Rząd […] tracił na popularności […].
A kult bomby i karabinu był tak duży,
że społeczeństwo patrzyło na zamachowców
jak na orędowników wolności.

Orlando Figes

Mojej żonie Agacie z podziękowaniem
za inspirację i konsultacje psychologiczne
bohaterów opowieści

Stefan Türschmid

Żegnaj, Wieroczka!

Znów przez całą noc prawie niczego nie napisał. Młodzi za ścianą bawili się i tak hałasowali, że nie mógł się skupić. Czwarte piętro kamienicy kiedyś było strychem, potem przebudowane na tanie mieszkania miało ściany działowe cienkie na jedną cegłę. Kiedy głośno mówili, czasem mógł zrozumieć nawet całe zdania. Że też nie stać go na porządne mieszkanie! Gnieździ się w pokoju dobrym dla studentów, a nie dla człowieka o znanym nazwisku, publicysty, pisarza.

– Panie Dostojewski! – krzyczał za nim z dołu właściciel, kiedy wieczorem wracał do domu i był już pod drzwiami. Podlec wydzierał się na całą kamienicę! – Fiodorze Michajłowiczu, kiedy pan wreszcie zapłaci czynsz? To już cztery miesiące… Cztery miesiące!

Akurat od sąsiadów wyszła na schody ta dziwna dziewczyna, z którą już się tutaj mijał kilka razy. Musiała usłyszeć, bo stanęła zdumiona i zaczęła mu się przyglądać. To miłe, widocznie wie, kto to jest Dostojewski, ale i wstyd… Zawsze ubrana była w jakiś okropnie zniszczony płaszcz i rozlatujące się męskie buty z cholewkami. Miała miłą, choć nieszczególnie piękną twarz o niezwykłych, mądrych oczach. I zawsze, kiedy ją widział, paliła papierosa. Ci młodzi! Kobieta z papierosem w kąciku ust. Raz paliła nawet przed bramą, na ulicy. Okropność!

Miał akurat pieniądze, Stelowski dał mu właśnie zaliczkę na Idiotę, ale gospodarzowi powiedział, że zapłaci jutro. Obiecał sobie, że nie pójdzie na karty do radcy Kazunowa i słowa dotrzymał.

Usiłował pisać. Miał to już w głowie. Opowieść i dialogi. Widział to. Do rana powinien napisać co najmniej osiem arkuszy. Nic z tego. Kiedy wreszcie ucichły odgłosy zabawy, usłyszał jakieś dziwne jęczenie. Dopiero po chwili zrozumiał, że to erotyczne uniesienia spełnianej za ścianą miłości. Potem coraz głośniej. Ale jak długo można się kochać?! Dwie godziny? A może to nie jeden, może dwóch albo i trzech bierze ją na zmianę? Niezdrowa wyobraźnia, grzeszna – zawstydził się – przeżegnał, uklął i pomodlił się przed ikoną.

Ci studenci… jednak dość podejrzani. Wciąż tam ktoś przychodzi lub wychodzi. Wynoszą jakieś paczki owinięte sznurkiem. Coś stuka, pewnie ten modny wynalazek – maszyna do pisania, a może drukarnia?

Policmajster o nich pytał, czy to nie anarchiści, rewolucjoniści. Powiedział, że nic podobnego; mili, spokojni ludzie. Jest teraz prawomyślnym poddanym cara Aleksandra II, lecz nie będzie przecież donosić. Sam w młodości należał do pietraszewców. Stanął za to przed plutonem egzekucyjnym, lecz w ostatniej chwili car raczył go ułaskawić i wysłał tylko na katorgę.

Nie mógł ani pisać, ani spać. Zasnął dopiero nad ranem, wstał w południe; za ścianą cicho, pewnie jeszcze odsypiają. Umył się, zjadł wczorajsze niedojedzone kanapki, poszedł do redakcji, a wieczorem miał już wracać do domu, żeby popracować, kiedy przyszło mu do głowy, że podzieli te czterysta rubli. Na karty – połowa. Resztę schował do tylnej kieszeni spodni. Tych nie ruszy, nawet gdyby przegrał cały portfel. Lecz na pewno wygra, czuł to instynktownie, dziś karta będzie mu sprzyjać.

Radośnie podniecony witał się z radcą Kazunowem. Przy stoliku poznał nowego znajomego gospodarza. Kościa-Szawernowski, ziemianin spod Lwowa. Miły, jowialny, wąsaty; typowy polski szlachcic. Czytał Zbrodnię i karę, słyszał coś o Biednych ludziach. Kulturalny, wykształcony człowiek, chociaż Polak. Dobrze im się rozmawiało przy koniaku.

Karty tego wieczoru – to była czysta przyjemność. Wygrywał niedużo, ale za każdym razem. A potem trafiła mu się taka karta, że na pewniaka postawił wszystko. Wygrał ten cholerny Polaczek! Już miał wstać i się pożegnać, kiedy przypomniał sobie o dwustu rublach w tylnej kieszeni spodni.

No, tak łatwo się nie podda!

Przez następne trzy godziny przegrał wszystko. Radca, swołocz, nie chciał pożyczyć ani rubla. Kiedy się żegnali, Kościa-Szawernowski powiedział z uśmiechem, może trochę ironicznym:

– Z pana, Fiodorze Michajłowiczu, jest dobry gracz. Cóż? Dziś nie miał pan szczęścia.

Wlókł się do domu przygnębiony. Taki ziemianin, Polak, co to dla niego czterysta rubli? I pewnie oszukiwał. A tu – całe życie! Nie ma na tytoń nawet, nie ma za co kupić czegoś do jedzenia. Żeby tylko znów na schodach nie dopadł go właściciel domu. Koło jego drzwi na parterze szedł na palcach.

Znów z góry schodziła ta dziewczyna. Otworzyły się drzwi na czwartym piętrze i ktoś zawołał:

– Wiera! Zapomniałaś papierosów.

– To rzuć!

Sfrunęła paczka matrosów, koziołkowała po schodach. Kilka się wysypało, dziewczyna pozbierała i minęła go, nie zauważywszy jednego papierosa na drugim piętrze, koło wycieraczki. Podniósł i poszedł na górę. Od razu zapalił. Kiedy wchodził do pokoju, za ścianą słychać było wybuchy śmiechu, a potem ktoś śpiewał i grał na gitarze. Napchał sobie waty do uszu i siadł do pisania. Teraz już nie było innego wyjścia. Musiał pisać.

Szkoda, że nie ma czym napalić w piecu. Zimno jak cholera.

Zapiski Wiery Zasulicz,
grudzień 1870–marzec 1871

Zima w tym roku bardzo mroźna. Śnieg zasypał okno do połowy, a cała szyba zamarzła. Nawet w południe w celi jest półmrok. Grzeją nie codziennie więc raz trochę cieplej, raz zimno. Coraz więcej kaszlę. Straszna wilgoć. Siennik brudny i wilgotny. Okna Aleksiejewskiego Bastionu wychodzą na Newę w stronę górnego biegu. Latem widać na drugim brzegu bulwar nadrzeczny i Pałac Zimowy, a na lewo, w oddali, niewyraźnie czernieją zabudowania jakiejś osady pod miastem.

Nie mam nic do czytania. Tutaj książka to wielki przywilej, więc móc patrzeć na ruch statków na rzece – to już wielkie szczęście.

Ale teraz, w zimie, rzeka zamarzła, a i tak nie widać już nic.

W Twierdzy Pietropawłowskiej trzymają mnie już dziewięć miesięcy, a przedtem byłam rok w areszcie w Zamku Litewskim. Też w pojedynczej celi, jak wszyscy polityczni. I żadnych widzeń z krewnymi i przyjaciółmi. Poza jednym przesłuchaniem na początku – żadnego śledztwa ani procesu. Jak długo mogą mnie tak trzymać? Nie wiem.

To się w Rosji nazywa areszt prewencyjny.

W Zamku Litewskim rozmawiałam z więźniami w sąsiednich celach, stukając w ścianę „alfabetem dekabrystów[1]”, i mogłam się czegoś dowiedzieć. Tutaj, w twierdzy, sąsiedzi nie odpowiadają. Nie można nawet dwóch słów zamienić ze strażnikami, bo im nie wolno odezwać się ani słowem. Żaden nie odpowie nawet na pytanie o datę lub godzinę.

Czasem popadam w apatię, lecz częściej biegam od drzwi do okna jak zwierzę w klatce, drżę cała, ręce mi latają i obgryzam paznokcie, nie mogę się powstrzymać! Gdyby nie kraty, może wyskoczyłabym przez okno. W areszcie na Szpalernej były przypadki, że więźniowie w pojedynczych celach dostawali obłędu. Były samobójstwa, wielu ciężko chorowało.

Jak długo jeszcze wytrzymam?

* * *

Kiedy jestem w stanie apatii, wydaje mi się, że już nie żyję i tylko zapomnieli mnie pochować. Piszę, żeby zmusić umysł do jakiejś uporządkowanej pracy. Żeby myśleć, budować zdania i ciągi myślowe, a nie poddawać się gorączkowej i panicznej gonitwie obrazów i skojarzeń, która ostatnio coraz częściej mnie dopada. Mam mało papieru, a ołówek coraz krótszy, więc nie mogę pisać wszystkiego, co bym chciała.

Nie mam nafty ani świec, a dzień teraz krótki. Mrok i cisza – gdy godzinami nie można zasnąć – to niekończący się grząski koszmar. Ciemność jest w nocy zupełna i cisza absolutna. Tracę poczucie czasu. Nie wiem, czy mija godzina czy minuta. Leżę na pryczy i czasem chwytam jedną ręką za drugą, żeby coś poczuć i przekonać się, że żyję. Co jakiś czas odgłos kroków strażnika idącego korytarzem na chwilę przywraca mnie do rzeczywistości. To znak, że minęła godzina. Na chwilę otwiera się wizjer i migotliwa smuga światła wpada do wnętrza. Przez kilka sekund czyjeś oko uważnie na mnie patrzy, cichy zgrzyt, zasuwka się zamyka i znów ciemność.

Boję się! Boję się, że oszaleję.

* * *

Wczoraj było święto Objawienia Pańskiego, a więc 6 stycznia. Na początku pobytu w twierdzy zgubiłam gdzieś dwa dni i poprawiłam to dopiero, gdy usłyszałam bożonarodzeniowe chóry z soboru Piotra i Pawła. Sobór stoi na środku dziedzińca twierdzy, naprzeciwko mojego okna. Ma smukłą wieżę z długą iglicą – najwyższa wieża w Rosji. Od czasów Piotra Wielkiego chowają tam naszych carów.

Raz tylko widziałam sobór, kiedy mnie tu przyprowadzono. Spacer jest w twierdzy nagrodą za dobre sprawowanie, lecz praktycznie chyba w ogóle nie ma tu żadnych spacerów. Więc od kilku miesięcy nie byłam na dworze.

Na święto Objawienia Pańskiego w przerębli na Newie, po drugiej stronie rzeki, odbywało się – jak co roku – święcenie wody z udziałem metropolity i rodziny cesarskiej. Ale nic nie mogłam zobaczyć. Stałam na palcach na stołku, lecz śnieg na zewnętrznym parapecie zakleił okno tak wysoko, że nic nie pomogło chuchanie na szybę. Widziałam tylko część tłumu na nadbrzeżu.

Mury są grube, śpiewy słychać bardzo słabo. Od siedemnastego roku życia nie wierzę w Boga, ale bardzo lubię muzykę. Tak mi jej brakuje tutaj! Te śpiewy i powolne, uroczyste bicie dzwonów przypomniały mi Boże Narodzenie na wsi u ciotki Marfy. Mój ojciec, kapitan artylerii, zmarł, kiedy miałam trzy lata; wcale go nie pamiętam, a matka nigdy się nami – mną, trzema siostrami i bratem – nie zajmowała. Wychowywaliśmy się u krewnych. U cioci pierwszy raz w życiu zobaczyłam, jak rodzice kochają swoje dzieci, jak im to okazują, jak je przytulają, całują i wybaczają wszystkie przewinienia.

Mnie nikt nigdy nie całował ani nie przytulał.

Ale i moje serce trochę się ogrzewało w tej rodzinnej atmosferze u ciotki. Zapominałam, że jestem nikomu niepotrzebna. Siedzieliśmy razem w jasnym salonie, pachniało ciastem, dostaliśmy prezenty, szumiał samowar, śpiewaliśmy psalmy. Jak było pięknie!

* * *

Siedzę tutaj, choć zupełnie nic nie zrobiłam. To jest najgorsze, mam już dwadzieścia dwa lata i jeszcze niczego ważnego nie zrobiłam! Gdybym coś zdziałała, dokonała czegoś istotnego! Ale ja tylko przekazałam Aleksandrowowi kilka listów, które Nieczajew przysłał z zagranicy na mój adres. Policja śledziła Aleksandrowa i tak wpadłam.

* * *

Pracowałam w szkole wieczorowej w Stronie Wyborskiej w Petersburgu, uczyłam robotników i zapóźnioną młodzież czytać i pisać. Siedziałam przed lekcjami w pustym pokoju nauczycielskim, kiedy wszedł młody człowiek, niski, szczupły, z niezwykle dużymi, ciemnymi oczami. Mruknął coś jakby „dzień dobry” i usiadł przy stoliku obok. Wyjął z teczki jakieś książki i notatki, coś pisał. Po chwili przerwał i patrzył na mnie bez słowa. Patrzył bardzo długo i nic nie mówił. Miał takie palące spojrzenie, że musiałam odwrócić wzrok i zrobiło się nieprzyjemnie.

– Siergiej Nieczajew[2] – przedstawił się. – Będę tu pracował. A pani czego uczy?

– Czytać i pisać.

– Ale czego pani uczy? – Mocno akcentował słowo „czego”.

Nie rozumiałam, o co mu chodzi.

– Pytam, czego pani uczy o caracie, wyzysku i niewoli. Czy pani uczy, że mają się zbuntować, wyrżnąć wyzyskiwaczy i przejąć władzę?

– A pan zamierza tego uczyć?

– Tak! I nienawiści.

– Nienawiści!? Do kogo?

– Do niesprawiedliwości, do burżujów…

Wyjęłam z szuflady Rosyjską bajkę.

– Na tym uczę ich czytać – powiedziałam.

– Dobrze, ale to za mało.

Rosyjska bajka to pozornie tylko zbiór opowiadań ludowych i pieśni napisanych przez znawcę folkloru. Ale każda z nich pokazuje niesprawiedliwość społeczną. Jest to świetny i bardzo prosty materiał propagandowy. Napisany zresztą przez rewolucjonistę Chudiakowa[3]. Pracowałam w szkole za darmo, po to, żeby zbliżyć się do robotników, lepiej poznać to środowisko i nie tylko nauczyć ich czytać, lecz także uświadomić, że powinni się domagać ludzkiego traktowania.

Podobało mi się to, co mówił Siergiej Nieczajew. Oburzyłam się, dopiero kiedy powiedział, że należy wyrżnąć całą Wielką Ektenię[4] Romanowych. Ale wtedy myślałam, że to taka poza, taki rewolucyjny radykalizm na pokaz.

Bardzo się myliłam.

* * *

Któregoś dnia pod koniec lipca 1868 roku przyszłam pod wieczór do Katii S., byłyśmy umówione, ktoś miał tam przynieść broszury i ulotki. Miałyśmy potem tę rewolucyjną „bibułę” dostarczyć do kilku kółek studenckich. Myślałam, że będziemy czekać na dostawę, ale w pokoju zobaczyłam, że paczki już leżą na stole. Kiedy wchodziłam do mieszkania, Katia rozejrzała się, czy nie ma kogoś na schodach, a potem dokładnie pozamykała zamki drzwi wejściowych. Trochę rozmawiałyśmy, a później poszłyśmy do kuchni zaparzyć herbatę. Kiedy wróciłyśmy do pokoju, Nieczajew siedział w fotelu i czytał ulotkę.

– Dla mnie herbaty nie będzie? – spytał.

Pomyślałam, że dostał od Katii klucze do mieszkania, ale ona potknęła się tak, że herbata porozlewała się na tacy i patrzyła na niego jak na ducha.

– Jak pan tu wszedł?

– Przenikam ludzkie umysły – powiedział i zaśmiał się cicho. – W porównaniu z tym przechodzenie przez zamknięte drzwi jest niczym.

Dwa miesiące później nastąpiły się jeszcze dziwniejsze zdarzenia. Któregoś dnia do moich drzwi zapukał nieznajomy. Młody, pryszczaty, w okularach i w surducie z wyświechtanymi rękawami, od razu widać było, że student. Nic nie mówiąc wręczył mi pomiętą kartkę, odwrócił się i szybko zszedł po schodach do wyjścia. Czytałam:

Młody człowieku! Jeśli jesteś studentem i człowiekiem nieznoszącym zła i wyzysku, dostarcz tę wiadomość młodej kobiecie pod adres: Petersburg, Prospekt Angielski 5 m. 12.

Moja Droga! Zostałem aresztowany i najwyraźniej wiozą mnie do Twierdzy Pietropawłowskiej. Powiadom wszystkich. Niczego nie powiedziałem, ale z pytań, które mi zadawali, wnioskuję, że dużo o nas wiedzą. Natychmiast zwiększyć środki ostrożności!

Siergiej N.

Oczywiście od razu przekazałam tę wiadomość. Drukarnię na gwałt przeniesiono w inne miejsce, nielegalni (działacze z fałszywymi dukumentami) przeprowadzali się do innych mieszkań, „bibułę” przeniesiono do nowych skrytek. Na parę tygodni bardzo ograniczyliśmy wszelkie kontakty. Ale nowych aresztowań nie było. Więc Nieczajew rzeczywiście nikogo nie wydał. Aż nagle pojawił się on sam – na wolności. Uciekł z twierdzy! Dotychczas jeszcze nikomu się to nie udało.

Sława tego wyczynu dodała mu blasku i tajemniczości. Tym bardziej, że ani słowem nie chciał zdradzić, jak tego dokonał. Tylko nauczył kilkoro z nas alfabetu dekabrystów.

Dopiero jakiś rok temu, kiedy siedziałam w Zamku Litewskim, właśnie dzięki rozmowom za pomocą alfabetu dekabrystów dowiedziałam się, że cała historia aresztowania i ucieczki Nieczajewa z twierdzy była mistyfikacją. Za ścianą siedział człowiek, u którego przez pięć tygodni Nieczajew ukrywał się w czasie, kiedy rzekomo miał być aresztowany. Był, co prawda, zatrzymany i przesłuchany przez policję, ale tego samego dnia go zwolniono. Całą historię z listem i ucieczką zainscenizował po to, by stworzyć sobie mit prześladowanego i niezłomnego rewolucjonisty o niemal nadprzyrodzonych zdolnościach[5]. Udało mu się doskonale! Jednak ja wówczas jeszcze nic o tym nie wiedziałam.

* * *

Nieczajew robił na mnie wielkie wrażenie. Dostał od Bakunina w Szwajcarii duże pieniądze na działalność, wmówiwszy mu, że stoi na czele wielotysięcznej, świetnie zorganizowanej organizacji. Kolejna mistyfikacja, bo miał zaledwie kilkunastu studentów. Posługując się tymi pieniędzmi, założył w Moskwie organizację Zemsta Ludu, a potem przyjechał do Petersburga. Wkrótce wszyscy obowiązkowo uczyliśmy się na pamięć jego Katechizmu rewolucjonisty: Żadnego życia prywatnego. Żadnych związków przyjacielskich czy rodzinnych. Rewolucjonista patrzy na siebie jak na kapitał przeznaczony na ofiarę dla zwycięstwa.

Dzielił rewolucjonistów na pięć kategorii w zależności od stopnia wtajemniczenia i przydatności dla ruchu. Ja – jak mi powiedział – mimo że jestem kobietą, dostałam bardzo wysoką drugą kategorię. Całe społeczeństwo też dzielił na pięć kategorii według kolejności do likwidacji lub wykorzystania dla ruchu. Nawet swoim najbliższym współpracownikom mówił wprost, że są dla niego tylko o tyle ważni, o ile mogą się przydać rewolucji. Głosił nienawiść, właściwie do wszystkich i wszystkiego. Uważał, że należy nie tylko zlikwidować wszystkich Romanowów, lecz także całą klasę rządzącą, a nawet jej kulturę duchową i materialną, żeby dopiero na takim pustkowiu budować nowe życie. Nie podobało mi się to zupełnie. Nienawiść to wielka siła, lecz wyłącznie niszcząca. Na nienawiści niczego nie da się zbudować.

Któregoś dnia odprowadzał mnie z zebrania do domu. Wziął mnie pod ramię i cały czas mocno przyciskał. Rozmawialiśmy o sposobach rozprowadzania „bibuły”, a gdy szliśmy przez park Rumiancewa, nagle zamilkł i tylko patrzył na mnie tymi swoimi palącymi oczyma. Pociągnął mnie na ławkę i zaczął całować. Odpychałam go z całej siły.

– Kocham cię, Wieroczka. Kocham cię – dyszał mi do ucha. – Musisz być moja, musisz mnie kochać. Musisz!

– Niczego nie muszę i zostaw mnie w spokoju.

Wymknęłam się z jego objęć i pobiegłam przed siebie. Biegł za mną, dogonił, chwycił za rękę, ale znów się wyrwałam. Chciał mnie odprowadzić do domu, ale powiedziałam, żeby poszedł precz, i wtedy zrezygnował. Nie wierzyłam w ten jego nagły przypływ miłości. Był niezwykły, fascynował mnie, lecz go nie kochałam. Widziałam, że jest przepełniony nienawiścią i nie ma w nim miejsca na miłość do nikogo ani do niczego. Nie myliłam się. Kilka dni później Katia opowiedziała mi, że uwiódł Sonię B., bo mieszka sama w dużym domu i chciał tam umieścić drukarnię.

Kilka tygodni później poprosił, żebym z nim pojechała do Szwajcarii:

– Poznasz Bakunina, Hercena, Marksa, poznasz wielu ludzi stamtąd, emigrantów, intelektualistów, przeciwników caratu. I mogłabyś mi się przydać jako tłumaczka.

O to mu chodziło!

Znam dobrze francuski i niemiecki, a on ledwie trochę duka po niemiecku. Chciał mnie uwieść, żebym z nim pojechała. Taki właśnie był! Wykorzystywał wszystkich do swoich celów. I dla rewolucji – oczywiście! Odpowiedziałam, że nie pojadę, lecz nie mogłam odmówić, kiedy poprosił żebym przekazywała listy[6], które na mój adres chciał wysyłać do Aleksandrowa.

Teraz znowu Nieczajew jest za granicą. Jeszcze kiedy trzymali mnie w Zamku Litewskim, dowiedziałam się o zamordowaniu Iwanowa. To były strzępy informacji wystukiwane z sąsiednich cel. Potem, kiedy przyszła mama na pierwsze i jedyne widzenie, dowiedziałam się więcej. W jednej z grup petersburskich był student Iwan Iwanow. Nie znałam go, ale mówiono, że to niezwyły człowiek. Kwestionował arbitralne decyzje Nieczajewa, które według jego własnego Katechizmu powinny zapadać demokratycznie. Wreszcie oświadczył, że na znak protestu występuje z organizacji. Zdaje się, że miał zamiar stworzyć własną grupę rewolucyjną. Nieczajew z kilkoma innymi odbył nad nim sąd. Zaocznie. Uznano, że Iwanow stanowi zgrożenie, może donosić policji. Został skazany. Zwabili go do jakiegoś konspiracyjnego mieszkania i zatłukli siekierami i łomem. Strzelać nie chcieli, żeby nie zaalarmować sąsiadów. Brał w tym udział Pietia Uspienski[7], mąż mojej siostry Aleksandry.

Okropność! I co za wstyd! Wstyd!

Ale inni w organizacji nie byli tacy. Przyjaźniliśmy się, było nam dobrze ze sobą. Łączyła nas sprawa. Nawet nowi od razu zyskiwali przychylność. Nawet kiedy spotykałam się z towarzyszami z innych grup rewolucyjnych, od razu czułam pewną bliskość. Było wielu bardzo różnych ludzi, różnych sfer i zawodów. Wszyscy byli mi bliscy. Tego potrzebowałam; zastępowali mi najbliższych, rodzinę.

* * *

Rano usłyszałam dalekie dzwonki sanek. Rzuciłam się do okna, odchuchałam trochę mrozu na szybie – i rzeczywiście! Po zamarzniętej, zasypanej śniegiem rzece jechały chłopskie sanki. Jedne, potem drugie i trzecie – a za nimi całe mnóstwo innych. Chłopi ciągnęli do miasta na targ. Małe kudłate koniki, chłopi i babiny okutane w kożuchy. Jechali kłusem. Aż nagle jedne sanki puściły się galopem, wyprzedziły jedne, drugie, trzecie, aż dogoniły i wyprzedziły pierwsze. Inne też ruszyły galopem. Chłopi się ścigali! Dźwięczały dzwoneczki, nie mogłam się napatrzeć, musiałam wciąż chuchać na szybę, nadjeżdżali następni. Co za widowisko! Aż się śmiałam z radości. Okno jest bardzo wysoko i ledwie stojąc na palcach na stołku, mogłam coś widzieć ponad śniegiem piętrzącym się na parapecie za zewnętrzną szybą. Po chwili nie miałam już siły i musiałam zrezygnować. Usiadłam na pryczy i tylko nasłuchiwałam tych dzwonków.

Gdzieś tam toczy się życie. Zwyczajne i cudowne. A ja tutaj… Kiedy byłam na wolności, wcale mi się takie piękne nie wydawało.

* * *

W święta Bożego Narodzenia 1864 roku byłam u Nastii N. w jej majątku Niesułkino w guberni T. To zaproszenie bardzo mnie ucieszyło, bo u ciotki najczęściej czułam się kimś zupełnie niepotrzebnym. Ze stacji kolejowej jechałyśmy saniami drogą przez brzezinkę, a potem las się rozstąpił i na rozległej równinie nad rzeką zobaczyłam wielki dwór z dwoma rzędami rozświetlonych okien. Zadudniły końskie kopyta na drewnianym moście i wjechaliśmy w toplową aleję prowadzącą do dworu. Zapadał zmrok, śnieg połyskiwał niebiesko i te jasne okna tak ciepło zapraszały do siebie! Było jak w bajce!

Do Niesułkina przyjechało na święta mnóstwo ludzi. Nastia jest najmłodszą z pięciorga dzieci państwa N. i każde z nich zaprosiło na święta kogoś ze swoich przyjaciół. Całe piętro dworu zajmowały pokoje gościnne i chociaż tylu gości przyjechało, nie wszystkie były zajęte.

W jadalni przy kolacji siedziało przy długim stole trzydzieści osób. Służący podawali dania i nalewali kobietom wino, a mężczyznom wódkę. Pierwszy raz w życiu widziałam coś takiego. W pewnej chwili bardzo gwałtownie dyskutowano o niedawno stłumionym powstaniu Polaków. Dziś żałuję, że niezbyt uważnie tego słuchałam. Pamiętam tylko, że młodszy syn pana N. powiedział, że polscy buntownicy walczący z caratem są naturalnymi sprzymierzeńcami wszystkich Rosjan, którzy chcą zmian i reform w kraju. Chwalił Bakunina, który organizował dostawy broni dla powstańców. Brat gospodarza zerwał się z krzesła.

– Bakunin to zdrajca! – krzyczał. – Podły zdrajca, którego należy powiesić!

Był tak oburzony, że chciał wyjść, i dopiero pan N. go powstrzymał, zakazując dalszej rozmowy na ten temat.

Potem mówiono o wojnie na Kaukazie i o wojnie krymskiej, kilka lat wcześniej przegranej przez Rosję, i o jakichś bardzo znanych książkach Czaadajewa[8] i de Custine’a[9], a ja – młoda i głupia – prawie nic z tego nie zapamiętałam. Miałam wtedy piętnaście lat. Dziś wydaje mi się, że była to dyskusja pomiędzy zapadnikami[10] a słowianofilami. Chociaż obydwie książki są w Rosji do dziś zakazane, cała liberalna inteligencja zna je lub przynajmniej o nich słyszała. Mnie udało się zdobyć i przeczytać tylko pierwszy tom de Custine’a Rosja w roku 1839. Z tego, co on pisze, wynika, że jednak Rosja trochę się zmienia. Za Mikołaja I prasa nie tylko nie miała prawa krytykować rządu, lecz nawet nie wolno jej było go chwalić. Pełny zamordyzm. Kraj był rządzony jak pułk wojska. Teraz jednak w prasie czasem pisze się już inaczej. Cenzura też nie taka jak dawniej. Jedno do dziś jest prawie tak jak opisuje de Custine: Rozmowa to spisek, a myśl to bunt i zbrodnia, nieuchronnie sprowadzająca nieszczęście.

Książkę Czaadajewa miałam dostać od jednej znajomej tego dnia, kiedy mnie aresztowano.

* * *

Następnego dnia od rana Nastia pokazywała mi dom i gospodarstwo. W stajniach ściany były wykładane angielskimi kafelkami, żłoby marmurowe, a masztalerze w szarych mundurach zamiatali korytarze, które i bez tego były nieskazitelnie czyste.

Padoki dla koni i pastwiska, teraz zaśnieżone, ciągnęły się po horyzont. W południe cała młodzież, kilkanaście osób, zapakowała się do sanek i pojechaliśmy na przejażdżkę. Mróz aż zapierał dech, śnieg chrzęścił pod nogami, zmarznięte grudy śniegu i ziemi leciały spod kopyt, konie parskały, z nozdrzy buchała im para. Było radośnie i wesoło. Ale gdy dojechaliśmy do wsi, wesoły nastrój prysł. Z drewnianej cerkiewki wyszedł pogrzeb. Mała trumienka i kilkunastu chłopów. Dzwony biły żałobnie. Chłopi wyglądali bardzo nędznie, na ich twarzach widać było wygłodzenie. Pracowali na ziemiach majątku ojca Nastii. Było trzy lata po reformie cara Aleksandra II, która dała im wolność, ale nie dała ziemi. Mają prawo ją wykupić, ale skąd niby mieliby wziąć na to pieniądze? Tylko nielicznych na to stać. Reszta zostaje z niczym i może najwyżej pracować u bogaczy lub szukać zatrudnienia w mieście. Poczułam się podle. Taka niesprawiedliwość, taka nędza wsi i ten przepych dworu, a ja wśród bogaczy. Będę za chwilę jeść wykwintną kolację, kiedy oni tam głodują, a wielu umiera z głodu. Wstyd! Wstyd!

* * *

Jak naprawdę żyją chłopi, zobaczyłam jednak dopiero kilka lat później. W Kijowie ukończyłam kursy felczerskie, a potem przez kilka miesięcy pracowałam na wsi. Przedtem nędzę ludu znałam raczej teoretycznie, z książek, artykułów publicystycznych i materiałów statystycznych.

Duża wieś Studiency. Oddano mi pod opiekę dwie gminy. System pomocy lekarskiej był wyjazdowy. Felczer w ciągu miesiąca powinien odwiedzić wszystkie wsie na swoim terenie, ja ich miałam dwanaście. Po raz pierwszy w życiu znalazłam się oko w oko z życiem wiejskim, sam na sam z ludem, z daleka od krewnych, znajomych, z dala od ludzi inteligentnych. Przyznaję, że poczułam się osamotniona i bezradna w tym morzu chłopskim. Nie miałam pojęcia, jak podejść do prostego człowieka. Osiemnaście dni w miesiącu musiałam spędzać poza domem, w rozjazdach po wsiach i osadach. Zatrzymywałam się zazwyczaj w chacie zwanej „zajazdową”, do której natychmiast napływali chorzy, zawiadamiani po chałupach przez dziesiętnika lub starostę. Trzydziestu czy czterdziestu pacjentów od razu zapełniało izbę. Przychodzili starzy i młodzi, dużo kobiet, ale najwięcej dzieci, starszych i młodszych, rozkrzyczanych i piszczących. Chorzy, brudni i wyczerpani.

Nie można było na nich patrzeć obojętnie.

Choroby – zadawnione. U dorosłych przeważnie reumatyzm, bóle głowy trwające od dziesięciu czy piętnastu lat. Prawie wszyscy mieli choroby skórne; rzadko która wieś posiadała łaźnię, mycie odbywało się przeważnie na przypiecku. Chroniczne katary żołądka i kiszek, rzężenie w piersi, które słychać było z odległości kilku kroków, syfilis nieszczędzący żadnego wieku, strupy, niekończące się ropnie, a wszystko to przy tak nieprawdopodobnym brudzie odzieży i mieszkań, przy tak niezdrowym i skąpym pożywieniu, że człowiek stawał przed pytaniem: czy to ludzie tak żyją czy zwierzęta? Łzy mi często kapały ciurkiem do mikstur i lekarstw, które przygotowywałam dla tych nieszczęśników.

Do wieczora cierpliwie rozdawałam proszki i maści, które nakładałam do naczyń kuchennych, a odwary i mikstury wlewałam do kieliszków i kubeczków. Po trzy i cztery razy wbijałam do głów, jak należy zażywać lekarstwa, a gdy po pracy padałam na wiązkę słomy na podłodze służącą mi za posłanie, wpadałam w rozpacz: kiedy skończy się ta przeraźliwa nędza?

Wszystkie lekarstwa w tych warunkach to obłuda! Czy w takiej sytuacji może powstać choćby myśl o proteście? Czy nie brzmi to jak ironia, gdy ludziom całkowicie zgnębionym fizyczną niedolą mówi się o oporze, o walce? Czy lud nie znajduje się już w stadium całkowitego zwyrodnienia? Chyba tylko rozpacz zdoła przełamać tę jego niewyczerpaną cierpliwość i bierność.

Nie wystarczy zajrzeć czasem do chłopskiej chałupy, z ciekawości rzucić okiem na to, jak ci ludzie się odżywiają, jak ubierają, nie wystarczy zobaczyć ich przy pracy, a nawet wtedy, gdy odwiedzają lekarza w szpitalu. By zdać sobie sprawę z całej potworności położenia chłopa, z całego ogromu jego cierpień, trzeba być albo robotnikiem, ażeby odczuć to życie na własnej skórze, albo felczerem, który ogląda chłopa w jego domu, widzi go w czasie mroźnej zimy, głodnego przednówka i latem w gorącej porze żniw, widzi go co dzień, co godzina, podczas epidemii i w dzień powszedni, stale ma przed oczyma jego łachmany, otaczający go brud, niekończące się pasmo trapiących go chorób.

Chciałam zajrzeć do duszy chłopa, ale nie umiałam. Przez cały ten czas w celach propagandowych nie powiedziałam ani słowa. Wobec tego cierpienia – nie śmiałam.

* * *

W Niesułkinie jednak najbardziej zadziwiająca była biblioteka. W moim instytucie dla szlachetnie urodzonych panien w Moskwie była biblioteka, lecz najczęściej zamknięta na cztery spusty i rzadko kiedy udawało się stamtąd coś dostać. Tutaj – tysiące książek! Wszystkie oprawione w ciemnobrązowe lub bordowe okładki zapełniały dębowe regały. Do najwyższych półek można było sięgnąć tylko z galerii wiodącej wysoko pod sufitem. Zaraz przypomniało mi się, jak moja przyjaciółka ze stancji, Jewgienia S. opowiadała o przedstawieniu Zbójców Schillera w moskiewskim Teatrze Dramatycznym. Siedziałam więc w bibliotece i czytałam w oryginale Zbójców. Rzeczywiście – to było niezwykłe. Ci opryszkowie w gruncie rzeczy bardziej moralni niż przedstawiciele władzy! Ten protest przeciwko złu i niesprawiedliwości. Mocno poruszało to moją wyobraźnię.

Potem znalazłam Co robić? Czernyszewskiego. Ta książka odmieniła moje życie. Tam przeczytałam też Biednych ludzi Fiodora Dostojewskiego. Zrobili na mnie wielkie wrażenie, więc gdy dwa lata później ukazała się Zbrodnia i kara, zaraz ją przeczytałam.

Teraz siedzę w Twierdzy Pietropawłowskiej, gdzie za cara Mikołaja, więziono Dostojewskiego. Widziałam go kiedyś na własne oczy. Mijaliśmy się na schodach w domu, gdzie chodziłam na spotkania z towarzyszami. Był rudawy i mocno łysiejący, w znoszonym palcie z wyświeconymi rękawami, lecz miał w twarzy jakąś godność i coś… nieprzeciętnego? Tragizm może? Kiedy on został aresztowany, w 1849 roku, ja jeszcze o niczym nie wiedziałam, miałam dopiero sześć miesięcy. Skazano go na śmierć za udział w grupie pietraszewców, którzy zaledwie dyskutowali o tym, co trzeba zreformować w Rosji. W grudniu dwudziestu czterech z nich zawieziono na plac Siemionowski i odczytano wyrok śmierci. Zawiązano im oczy, grały werble, słyszeli komendy dla plutonu egzekucyjnego. Więc to za chwilę, za chwilę! Już, już?! Teraz?!

I wtedy zdjęto im opaski z oczu, a oficer dowodzący egzekucją powiedział, że car raczył ich ułaskawić. A całym tym przedstawieniem kierował następca tronu, dzisiejszy car Aleksander II.

Czasem próbuję wyobrazić sobie siebie w takiej sytuacji. Jestem gotowa. Czernyszewski pisał, że nie narodziło się jeszcze w Rosji pokolenie zdolne pójść na śmierć za ideały, za walkę o sprawiedliwość dla ludu.

Ale ja jestem gotowa.

Moje życie jest jałowe i nic niewarte. Tylko tak mogłabym to zmienić. Lecz trzeba najpierw zrobić coś ważnego. Dostojewski stojąc przed plutonem egzekucyjnym, musiał mieć świadomość, że dla przemian w Rosji jeszcze niczego ważnego nie dokonał. Ja tutaj tak samo – siedzę właściwie za nic. Jeśli wyjdę, muszę dokonać czegoś, za co warto by umrzeć.

* * *

Od kilku miesięcy wydrapuję spinką do włosów różne rysunki na ścianach. Zawsze lubiłam rysować, może nawet mam jakieś zdolności plastyczne. Rysuję twarze: Nieczajewa, Katii, przyjaciółek. Kiedy patrzę na te oblicza, czuję się trochę mniej samotna. Wydawało mi się, że przez tyle dni poznałam każdy centymetr otaczających mnie ścian. Ale dziś spostrzegłam coś nowego. Nad kalendarzem wydrapanym nad łóżkiem zawsze wisiał wielki liszaj wilgotnego tynku i odpadającej farby. Zobaczyłam, że koniec tego liszaja ma kształt pyska wściekłego wilka i że rośnie. Zbliża się do mojego kalendarza i już, już, za chwilę, zacznie go pożerać.

Tak! To więzienie zżera mój czas, moje życie.

Boże, Boże! Znów miotam się od ściany do ściany. Chodzę, chodzę coraz szybciej, biegam, gryzę palce i paznokcie, płaczę! Już nie mogę, nie mogę, nie mogę! Biję głową w drzwi. Zwariuję!

* * *

Od kiedy śnieg i mróz zaślepiły okno, dużo silniej doznaję uczucia zamknięcia. Nawet wzrok jest uwięziony! Nie mogę swobodnie patrzeć daleko przed siebie. Nie miałam pojęcia, że istnieje potrzeba, nawet pragnienie, patrzenia nie tylko pod nogi, nie tylko na dwa metry przed siebie, ale też w dal, aż po horyzont. Tu wzrok zatrzymuje się na ścianach, które są tak blisko i coraz bliżej, jakby przestrzeń dookoła wciąż malała, jakby te ściany miały mnie w końcu zmiażdżyć. Nie wytrzymam tego dłużej. Nie wytrzymam!

* * *

Mój Boże, wypuszczają mnie! Strażnik stanął w drzwiach i powiedział, żebym się pakowała, bo idę na wolność. Co ja mam pakować? Nic nie mam. Jest marzec 1871 roku. Już nawet nie wiem, który dzień marca. Mój Boże! I dokąd ja pójdę? Mama ciężko chora, nie ma prawie za co żyć. Gdzie się podzieję?

PETERSBURG,
PIĘĆ MIESIĘCY WCZEŚNIEJ, LISTOPAD 1870 ROKU

Thomas Sharps Wallace[11] czekał na informatora. Minęło pół godziny od ustalonego czasu spotkania i nikt się nie pojawiał. Thomas już trzeci rok był korespondentem londyńskiego „Timesa” w Petersburgu, uczył się rosyjskiego, ale nie miał zdolności do języków obcych, a teraz pierwszy raz miał rozmawiać z kimś bez tłumacza. Informator, którego umówiła na spotkanie Anna Swiaszczennaja, kochanka Toma, żona wysokiego funkcjonariusza III Oddziału Kancelarii Osobistej Jego Cesarskiej Mości, tajnej policji politycznej, nie życzył sobie żadnych świadków spotkania. Tom siedział w obskurnej restauracji Odessa na przedmieściu i niecierpliwił się. Zjadał drugą porcję ostrych pielmieni, całkiem zresztą niezłych, wypił trzeci kieliszek wódki, a informator się nie pojawiał. Nie znał informatora, nie wiedział, jak wygląda. To on miał go rozpoznać. Uważnie przyglądał się każdemu wchodzącemu do knajpy, ale nikt nie zwracał na niego uwagi i nie podchodził do jego stolika.

Diabli go brali, był wściekły. Bardzo potrzebował jakiejś sensacji dla swojej gazety. Kiedy minęły trzy kwadranse od umówionej godziny spotkania, zrezygnował i zaczął się zbierać do wyjścia. Zawołał kelnera, zapłacił i ruszył do szatni. Ktoś dotknął jego ramienia.

– Panie redaktorze, porozmawiajmy…

Stał przed nim mężczyzna średniego wzrostu, w znoszonym surducie, może czterdziestoletni, lekko łysiejący, z brzuchem ciasno opiętym kamizelką. Tom od dłuższego czasu obserwował go siedzącego samotnie przy barze. Od razu nazwał go w myślach „Nijakim”.

Wrócili do stolika, który Tom dopiero co opuścił, usiedli.

– Co chciałby pan wiedzieć?

– Wszystko, co wiecie o rewolucjonistach w Rosji.

– Wszystko?! Nie ma pan tylu pieniędzy, mister Sharps Wallace.

– Dobrze. Więc proces Nieczajewa. Jakich macie świadków, przed jakim sądem stanie, kto go pogrąży, a kto będzie bronił?

– Dobrze, po kolei. Sypią wszyscy, których udało nam się namierzyć i aresztować. Nie wiadomo, co powie jego bliska znajoma Wiera Zasulicz. Ale to niezbyt ważne. Proces odbędzie się przed sądem przysięgłych. Nieczajew odpowie za zabójstwo, lecz nie za działalność rewolucyjną. Nie można go oskarżyć o przestępstwa polityczne, tylko o morderstwo. Takie są warunki ekstradycji, które postawił rząd Szwajcarii. Zdaje pan sobie sprawę, że nie mówię tego za darmo…

– To bardzo niewiele, właściwie nic, ale niech będzie… Niech pan to potraktuje jako zadatek. – Tom wyjął z bocznej kieszeni surduta kopertę i położył na stole.

Informator zajrzał do jej wnętrza, kiwnął głową i szybko schował.

– Co jeszcze? – spytał Nijaki.

– Jak duża jest ta organizacja Nieczajewa? Rozpracowaliście ją?

– Częściowo, nawet w znacznej części. To prawie sami studenci, kilkadziesiąt osób. Część w Moskwie, część w Petersburgu. Nic poważnego.

– Jednak były już zamachy…

– Nieczajew i jego studenci nie mają z tym nic wspólnego. A wszystkie zamachy udaremniliśmy.

– Udaremniliście? Co pan powie? Karakozow jednak strzelał do cara i mało brakowało… No i ten Polak, Berezowski.

– Berezowski strzelał w Paryżu, a Karakozow strzelił tylko raz. Zanim zdążył strzelić ponownie, już był obezwładniony. I to było dawno temu. Zresztą ja mówię o tych zamachach, o których pan nie wie, nikt w ogóle nie wie, bo do nich nie dopuściliśmy.

– Kim jest ta Wiera Zasulicz?

– Nikim ważnym. Bliska znajoma Nieczajewa. Jest szwagierką Piotra Uspienskiego, który razem z Nieczajewem zatłukł Iwanowa. Wszystkie trzy jej siostry działają w podziemiu antypaństwowym. Z zabójstwem Iwanowa nie miała nic wspólnego, w tym czasie była w więzieniu, zresztą nadal siedzi, jej zeznania niewiele wniosą do sprawy.

– Muszę poznać osobiście któregoś z rewolucjonistów. Potrzebuję kontaktów do nich.

– Chce pan rozmawiać z tymi, co siedzą, czy z tymi na wolności?

– Z jednymi i drugimi.

– Ci w więzieniu nie zależą ode mnie. A na wolności? To nie takie łatwe. To będzie trochę kosztować.

– Zapłacę.

– Może będę mógł panu pomóc. – Nijaki przetarł czoło i bez pożegnania ruszył do wyjścia.

* * *

Thomas Sharps Wallace telegrafował do redakcji „Timesa”. Naczelny prosił o tysiąc słów. W Anglii, jak i w całej Europie, rosło zainteresowanie sytuacją w Rosji.

Tytuł: Dożywotnia katorga

Proces Nieczajewa toczy się przed ławą przysięgłych. Od kilku lat to nowość w Rosji, wynik wielu zmian wprowadzonych przez Aleksandra II, cara, który zniósł poddaństwo chłopów, zdemokratyzował samorząd terytorialny, zreformował szkolnictwo i wojsko. Prokurator domaga się dożywotniej katorgi dla zabójcy, który zamordował studenta Iwana Iwanowa, i piętnastu lat dla jego wspólnika Piotra Uspienskiego. Po zeznaniach świadków nie ma wątpliwości co do winy oskarżonych. Nieczajew, Uspienski i ktoś trzeci, nieustalony w śledztwie, siekierami i łomem okrutnie zamordowali Iwanowa, dlatego że kwestionował przywództwo Nieczajewa w organizacji. [...] Obrońca Nieczajewa wielokrotnie protestował przeciwko nieuwzględnianiu rewolucyjnych motywów czynu oskarżonego:

Jak mogę bronić mojego klienta, skoro nie wolno mi podnosić jego motywacji?

Bezskutecznie. Sędzia Jegor Miaszczyj konsekwentnie oddala protesty obrony. Sprawa, zgodnie z wnioskiem ekstradycyjnym Nieczajewa może dotyczyć tylko zabójstwa, lecz nie jego działalności rewolucyjnej.

[...]

Dziś zeznawała Wiera Zasulicz, bliska znajoma Nieczajewa. Młoda kobieta, źle ubrana, nawet zaniedbana, skromna i niepozorna, ma uderzająco piękne, wielkie, myślące oczy i po prostu jest oczywiste, że mówi prawdę. Zrobiła na wszystkich duże wrażenie szczerością i zaangażowaniem. Dowieziono ją z aresztu, gdzie siedzi za działalność w organizacji rewolucyjnej. Powiedziała, że Nieczajew jako bojownik o sprawiedliwość w Rosji budził jej szacunek, lecz zabójstwo Iwanowa jest czymś strasznym i niewybaczalnym. Nic nie może tego usprawiedliwić.

[...]

Jutro wyrok.

[...]

Nieczajew został skazany na dwadzieścia lat katorgi, jego wspólnik Uspienski - na piętnaście. Car Aleksander II zmienił wyrok Nieczajewa na dożywocie w twierdzy. Miał powiedzieć: „Niech tam zgnije i umrze”.

PETERSBURG,
SZEŚĆ LAT PÓŹNIEJ, JESIEŃ 1876 ROKU

Nijaki spóźniał się, jak zwykle. Tom Sharps Wallace od początku ich kilkuletniej już współpracy tak nazywał swojego informatora: „Nijaki”. Tom już się przyzwyczaił do jego spóźnień. Czekał. Dzięki niemu nawiązał kontakt z Bazarowem. Wywiad z rewolucjonistą, którego nazwiska nie ujawnił, działającym w podziemiu w Rosji, dał mu rozgłos w Wielkiej Brytanii, a właściwie w całej Europie.

– Przygotuj pan grubą kopertę, redaktorze – powiedział Nijaki, kiedy wreszcie się pojawił i usiadł naprzeciw Toma. – Szóstego grudnia, w dzień Świętego Mikołaja, na placu Kazańskim przy soborze Świętego Izaaka będzie manifestacja nihilistów Plechanowa[12]. Liczą na masowy udział robotników. Ja w to wątpię.

* * *

Szóstego grudnia tuż przed południem Tom czekał przed soborem Świętego Izaaka. Na placu normalny ruch, żadnych zgromadzeń. Spostrzegł jakieś zamieszanie w świątyni, więc ponieważ na placu na razie nic się nie działo, wszedł do środka. W ogromnym wnętrzu jedej z największych świątyń świata zgromadziło się mnóstwo młodzieży. Młodzi skupieni w kilku grupach zachowywali się prowokacyjnie, głośno rozmawiali, śmiali się. Nieliczni wierni, którzy przyszli się pomodlić, spoglądali na nich z oburzeniem. Ktoś przyprowadził popa, który usiłował uciszyć zgromadzonych. Gdy dzwony cerkwi oznajmiły południe, młodzież ruszyła do wyjścia na plac. Tutaj już z kilku stron jednocześnie nadchodziły oddziały policji.

Nijaki miał rację, robotnicy nie przyszli. Przed soborem manifestowało kilkuset studentów. Dwaj rozwinęli transparent z napisem „Ziemla i Wola” lecz policjanci natychmiast się na nich rzucili i go zabrali. Czerwony sztandar także tylko przez chwilę powiewał nad manifestantami. W jednej chwili kilku ściągnęło na bruk studenta, który wspiął się na podwyższenie przy kolumnie i zaczął przemawiać.

– Bierzcie go! To Plechanow! – usłyszał Tom wołanie jednego z tajniaków.

Tłum ustępował przed zwartym szeregiem nacierających policjantów. Tom stanął na wysokich schodach soboru i widział wszystko jak na dłoni. Policjanci i studenci pomieszali się, toczyła się regularna bitwa, w której młodych było znacznie mniej i nie byli uzbrojeni. Tuż przy schodach kilku policjantów usiłowało dopaść bardzo wysokiego, atletycznej budowy młodzieńca i nie mogli sobie z nim poradzić. Tłukł ich, przewracał, zwalał z nóg, nokautował. W końcu wyrwał się im, uciekł, zniknął w bramie najbliższego domu, tyle go widzieli. Policja szybko opanowała sytuację, kilkudziesięciu studentów aresztowano, pozostali pouciekali.

Przechodnie wołali: „To Polacy! Polacy manifestują!”. Przypadkowi świadkowie byli wyraźnie niechętni wichrzycielom. Ale Polaków wcale tam nie było.

Tom – bardzo przesadzając – telegrafował do redakcji:

Pierwsza poważna manifestacja w Rosji od czasu buntu dekabrystów w 1825 roku. Policja rozpędziła buntowników. Aresztowano trzydzieści dwie osoby.

KWIECIEŃ 1877 ROKU

Thomas Sharps Wallace do redakcji „Timesa”:

Proces aresztowanych w czasie manifestacji toczy się przed sądem komisji Senatu. Głównym oskarżonym jest Bogolubow[13], który wedle zeznań policjantów i żandarmów wielu z nich poważnie poturbował. Byłem tam i widziałem wszystko. Policjantów poturbował ktoś inny, bardzo wysoki, potężny mężczyzna, trochę nawet podobny do Bogolubowa, ale na pewno nie on. Zgłosiłem to na policji, lecz bez skutku. Byłem też u prokuratora; nawet nie zaprotokołował mojego zeznania. Wreszcie dotarłem do obrońcy Bogolubowa i ten wezwał mnie na świadka. Ale sąd nie dał mi wiary, bo policjanci zeznali, że pobił ich Bogolubow. Czy mylili się, czy celowo kłamali - nie wiem.

[...]

Bogolubow został skazany na piętnaście lat katorgi. Czeka na transport w Domu Aresztu Śledczego w Petersburgu. To nie do pomyślenia. Ten człowiek jest niewinny!

LIPIEC 1877 ROKU

Tom, jak każdego dnia, przyszedł na obiad do restauracji hotelu Metropol i stwierdził, że jego stolik pod oknem jest zajęty.

Kelner podbiegł natychmiast:

– Witam uprzejmie pana redaktora, witam! Bardzo przepraszamy, za chwilę zwolni się stolik obok pańskiego. Proszę wybaczyć, pan redaktor raczył dziś przyjść wcześniej niż zwykle. Bardzo proszę, to potrwa zaledwie chwilkę, trzy minuty! Najwyżej trzy minuty, bardzo proszę!

Tom rozejrzał się po sali. Od stolika przy parkiecie do tańca machał do niego zachęcająco mecenas Skawroński, którego Tom poznał przy okazji załatwiania spraw spadkowych swojej kochanki Anny Swiaszczennej. Tom ukłonił się, Skawroński pokazywał, że zaprasza; Tom podziękował, unosząc otwartą dłoń, i wtedy Skawroński powiedział coś do swojego towarzysza, wstał od stolika i szybko podszedł.

– Panie redaktorze, prosimy do nas! Jestem z mecenasem Tagancewem[14]. To bardzo wybitny prawnik, warto go poznać. Ale, co ważniejsze, zna doskonale sprawę tej skandalicznej chłosty wymierzonej Bogolubowowi. To pana zainteresuje.

Chwilę później panowie jedli pieczoną kaczkę nadziewaną gruszką i grzybami, z kaszą i sałatką ananasowo-brzoskwiniową, popijali czerwonym winem, a mecenas Tagancew opowiadał.

– Na początku lipca pułkownik Fiodorow pojechał na urlop, a funkcję naczelnika więzienia na Szpalernej na czas jego urlopu przejął Kurniejew. Człowiek z zewnątrz, żadnego pojęcia o więziennictwie. Wielki służbista, major kawalerii. Od razu zauważył, że na Szpalernej w ogóle nie przestrzega się regulaminów. Zaalarmował swojego dobrego znajomego, generała-gubernatora Trepowa. No i kilka dni temu Trepow przybył na inspekcję. Chodzą po dziedzińcu więziennym, z nimi cała świta strażników wysokiego szczebla, mijają się z więźniami, którzy spacerują grupami po kilku. Trepow tego dnia czegoś wściekły bardziej niż zwykle. Mijają Bogolubowa z Pietropawłowskim i Kodjanem. Kodjan, panowie, to mój klient, wszystko mi opowiedział. Więźniowie zdejmują czapki, kłaniają się. Wszyscy się zatrzymują, a Trepow pyta Kurniejewa, dlaczego więźniowie z tej samej sprawy nie są na spacerze izolowani. Na to Bogolubow wtrąca się, że on jest z manifestacji w grudniu, a tamci dwaj ze sprawy o agitację rewolucyjną na wsi. Trepow na to w krzyk: „Milczeć! Nikt cię nie pytał!”. A do strażników: „Zamknąć go w karcerze”. Ale jakoś nikt się nie kwapił, poszli dalej. Ten proces narodników o agitację, rozumiecie panowie, jest szykowany od dawna. Już mówi się o nim proces stu dziewięćdziesięciu trzech. Nie że tak dużo, tylko że tak mało! Bo tylko tylu już zostało. Z czterech tysięcy ludzi, którzy poszli na wieś agitować przeciwko caratowi, postawiono w stan oskarżenia ponad trzystu. Ale kilkudziesięciu popełniło samobójstwo, powariowało, poumierało albo pochorowało się tak ciężko, że do sądu nad nimi może przyjdzie później, jeśli w ogóle przeżyją. Ubyło coś około dziewięćdziesięciu. Takie są warunki w nowoczesnym rosyjskim więzieniu. Szykuje się wielki skandal. Pan, panie redaktorze, powinien o tym pisać w swojej gazecie.

– Może pan być pewny, panie mecenasie… Pan wie, że Bogolubow został skazany niewinnie? Byłem na manifestacji i widziałem, kto tak dzielnie tłukł policjantów. To nie był Bogolubow.

– Wiem, redaktorze, słyszałem. Ale idźmy dalej. No więc Trepow i jego świta przeszli dookoła placu i za chwilę znów się mijają z Bogolubowem i tamtymi dwoma. Ale teraz już Bogolubow nie zdjął czapki. Trepow podskoczył do niego, zamachnął się, Bogolubow się uchylił i czapka sama mu spadła. Wyglądało to tak, jakby generał go uderzył. „Wychłostać! Wychłostać – wrzeszczy Trepow. – Do karceru i dwadzieścia pięć batów!” Strażnicy odprowadzili zaraz Bogolubowa, a z okien więzienia rozległ się wielki wrzask, walenie w kraty czym kto miał, wycie. Posypały się różne przedmioty, łyżki, miski, kubki. Więźniowie cały czas obserwowali inspekcję, wszystko widzieli, uznali, że ich towarzysz został uderzony w twarz, niesłusznie ukarany i do tego ma być jeszcze pohańbiony chłostą. Wielki tumult, kolosalny!

– Pan zna osobiście Trepowa, mecenasie? – spytał Tom.

– Owszem, trochę się z nim stykałem.

– Co to za człowiek?

– Zaraz opowiem… Ale skończmy z Bogolubowem. Otóż zamknięto go w karcerze przylegającym do kotłowni kuchennej. Lipiec mamy tego roku, jak panowie widzicie, wyjątkowo upalny. Lecz tam jeszcze wciąż grzeje się wodę dla kuchni. Więc żar podobno tak straszny w tym karcerze, że gorzej jak w saunie, bo i okno maleńkie i do tego zamknięte. Następnego dnia na rozkaz Kurniejewa od rana w więzieniu przygotowania do bicia Bogolubowa. Publicznie, na dziedzińcu! W więzieniu już nie tumult, lecz otwarty bunt. To akurat widziałem na własne oczy. Poszedłem tam trochę po południu na rozmowę z klientem. Wchodzę do kancelarii, otwarta na oścież i pusta. Strażnicy biegają nieprzytomni i wystraszeni, widziałem, jak jeden łykał krople walerianowe. Ale Kurniejew, niezłomny, przygotowuje chłostę. No i dali temu biedakowi podobno trzynaście rózeg. Mówiono, że zachowywał się mężnie. Potem wywieźli go do Zamku Litewskiego, w nadziei, że to może uspokoi więźniów, że zapomną. No, ale bunt stłumiono dopiero po czterech dniach. A teraz, co do Trepowa… Proszę sobie wyobrazić, że generał zaraz po chłoście wysłał Bogolubowowi dużą paczkę z herbatą i cukrem!

– Niesłychane! – Skawroński aż się złapał za głowę. – Co? Chciał go w ten sposób przeprosić?

– Czort go wie. Może się poczuł winny. Podobno chłostę dlatego wykonano dopiero następnego dnia, bo Trepow kazał ją na razie wstrzymać. Chciał się upewnić, czy to będzie zgodne z prawem. W 1863 roku, jak panowie może wiecie, kara chłosty została zniesiona, ale pozostawiono kilka wyjątków. Można na przykład chłostać skazanych na katorgę, także kiedy są w transporcie lub oczekują na transport. Więc Trepow biegał ponoć od sędziego Koniego, przez ministra Timaszewa aż do ministra Pahlena. Pierwszych dwóch nie zastał i dopiero ekscelencja hrabia Pahlen powiedział mu, że jak najbardziej! Chłosta jest tutaj dopuszczalna; Bogolubow ma wyrok prawomocny, bo się nie odwoływał, i czeka na transport na katorgę. No, ale proszę panów, Trepow nakłamał co do przyczyny kary! To już wiem od samego hrabiego Pahlena. Powiedział, że kiedy on wizytował więzienie, Bogolubow dał sygnał do buntu.

– Trepow ma opinię łapówkarza i wyjątkowego zdziercy – wtrącił Skawroński.

– Tak, to prawda, ja też słyszałem, ale wiecie panowie… – Mecenas Tagancew na chwilę się zamyślił. Odłożył sztućce, otarł usta serwetką i sączył wino. – Słyszałem też o nim dziwną historię i sądzę, że niezmyśloną. Podobno w siedemdziesiątym trzecim roku, kiedy zimą bardzo podrożał opał i w mieście wielu biedaków zamarzło, kupił kilkadziesiąt ton drewna i kazał je swoim ludziom sprzedać na rynku za pół ceny. Więc, jeśli to prawda… Cóż, panowie, człowiek to nie monolit. No i ta herbata z cukrem w prezencie… Dziwne, prawda? Słyszałem też, że zwykle jest bardzo miły, dopóki coś go nie zdenerwuje. Bywa porywczy, a kiedy wpadnie w złość, robi się niepoczytalny. Po prostu furiat!

PÓŁ ROKU PÓŹNIEJ, 24 STYCZNIA 1878 ROKU

Wiera Zasulicz i Maria Kolenkina[15] wstały o szóstej. Obie nie mogły spać. Masza nastawiła samowar, ale Wiera nie mogła niczego przełknąć i nawet herbata jej nie smakowała. Obie źle spały.

Wierze się śniło, że leży na plecach i czuje, że traci rozum. Coś każe jej wyjść na korytarz i krzyczeć. Wie, że to nienormalne, opiera się ze wszystkich sił, lecz wychodzi i krzyczy. W korytarzu jest prawie zupełnie ciemno, świeci się tylko lampa naftowa na ścianie, ale ta lampa nagle zaczyna się szybko oddalać, aż znika. Wierę paraliżuje strach i krzyczy coraz głośniej.

Masza ją obudziła.

Była tak spocona, że musiała zmienić koszulę, a kołdrę i poduszkę odwróciła na drugą stronę. Kiedy zgasiły świecę, długo nie mogła się uspokoić. Kiedy wreszcie zasnęła, sen powrócił. Znowu krzyczała. Wiedziała, że to szaleństwo, ale nie mogła się opanować i krzyczała. Lecz teraz krzyczała nie ze strachu, lecz z bólu. Ale nic ją nie bolało. Tym razem obudził ją jej własny krzyk.

Do rana nie mogła zasnąć, trwała w półśnie. Majaczyła. Zrobiła coś strasznego, ale nie wiedziała co. Wstała zmęczona i niewyspana.

Wiera poznała Maszę przed trzema laty w Charkowie. Od razu się polubiły, miały podobne poglądy i te same rewolucyjne ideały. Obie uważały, że inteligencja ma dług wobec ludu, i czuły się odpowiedzialne za całe zło Rosji. Tyle że Masza była bardziej radykalna, prawie fanatyczna. Czasem Wiera zarzucała jej, że staje się złym człowiekiem, że tak nie można, rewolucja nie wymaga złości ani nienawiści. A Kolenkina odpowiadała, że to Wiera jest bezkrytycznie i głupio życzliwa wobec wszystkich dokoła. Kochały się i dręczyły zarazem. Masza bywała ponura. Miała wąskie, zaciśnięte usta, a grymas złości na stałe przylgnął do jej twarzy. Czarne, proste włosy okalały pociągłą twarz, a długi, wąski nos nadawał jej wygląd drapieżnego ptaka.

Od godziny siedziały w milczeniu przy stole i nawet nie patrzyły na siebie. Wiera z trudem, trzęsącymi się rękami, skręciła papierosa; zapaliła. To był już trzeci tego dnia. Czuła bolesną suchość w gardle, miała zawroty głowy. Pokój był straszliwie zabałaganiony. Wszędzie pełno niepozmywanych naczyń. Ubrania leżały na oparciach łóżek i krzeseł; na ścianach i na dywanie pełno brudnych plam. Na stole stosy książek obok nie do końca opróżnionych szklanek z herbatą. W popielniczkach góry niedopałków. Mrok, wielki czarny kot, wskoczył Wierze na kolana i ułożył się wygodnie. Mruczał cicho. Biała kotka, Mgła, ocierała się o jej nogi.

– Muszę już iść – powiedziała Masza.

Wstała i zaczęła się ubierać. Rewolwer włożyła do dużej torebki przewieszonej przez ramię. Szła zabić prokuratora Żelechowskiego, oskarżyciela w procesie stu dziewięćdziesięciu trzech. To on, nie mogąc złamać podejrzanych, nakazał trzymanie ich w pojedynczych celach całymi miesiącami i latami.

– Powodzenia!

– Żegnaj, Wieroczka! – Masza stanęła przy krześle Wiery i objęła ją ramieniem.

– Maszeńko, pamiętasz, co trzeba zrobić? – Wiera pocałowała Marię w policzek. – Nie strać głowy! Żeby strzelić, musisz najpierw odciągnąć kurek.

Masza skinęła głową.

– Żegnaj, Wieroczka! – powtórzyła.

– Żegnaj, Maszeńko!

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

[1] Alfabet dekabrystów, służył do porozumiewania się z więźniami z sąsiednich cel za pomocą stukania w ścianę. Cały alfabet był umieszczony w tabelce w pięciu rzędach i pięciu kolumnach po pięć liter. Najpierw należało wystukać numer rzędu a po krótkiej pauzie numer kolumny. Na przykład w odniesieniu do polskiego alfabetu: jedno stuknięcie i potem trzy oznaczało pierwszy rząd trzecią kolumnę, a więc „C”. Dwa stuknięcia (drugi rząd), a potem jedno (pierwsza kolumna) to „F”.

[2] Sergiusz Nieczajew (1847–1882), autor sławnego Katechizmu rewolucjonisty, skazany za morderstwo, zmarł w Twierdzy Pietropawłowskiej.

[3] Iwan Chudiakow należał do grupy rewolucjonistów nazywanej od jej przywódcy iszutinowcami. Członkiem jej bardziej radykalnego skrzydła był Dymitr Karakozow, który w 1866 roku usiłował zastrzelić cara Aleksandra II.

[4] Ektenia to w obrządku prawosławnym rodzaj litanii. Wielka Ektenia to modlitwa za wszystkich członków rodziny cesarskiej. W.I. Lenin, kiedy dowiedział się o tym pomyśle Nieczajewa, był zachwycony. Powiedział: „To tak proste, że aż genialne!”. Po latach udało mu się zrealizować część marzeń Nieczajewa.

[5] Wiele lat później, w 1881 roku, niewiele brakowało, żeby Nieczajew rzeczywiście uciekł z więzienia w Twierdzy Pietropawłowskiej. Dzięki swojemu magnetycznemu wpływowi na ludzi udało mu się przekonać do idei rewolucyjnych blisko czterdziestu (!) strażników. Mieli z pomocą towarzyszy z wolności umożliwić mu ucieczkę. Jednak rozbicie organizacji po udanym zamachu na cara Aleksandra II pokrzyżowało te plany, a rok później Nieczajew zmarł.

[6] Nieczajew wysyłał także listy zza granicy do wielu znajomych, wiedząc, że policja uzna adresatów za co najmniej podejrzanych o działalność wywrotową. Uważał, że kompromitując ich w ten sposób, zamyka im drogę do normalnych karier, tym samym skłaniając do przyłączania się do ruchu przeciw reżimowi.

[7] Piotr Uspienski został po latach zamordowany przez współwięźniów, którzy uznali, że jest donosicielem. Najprawdopodobniej się mylili. Jest w tym szczególna ironia losu, ponieważ Uspienski zamordował Iwanowa, którego Nieczajew i on sam – z całą pewnością bezpodstawnie – oskarżyli o zamiar donoszenia Ochranie.

[8] Piotr Czaadajew (1794–1856), jeden z największych filozofów rosyjskich. W 1836 roku opublikował w piśmie „Teleskop” jeden ze swoich Listów filozoficznych. Twierdził, że Rosja nie należy ani do Wschodu, ani do Zachodu i nigdy niczego ważnego nie wniosła do dorobku cywilizacyjnego Europy. Tak to oburzyło Mikołaja I, że redaktora pisma zesłał na Sybir, a Czaadajewa kazał zamknąć w areszcie domowym i leczyć psychiatrycznie. Był więc prekursorem metody umieszczania opozycjonistów w „psychuszkach”, nagminnie stosowanej w ZSRR za Breżniewa.

[9] Markis Astolphe-Louis-Léonore de Custine (1790–1857), francuski pisarz i podróżnik. Jego książka Listy z Rosji. Rosja w 1839 roku stała się bestsllerem. Opisał w niej Rosję za panowana Mikołaja I; krytykował zacofanie, biurokrację i despotyzm.

[10] Zapadnicy (ros. zapad – zachód) – zwolennicy europeizacji Rosji, liberalizmu i demokracji.

[11] Pierwowzorem tej postaci jest ówczesny korespondent „Timesa” w Petersburgu Donald Mackenzie Wallace.

[12] Gieorgij Plechanow 1856–1818, publicysta, filozof, rewolucjonista, narodnik, a potem działacz Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. Współpracował z Leninem w redakcji „Iskry”. Po rewolucji przeciwnik bolszewików, którzy w 1918 roku zlikwidowali jego pismo „Jedność”.

[13] Bogolubow – prawdziwe nazwisko Aleksiej Jemielianow, urodzony w 1852 roku, syn ubogiego diakona wyświęconego później na popa. Zawodowy rewolucjonista, był jednym z organizatorów manifestacji grudniowej, jednak sam nie brał w niej udziału.

[14] Nikołaj Tagancew, wybitny prawnik. Relacja z wydarzeń w areszcie jest oparta na jego wspomnieniach cytowanych przez Richarda Pipesa w Zamachowcach i zdrajcach.

[15] Maria Kolenkina 1852–1926. Zadenuncjowana strzelała do policjantów, kiedy w październiku 1878 przyszli ją aresztować, lecz żadnego z nich nie trafiła. Odbyła dziesięć lat katorgi w kopalniach złota nad rzeką Karą. Następnie skazana na zesłanie do guberni irkuckiej, gdzie mieszkała do końca życia.

Siedem

Dostępne w wersji pełnej

Mały wesoły Pell

Dostępne w wersji pełnej

Trzecia Rosja

Dostępne w wersji pełnej

Pięć kopiejek

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Karta tytułowa

Żegnaj, Wieroczka!

Siedem

Mały wesoły Pell

Trzecia Rosja

Pięć kopiejek

Karta redakcyjna

Copyright © by Stefan Türschmid, 2016

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2016

Informacja o zabezpieczeniach
W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Elżbieta Bandel

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Michał Pawłowski /www.kreskaikropka.pl

Fotografie na okładce
© Joanna Jankowska / Arcangel (zegarek)
Ze zbiorów Biblioteki Kongresu Stanów Zjednoczonych (portret Aleksandra II)
Domena publiczna / Wikimedia Commons (widok na Plac Czerwony w Moskwie, str. IV okładki)
(Na zdjęciach kolejno: Wiera Zasulicz; Ignacy Hryniewiecki;Siergiej Diegajew; Borys Sawinkow; Maria Spiridonowa)

Fotografie na stronach rozdziałowych
Domena publiczna / Wikimedia Commons

Wydanie I e-book
(opracowane na podstawie wydania książkowego:
Ikony, wyd. I, Poznań 2016)

ISBN 978-83-8062-764-2

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com