Salman Rushdie

HARUN

I MORZE OPOWIEŚCI

Przełożył

Michał Kłobukowski

Dom Wydawniczy REBIS

Z embla, Xanadu, Bergamoty, Zenda

A brakadabra! Każdy ziścić się sen da.

F ajnie jest bać się przy baśniach, legendach,

A le gdy czytasz, ojciec twój zgłębia

R zeki, morza, noce bez dna.

I

Mistrz Wodolejstwa

Było sobie raz w kraju Alifbej smutne miasto, najsmutniejsze z miast – tak katastrofalnie smutne, że zapomniało nawet własnej nazwy. Stało nad smętnym morzem, w którym całymi stadami pływały ponuryby o tak żałosnym smaku, że ludziom po ich zjedzeniu odbijało się melancholią, chociaż niebo było błękitne.

Na północ od smutnego miasta wznosiły się potężne fabryki, w nich zaś (jak niesie wieść) produkowano smutek (tak, tak!), a potem w specjalnych opakowaniach rozsyłano go po całym świecie, który smutku, widać, nigdy nie miał dość. Czarny dym wylewał się kominami fabryk i jak zła nowina zawisał nad miastem.

W głębi miasta, za starą dzielnicą ruder przypominających złamane serca, mieszkał szczęśliwy młokos imieniem Harun, jedyny syn Raszida Khalify – gawędziarza słynącego w owej nieszczęsnej metropolii z pogody ducha; niekończący się potok jego bujd, bajd i banialuk zyskał mu nie jeden, lecz dwa przydomki. Dla wielbicieli był Raszidem – Oceanem Pomysłów, tak pełnym radosnych opowieści, jak morze pełne jest ponuryb; zazdrośni rywale nazywali go Mistrzem Wodolejstwa. Dla żony Sorai był przez wiele lat najbardziej kochającym mężem, jakiego można sobie wymarzyć, toteż Harun wyrastał w domu, w którym nie wiedziano, co to niedola i zmarszczone brwi, za to często rozbrzmiewał śmiech ojca i słodki głos rozśpiewanej matki.

Potem jednak coś się popsuło. (Może to smutek ciążący nad miastem w końcu się zakradł przez okna).

Pewnego dnia Soraja przerwała piosenkę w pół zdania, jakby ktoś nagle przekręcił wyłącznik, a Harun odgadł, że coś złego wisi w powietrzu. Lecz ani się domyślał, jak wielkie go czeka zmartwienie.

Raszid Khalifa, zaprzątnięty wymyślaniem i opowiadaniem historyjek, nawet nie zauważył, że Soraja już nie śpiewa, i pewnie przez to pogorszył sprawę. Ale był przecież taki zajęty, wręcz rozchwytywany – on, Ocean Pomysłów, słynny Mistrz Wodolejstwa. Ciągle miał próby albo występy i w sumie tyle czasu spędzał na scenie, że w końcu przestał się orientować, co się dzieje pod jego własnym dachem. Objeżdżał miasto i cały kraj, opowiadając rozmaite historie, a tymczasem Soraja siedziała w domu, coraz bardziej chmurna, wzburzona, gotowa zagrzmieć.

Harun jeździł z ojcem, gdy tylko mógł, bo ojciec bezsprzecznie był czarodziejem. Potrafił wdrapać się na byle jak skleconą estradkę w ślepym zaułku, w którym tłum obdartych dzieci i bezzębnych dziadków siedział w kucki na gołej ziemi; a gdy już się zdrowo rozpędził, liczne w tym mieście bezpańskie krowy przystawały i strzygły uszami, małpy siedzące na dachach domów jazgotały z aprobatą, a papugi w koronach drzew naśladowały jego głos.

Harun w myślach często nazywał ojca Żonglerem, bo każda jego opowieść składała się z mnóstwa wątków, którymi Raszid żonglował, aż od ich wirowania słuchaczom kręciło się w głowach, a nigdy się przy tym nie mylił.

Skąd brały się te wszystkie historie? Wyglądało na to, że Raszidowi dość jest rozchylić w uśmiechu mięsiste, czerwone usta i wnet sama z nich wyskakuje nowiuteńka legenda z kompletem czarów, wątków miłosnych, księżniczek, niegodziwych stryjów, tłustych ciotek, wąsatych gangsterów w spodniach w żółtą kratę, niebywałych plenerów, tchórzy, bohaterów, potyczek, a wszystko to okraszone jest kilkoma chwytliwymi, łatwo wpadającymi w ucho melodiami. „Każda rzecz ma gdzieś swoje źródło – myślał Harun – więc i te jego historyjki nie mogą brać się tak całkiem z powietrza…?”

Lecz ilekroć zadawał ojcu to najważniejsze pytanie, Mistrz Wodolejstwa mrużył oczy (nieco wyłupiaste, co tu kryć), klepał się po obwisłym brzuchu, wtykał sobie w usta kciuk i wydawał śmieszne odgłosy, jakby coś pił: gul-gul-gul… Harun nie cierpiał tych przedstawień.

– Nie, serio – nalegał. – Powiedz, skąd je bierzesz?

Raszid zagadkowo ruszał brwiami, a palcami wyczyniał w powietrzu jędzowate gesty.

– Z wielkiego Morza Opowieści – mówił. – Kiedy się napiję ciepłej Wody Opowieści, mam pełno pary.

Haruna okropnie złościła ta odpowiedź.

– No to gdzie trzymasz ten swój ukrop? – spytał chytrze za którymś razem. – Może w termoforach, co? Jakoś nigdy nie widziałem u nas w domu termoforu.

– Czerpię tę wodę z niewidzialnego Kranu, który zainstalował jeden z Wodnych Dżinnów – odparł Raszid, nie mrugnąwszy okiem. – Żeby mieć takie urządzenie, trzeba wykupić abonament.

– A jak się wykupuje abonament?

– Ooo! – rzekł Mistrz Wodolejstwa. – To Sprawa Przez Swą Zawiłość Niewytłumaczalna.

– Wodnego Dżinna też zresztą nigdy w życiu nie widziałem – powiedział naburmuszony Harun.

Raszid wzruszył ramionami.

– Nigdy nie widziałeś mleczarza, bo za długo sypiasz – odparł. – Ale mleko pijesz bez oporów. Bądź więc łaskaw nie zawracać mi głowy tymi swoimi „ale”, „jeśli”, i ciesz się, że w ogóle mam co opowiadać, a ty masz czego słuchać.

I na tym rozmowa się skończyła.

Ale pewnego dnia Harun zadał o jedno pytanie za dużo i wtedy rozpętało się istne piekło.

Khalifowie mieszkali na parterze w betonowym domku o różowych ścianach, żółtozielonych oknach i niebieskich balkonach z pokrętnymi balustradami; cały ten wystrój kojarzył się Harunowi raczej z tortem niż z budynkiem. Dom wcale nie był wspaniały – w niczym nie przypominał drapaczy chmur, w których mieszkali superbogacze – ale z domami nędzarzy też nie miał nic wspólnego. Nędzarze mieszkali w chatkach skleconych z tekturowych pudeł i płacht plastikowej folii, spojonych rozpaczą zamiast zaprawy. Prócz nich istnieli jeszcze supernędzarze, całkiem bezdomni. Sypiali na chodnikach i na progach sklepów, i nawet za to musieli płacić czynsz miejscowym gangsterom. Harun był więc właściwie szczęściarzem; ale szczęście ma to do siebie, że pewnego dnia się kończy, bez najmniejszego ostrzeżenia. Żyje sobie człowiek pod szczęśliwą gwiazdą, a ta w jednej chwili potrafi się urwać.

W smutnym mieście, o którym opowiadam, żyły przeważnie liczne rodziny; ale dzieci biedaków chorowały i głodowały, podczas gdy dzieci bogaczy objadały się do przesytu i kłóciły o pieniądze rodziców. Harun wciąż dopytywał, czemu właśnie on nie ma rodzeństwa; lecz jedyna odpowiedź, jaką udawało mu się wydobyć od Raszida, nie była właściwie odpowiedzią.

– Ścichapęk z ciebie, Harunie Khalifo, ale wiem, że w razie czego staniesz za dwóch albo i czterech.

Co to w ogóle miało znaczyć?

– W pojedynkę wyczerpałeś cały nasz talent do dziecioróbstwa – wyjaśnił kiedyś Raszid. – Wszystko władowaliśmy w ciebie, chociaż starczyłoby na czworo albo i pięcioro dzieci. Tak, tak, mój panie. Więc w razie czego staniesz co najmniej za dwóch.

Udzielanie prostych odpowiedzi nie leżało w mocy Raszida Khalify, który nigdy nie chadzał na skróty, jeśli tylko mógł skorzystać z dłuższej i zygzakowatej drogi okrężnej. Soraja odpowiedziała prościej.

– Próbowaliśmy – rzekła ze smutkiem. – Ale z dziećmi wcale nie idzie tak łatwo. Pomyśl o tych biednych Senguptach.

Senguptowie mieszkali piętro wyżej. Pan Sengupta pracował jako urzędnik w biurze Miejskiej Korporacji. Był chudy jak patyk i skąpy, a w dodatku nie mówił, tylko jęczał. Jego żona Onita była dla odmiany szczodra i hałaśliwa, a taka przy tym tłusta, że aż rozlana. Nie mieli ani jednego dziecka, toteż Onita Sengupta poświęcała Harunowi więcej uwagi, niż chłopiec sobie życzył. Dawała mu słodycze – no i bardzo dobrze; czochrała mu włosy i to już było gorsze; a kiedy go przytulała, otoczony zewsząd kaskadami jej ciała wpadał w popłoch.

Pan Sengupta nie zwracał na Haruna uwagi, ale ciągle zagadywał do Sorai; Harunowi wcale się to nie podobało – zwłaszcza że sąsiad pozwalał sobie krytykować gawędziarza Raszida, ilekroć mu się zdawało, że chłopiec nie słucha.

– Pani daruje, ale ten paniny mąż – zaczynał jękliwym głosikiem – to w ogóle nie chodzi po ziemi. Skąd on bierze te wszystkie historyjki? Życie to nie bajka ani sklep z zabawkami. Te figle do niczego dobrego nie doprowadzą. Co komu po opowieściach, które nawet nie są prawdziwe?

Harun siedział pod oknem i aż mu uszy rosły. Stwierdził, że nie podoba mu się pan Sengupta, który nie cierpi gawęd i gawędziarzy; nie podoba mu się ani trochę.

Co komu po opowieściach, które nawet nie są prawdziwe? Harunowi wciąż tłukły się po głowie te straszne słowa. Byli jednak ludzie, którzy uważali, że opowieści Raszida mogą się na coś przydać. Zbliżały się wybory, więc odwiedzały go Wielkie Fisze z różnych partii politycznych, uśmiechały się jak tłuste koty i błagały, żeby się zgodził opowiadać swoje historyjki tylko na ich wiecach i na niczyich więcej. Było rzeczą wiadomą, że partia, na której usługi Raszid odda swój czarodziejski język, będzie miała kłopot z głowy. Nikt nigdy nie wierzył ani jednemu słowu polityków, chociaż ze wszystkich sił starali się udawać, że mówią prawdę. (I właśnie po tym poznawano, jak bardzo kłamią). Ale Raszidowi wierzono bez zastrzeżeń, bo zawsze z góry przyznawał, że wszystko, co powie, będzie kompletną nieprawdą, wziętą z głowy, czyli znikąd. Toteż politycy nie mogli się obejść bez jego pomocy, jeśli chcieli zdobywać wyborców. Ustawiali się do niego w kolejce ludzie o twarzach lśniących od potu i fałszywych uśmiechach, taszczący worki pieniędzy. Raszid mógł wybierać i grymasić.

W dniu, kiedy wszystko się popsuło, pierwsza ulewa pory deszczowej złapała Haruna w drodze ze szkoły.

Gdy nad smutne miasto nadciągnęły deszcze, życie stało się znośniejsze. O tej porze roku w morzu pojawiły się pyszne pompile, ludzie mogli więc odpocząć od ponuryb; deszcz spłukiwał prawie cały czarny dym ulatujący kominami fabryk smutku i pozostawiał po sobie chłodne, czyste powietrze. Harun Khalifa uwielbiał przemakać do nitki w pierwszych ulewach pory deszczowej, skakał więc po ulicy, zlewany rozkosznie ciepłym prysznicem z nieba, i otwierał usta, żeby krople kapały mu prosto na język. Wrócił do domu mokry i lśniący niczym pompil w morzu.

Pani Onita stała na balkonie i trzęsła się jak galareta; gdyby nie deszcz, Harun może by zauważył, że kobieta płacze. Kiedy wszedł do domu, stwierdził, że gawędziarz Raszid też wygląda, jakby przez dłuższy czas trzymał głowę wystawioną za okno, bo oczy i policzki ma całe mokre, a ubranie suche.

Soraja, matka Haruna, uciekła z panem Senguptą.

Równo o jedenastej posłała Raszida do pokoju chłopca, żeby odnalazł jakieś zawieruszone skarpetki. Zajęty poszukiwaniem (Harun był świetny w gubieniu skarpetek) Raszid usłyszał w kilka sekund później huk zatrzaskiwanych drzwi domu, a potem ryk ruszającego auta. Wróciwszy do salonu, zobaczył, że żony nie ma, a za rogiem znika rozpędzona taksówka. „Musiała to bardzo starannie zaplanować” – pomyślał. Wskazówka wciąż stała na jedenastej. Raszid wziął młotek i potłukł zegar w drobne kawałki. Potem porozbijał wszystkie zegary w całym domu, łącznie z tym, który stał na szafce nocnej Haruna.

Kiedy chłopiec się dowiedział, że matka odeszła, jego pierwsze słowa brzmiały:

– Ale dlaczego od razu musiałeś rozwalić mi zegar?

Soraja zostawiła list pełen wszystkich tych wstrętnych rzeczy, które pan Sengupta wygadywał o Raszidzie:

„Interesują cię tylko przyjemności, a prawdziwy mężczyzna wiedziałby, że życie to poważna sprawa. Masz głowę nabitą zmyśleniami, więc brak w niej miejsca na fakty. Pan Sengupta nie ma ani odrobiny wyobraźni i to mi właśnie odpowiada”.

Był jeszcze dopisek:

„Powiedz Harunowi, że go kocham, ale nic nie poradzę, po prostu inaczej nie mogę”.

Z włosów Haruna kapała na list deszczówka.

– Co zrobić, synku – smętnie rzekł Raszid. – Gawędziarstwo to mój jedyny fach.

Słysząc żałosny ton ojca, Harun przestał nad sobą panować i wykrzyknął:

– Ale jaki to ma sens? Co komu po tych twoich historyjkach? Żeby chociaż były prawdziwe!

Raszid ukrył twarz w dłoniach i zapłakał.

Harun chciał cofnąć te słowa, chciał wyjąć je ojcu z uszu i połknąć z powrotem, ale to oczywiście było niewykonalne. Dlatego też ogarnęły go wyrzuty sumienia, kiedy wkrótce potem – w najbardziej żenującej sytuacji, jaką można sobie wyobrazić – stała się Rzecz Nie Do Pomyślenia:

Raszid Khalifa, legendarny Ocean Pomysłów, słynny Mistrz Wodolejstwa, stanął przed tłumnie zgromadzoną publicznością, otworzył usta i stwierdził, że skończyły mu się historyjki i nie ma czego opowiadać.

Po odejściu matki Harun zauważył, że na niczym nie potrafi się skupić przez dłuższy czas – ściśle mówiąc, dłuższy niż jedenaście minut. Raszid na pociechę zabrał go do kina, ale chłopiec dokładnie po jedenastu minutach zaczął myśleć o czym innym, a kiedy film się skończył, nie miał pojęcia, jak wszystko się rozstrzygnęło, i musiał pytać ojca, czy ci dobrzy zwyciężyli. Nazajutrz podczas ulicznego meczu hokeja rozgrywanego z kolegami z sąsiedztwa stał na bramce i w ciągu pierwszych jedenastu minut parę razy popisał się fantastyczną obroną, ale potem zaczął przepuszczać najbardziej haniebne szmaty. Dalej było tak samo: jego umysł raz po raz szedł na spacer, a ciało zostawało w tyle. Dochodziło przez to do trudnych sytuacji, bo wiele ciekawych, a czasem i ważnych zdarzeń trwa dłużej niż jedenaście minut: na przykład posiłki i klasówki z matematyki.

Wreszcie nikt inny, tylko Onita Sengupta zdołała rozpoznać problem. Ostatnimi czasy jeszcze częściej wstępowała do sąsiadów z parteru, choćby po to, żeby mężnie oświadczyć:

– Nie chcę słyszeć o żadnej „pani Sengupcie”! Od dziś jestem panna Onita!

A potem waliła się pięścią w głowę i zawodziła:

– Oj! Oj! Co to będzie?!

Ale kiedy Raszid opowiedział jej, jaki Harun jest rozkojarzony, odparła z przekonaniem:

– Jego matka wyszła z domu dokładnie o jedenastej. Stąd ten cały problem jedenastu minut. Przyczyna tkwi w pyskologii chłopca.

Minęło parę chwil, nim Raszid i Harun zrozumieli, że Onita ma na myśli psychologię.

– Z powodu pyskologicznego smutku – ciągnęła kobieta – młody człowiek utknął na jedenastce i nie może dobrnąć do dwunastki.

– Nieprawda – zaoponował Harun, ale w głębi serca obawiał się, że Onita może mieć rację. Czyżby rzeczywiście ugrzązł w czasie jak zepsuty zegar? Może problem pozostanie nierozwiązany, póki Soraja nie wróci, żeby znów puścić w ruch zegary.

W kilka dni później Raszid Khalifa otrzymał propozycję występu od polityków z Miasta G i z pobliskiej Doliny K w górach M. Należy wyjaśnić, że w krainie Alifbej znaczną część nazw geograficznych zastąpiono literami alfabetu. Prowadziło to do wielu nieporozumień, bo zestaw liter jest ograniczony, a liczba miejsc, które potrzebują nazwy, dąży do nieskończoności. Bywało więc i tak, że jedna nazwa musiała służyć kilku różnym miejscom, przez co listy często trafiały pod niewłaściwy adres. Sytuację pogarszało to, że niektóre miejsca – na przykład znane nam już smutne miasto – zupełnie zapomniały, jak się nazywają. Łatwo możecie sobie wyobrazić, co musieli znosić pracownicy poczty państwowej, czasem więc trochę ponosiły ich nerwy.

– Powinniśmy tam pojechać – rzekł Raszid do Haruna, nadrabiając miną. – W Mieście G i w Dolinie K pogoda jeszcze się trzyma, a tu w powietrzu zrobiło się jakoś tak płaksiwie, że szkoda gadać.

W smutnym mieście rzeczywiście lało, że aż strach: wystarczyło odetchnąć, żeby się narazić na śmierć przez utonięcie. Pani Onita, która właśnie wpadła na chwilę, ze smętną miną przyznała Raszidowi słuszność.

– Plan na medal – powiedziała. – Właśnie, pojedźcie obaj. Zróbcie sobie małe wakacje, a o mnie się nie martwcie. Będę tu siedziała sama samiuteńka.

– Miasto G to nic szczególnego – rzekł Raszid do Haruna, kiedy pociąg wiózł ich w stronę rzeczonego miasta. – Za to Dolina K! Całkiem inna historia. Są tam złote pola i srebrne góry, a pośrodku doliny jest piękne jezioro. Nawiasem mówiąc, nazywa się Nudne.

– Skoro jest takie piękne, to czemu się nie nazywa Ciekawe? – spytał Harun.

Ogromnie się wysilając, żeby wpaść w dobry humor, Raszid spróbował odegrać swój stary numer z jędzowatym przebieraniem palcami.

– Aaa, Jezioro Ciekawe! – powiedział najbardziej tajemniczym tonem, na jaki mógł się zdobyć. – Z nim sprawa ma się całkiem inaczej. To Jezioro o Wielu Imionach. Żebyś wiedział, że tak.

Raszid zaczął snuć opowieść, siląc się na pogodny ton. Opowiedział Harunowi o Luksusowej Barce, która oczekiwała ich na falach Jeziora Nudnego, o ruinach zaklętego zamku w srebrnych górach i o ciągnących się aż do brzegu jeziora parkach, urządzonych na rozkaz starożytnych władców; w parkach tych były wodotryski, tarasy i pawilony rozkoszy, wśród których unosiły się duchy pradawnych królów pod postacią dudków. Lecz dokładnie po jedenastu minutach Harun przestał słuchać; Raszid także umilkł i odtąd w milczeniu patrzyli przez okno pociągu na równinę rozpościerającą przed nimi cały bezmiar swej nudy.

Na Dworcu Kolejowym w Mieście G powitali ich bez cienia uśmiechu dwaj wąsacze ubrani w żółte spodnie w krzykliwą kratę: „Wyglądają mi na drani” – pomyślał Harun, ale zachował to dla siebie. Nieznajomi zawieźli Raszida i Haruna prosto na wiec. Po drodze mijali autobusy ociekające pasażerami, tak jak gąbka ocieka wodą; w końcu znaleźli się w istnym lesie ludzkim, w którym ludzie pączkowali we wszystkie strony niczym liście na drzewach w dżungli. Rosły tam całe krzaki dzieciarni, a wśród nich panie stały rzędami jak kwiaty na olbrzymich klombach. Głęboko zadumany Raszid ze smutkiem kiwał głową, przytakując własnym myślom.

A potem zdarzyła się Rzecz Nie Do Pomyślenia: Raszid wyszedł na scenę, stanął przed całą tą ludzką dżunglą (Harun zerkał tymczasem zza kulis), ale gdy otworzył usta, a w podekscytowanym tłumie rozległy się piski, nieszczęsnemu gawędziarzowi opadła szczęka: w ustach miał tę samą pustkę co w sercu.

– Arkarka – zdołał tylko wykrztusić. – Arkarka.

Mistrz Wodolejstwa krakał jak pierwsza lepsza wrona.

Zamknięto ich w gabinecie dusznym jak łaźnia; obaj wąsacze w żółtych spodniach w krzykliwą kratę wrzeszczeli na Raszida: twierdzili, że wziął łapówkę od ich konkurentów, i dawali do zrozumienia, że mogą obciąć mu język oraz parę innych detali. Bliski płaczu Raszid powtarzał, że nie ma pojęcia, czemu go tak nagle zatkało, i obiecywał się poprawić następnym razem.

– W Dolinie K spiszę się bez zarzutu, na medal – przysiągł.

– Lepiej się spisz – krzyknęli wąsacze – bo jak nie, to ci wyrwiemy z gardła ten kłamliwy język!

– A o której odlatuje samolot do K? – wtrącił Harun, próbując załagodzić sytuację. (Wiedział, że linia kolejowa nie dociera do gór).

Krzykacze zaczęli krzyczeć jeszcze głośniej

– Samolot?! Samolot?! Tatulkowi opadły skrzydła, a bachorowi lotów się zachciewa! Wybijcie sobie z głowy samolot. Wsiadajcie w autobus i jedźcie w cholerę.

„Znowu moja wina – pomyślał zgnębiony Harun. – Przeze mnie cała sprawa się zaczęła. Co komu po opowieściach, które nawet nie są prawdziwe? Tym pytaniem złamałem ojcu serce, więc teraz wypada, żebym wszystko odkręcił. Coś trzeba wymyślić”.

Sęk w tym, że nie miał żadnego pomysłu.

II

Karetka Pocztowa

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

III

Jezioro Nudne

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

IV

Jesli i Alle

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

V

O Gapianach i Ćupwalach

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

VI

Opowieść szpiega

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

VII

Pasmo Zmierzchu

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

VIII

Cieniści Wojownicy

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

IX

Czarny Statek

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

X

Życzenie Haruna

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

XI

Księżniczka Batćit

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

XII

Sprawka Suma?

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

To i owo o różnych słowach

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału: Haroun and the Sea of Stories

Copyright © 1990, Salman Rushdie

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2011

Copyright © for the Polish translation by Michał Kłobukowski

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

W publikacji wykorzystano czcionkę z rodziny Liberation

(https://fedorahosted.org/liberation-fonts/)

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Konsultacja indologiczna: dr Monika Browarczyk

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografia na okładce: Bridgeman/BE&W

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Harun i Morze Opowieści, wyd. II poprawione, Poznań 2010)

ISBN 978-83-7818-002-9

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

www.woblink.com