”

3. „OGIEŃ ZWALCZAĆ OGNIEM”

4. „NAJWIĘKSZA TAJEMNICA”

5. „BOGATY ŚLEPIEC”

6. „TO BYŁY MISJE SAMOBÓJCZE”

7. „WIELKIE POLE ILUZJI”

CZĘŚĆ DRUGA

8. „NIE MAMY PLANU”

9. „NAJWIĘKSZY TRIUMF CIA”

10. „«BOMBA», POWTÓRZCIE «BOMBĘ»”

11. „A POTEM BĘDZIEMY MIELI BURZĘ”

12. „RZĄDZILIŚMY NIĄ, TYLE ŻE INACZEJ”

13. „ŚLEPY NA WŁASNE ŻYCZENIE”

14. „NIEZDARNE OPERACJE WSZELKIEJ MAŚCI”

15. „BARDZO DZIWNA WOJNA”

16. „KŁAMAŁ JAK NAJĘTY”

CZĘŚĆ TRZECIA

17. „NIKT NIE WIEDZIAŁ, CO ROBIĆ”

18. „OSZUKALIŚMY TEŻ SAMI SIEBIE”

19. „Z RADOŚCIĄ PRZEHANDLUJEMY TE RAKIETY”

20. „HEJ, SZEFIE, ODWALILIŚMY KAWAŁ DOBREJ ROBOTY, NIE?”

21. „MYŚLAŁEM, ŻE TO SPISEK”

22. „ZŁOWIESZCZY PRĄD”

23. „Z WIĘKSZĄ ODWAGĄ NIŻ ROZSĄDKIEM”

24. „POCZĄTEK DŁUGIEGO ZJAZDU”

25. „ZROZUMIELIŚMY WTEDY, ŻE NIE MOŻEMY WYGRAĆ TEJ WOJNY”

26. „POLITYCZNA BOMBA WODOROWA”

27. „WYTROPIĆ ZAGRANICZNYCH KOMUNISTÓW”

CZĘŚĆ CZWARTA

28. „CO, DO CHOLERY, ROBIĄ TE BŁAZNY W LANGLEY?”

29. „RZĄD AMERYKAŃSKI CHCE ROZWIĄZANIA MILITARNEGO”

30. „OBERWIE NAM SIĘ O WIELE, WIELE BARDZIEJ”

31. „ZMIENIĆ KONCEPCJĘ TAJNYCH SŁUŻB”

32. „KLASYCZNY FASZYSTOWSKI MODEL”

33. „CIA ZOSTANIE ZNISZCZONA”

34. „SAJGON ŻEGNA SIĘ Z PAŃSTWEM”

35. „NIESKUTECZNI I ZASTRASZENI”

CZĘŚĆ PIĄTA

36. „STARAŁ SIĘ OBALIĆ ICH SYSTEM”

37. „PO PROSTU ZASPALIŚMY”

38. „NIEZALEŻNY KORSARZ”

39. „NIEBEZPIECZNE ZWIĄZKI”

40. „PODJĄŁ WIELKIE RYZYKO”

41. „OSZUST OSZUSTA”

42. „POMYŚLEĆ RZECZ NIE DO POMYŚLENIA”

43. „CO ZROBIMY, KIEDY RUNIE MUR?”

CZĘŚĆ SZÓSTA

44. „NIE MIELIŚMY ŻADNYCH INFORMACJI”

45. „CZEMU, U LICHA, NIC NIE WIEDZIELIŚMY?”

46. „MAMY PROBLEM”

47. „ZAGROŻENIE NIE MOGŁO BYĆ BARDZIEJ REALNE”

48. „CIEMNA STRONA”

49. „POWAŻNA POMYŁKA”

50. „POGRZEB”

Podziękowania

Przypisy

Fotografie

Spis treści

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: Legacy of Ashes. The History of the CIA

Copyright © 2007 by Tim Weiner

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2012

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Grzegorz Dziamski

Wyszukiwanie fotografii: Photosearch Inc., NY

Projekt i opracowanie graficzne okładki oraz ilustracja na okładce: Zbigniew Mielnik

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Dziedzictwo popiołów. Historia CIA, wyd. I, dodruk, Poznań 2012)

ISBN 978-83-7818-238-2

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl