Dla Joego

Kiedy zmieniają się fakty, zmieniam zdanie. A pan?

powiedzenie przypisywane powszechnie

Johnowi Maynardowi Keynesowi

To inni tworzą historię [...]. Powiadam tylko, że są na tej ziemi zarazy i ofiary i że trzeba, o ile to możliwe, nie zgodzić się na udział w zarazie.

Albert Camus, Dżuma

[tł. Joanna Guze]

Wstęp
W dobrej wierze

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

CZĘŚĆ I
Rok 1989. Nasz wiek

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział I
Cały czas z góry

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział II
Europa. Wielkie złudzenie

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział III
Przestępstwa i wykroczenia

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział IV
Dzięki czemu wygraliśmy zimną wojnę

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział V
Freedom i Freedonia,
czyli Wolność i Wolna Kraina

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

CZĘŚĆ II
Izrael, Holocaust i Żydzi

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział VI
Droga donikąd

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział VII
Izrael. Alternatywa

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział VIII
Lobby, nie spisek

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział IX
„Problem zła” w powojennej Europie

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział X
Fikcje

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XI
Izrael musi oddzielić swój etniczny mit
od faktów

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XII
O Izraelu bez stereotypów

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XIII
Co robić?

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

CZĘŚĆ III
11 września i nowy porządek świata

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XIV
O Dżumie

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XV
Swój największy wróg

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XVI
Jak teraz żyjemy

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XVII
Antyamerykanie za granicą

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XVIII
Nowy porządek światowy

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XIX
Czy zbliża się koniec ONZ?

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XX
Czego, jeśli w ogóle czegokolwiek,
nauczył nas wiek dwudziesty?

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

CZĘŚĆ IV
Jak teraz żyjemy

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XXI
Chwała torom kolejowym

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XXII
Przywróćmy szyny!

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XXIII
Buldożer innowacji

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XXIV
Co jest żywe,
a co umarło w demokracji socjalnej?

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XXV
Różnica pokoleń

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

CZĘŚĆ IV
W końcu wszyscy umrzemy

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XXVI
François Furet (1927–1997)

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XXVII
Amos Elon (1926–2009)

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Rozdział XXVIII
Leszek Kołakowski (1927–2009)

Tylko raz słuchałem wykładu Leszka Kołakowskiego. Było to w 1987 roku na Harvardzie, gdzie gościł na seminarium teorii polityki prowadzonym przez nieżyjącą już Judith Shklar. Jego Główne nurty marksizmu zostały właśnie wydane po angielsku i Kołakowski był u szczytu sławy. Chciało go usłyszeć tak wielu studentów, że przeniesiono wykład do dużego publicznego audytorium i pozwolono w nim uczestniczyć gościom. Przypadkiem przyjechałem akurat do Cambridge na spotkanie, poszedłem tam więc z kilkoma przyjaciółmi.

Uwodzicielsko sugestywny tytuł wykładu Kołakowskiego brzmiał: „Diabeł w historii”. Na chwilę w sali zapadła cisza, a studenci, pracownicy wydziału i goście zamienili się w słuch. Wielu z obecnych dobrze znało pisma Kołakowskiego, wiedzieli więc, że ma on upodobanie do kpiarstwa i niezwykły dar logicznego rozumowania, mimo to widać było, że publiczność z trudem nadąża za jego wywodem. Chociaż wszyscy bardzo się starali, nie mogli rozszyfrować tej metafory. Publiczność zaczęło ogarniać zdumienie. I wtedy, mniej więcej w jednej trzeciej wykładu, mój sąsiad – Timothy Garton Ash – nachylił się do mnie i szepnął: „Już rozumiem. On naprawdę mówi o diable”. I mówił o nim.

Charakterystyczną cechą intelektualnej drogi Kołakowskiego było to, że traktował zło bardzo poważnie. Jego zdaniem jedną z błędnych przesłanek Marksa było przekonanie, że wszystkie ludzkie wady biorą się z uwarunkowań społecznych. Marks „zupełnie pominął możliwość, że niektóre źródła konfliktu i agresji są w swojej wewnętrznej istocie związane ze stałymi cechami tego gatunku”[1]. Albo, jak powiedział w swoim harwardzkim wykładzie, „Zło [...] nie jest przypadkowe [...], lecz [jest] trwałym i niepodważalnym faktem”. Dla Leszka Kołakowskiego, który przeżył nazistowską okupację Polski, a potem przejęcie przez Sowietów władzy nad nią, „diabeł jest częścią naszego doświadczenia. Nasze pokolenie widziało wystarczająco dużo, żeby potraktować tę naukę nadzwyczaj poważnie”[2].

W większości nekrologów po niedawnej śmierci Kołakowskiego w wieku osiemdziesięciu jeden lat zupełnie pominięto tę jego stronę. Trudno się temu dziwić. Mimo że duża część świata wciąż wierzy w Boga i praktykuje wiarę, dzisiejszych zachodnich intelektualistów i komentatorów religia objawiona wprawia w zakłopotanie. Publiczna dyskusja na ten temat przesuwa się to tu, to tam między dwoma biegunami: nazbyt pewnym wypieraniem się Boga („Bóg” nie istnieje, a zresztą to i tak jego wina) i ślepą wiarą w niego. To, że intelektualista takiego formatu jak Kołakowski mógł brać poważnie nie tylko religię i wyobrażenia religijne, ale również samego diabła, nie mieści się w głowach wielu skądinąd podziwiających go czytelników i jest czymś, co wolą ignorować.

Zrozumienie punktu widzenia Kołakowskiego jeszcze bardziej komplikuje sceptyczny dystans, który utrzymywał wobec bezkrytycznie głoszonych przez oficjalne religie (zwłaszcza własną, katolicką) panaceów, oraz jego wyjątkowa pozycja jako jedynego cieszącego się międzynarodowym uznaniem badacza marksizmu, a zarazem równie wybitnego specjalisty z zakresu historii myśli religijnej[3]. Jego znawstwo w dziedzinie sekt chrześcijańskich i ich pism dodaje głębi i pikanterii opisowi marksizmu jako religijnego kanonu z głównymi i drugorzędnymi pismami świętymi, hierarchicznymi strukturami tekstów i heretykami. Leszek Kołakowski podchodził do wszelkich dogmatycznych pewników z taką samą podejrzliwością jak jego również pochodzący z Europy Środkowej oksfordzki kolega Isaiah Berlin i tak samo jak on uparcie, choć ze smutkiem, twierdził, że trzeba przyznać, iż każdy ważny wybór polityczny czy etyczny ma swoją cenę – są na przykład zasadne powody, żeby ograniczyć swobodę działalności gospodarczej dla poprawy bezpieczeństwa i sprawić, żeby pieniądze nie służyły tylko do gromadzenia jeszcze większej ilości pieniędzy. Ale to ograniczenie wolności powinno się nazywać właśnie ograniczeniem, a nie jej wyższą formą[4].

Nie miał cierpliwości do tych, którzy – wbrew historii dwudziestego wieku – przypuszczali, że można osiągnąć radykalną poprawę niewielkim moralnym czy ludzkim kosztem albo że jeśli koszta te będą znaczne, można ich nie brać pod uwagę ze względu na przyszłe korzyści. Z jednej strony stale przeciwstawiał się wszelkim uproszczonym teorematom, które rzekomo ujmowały ponadczasowe ludzkie prawdy, z drugiej uważał, że pewne cechy ludzkiej kondycji są zbyt oczywiste, żeby można je było ignorować, choćby to było niewygodne:

Nie ma niczego zaskakującego w tym, że mocno się sprzeciwiamy implikacjom wielu banalnych prawd; dzieje się tak we wszystkich dziedzinach wiedzy po prostu dlatego, że truizmy o ludzkim życiu są w większości nieprzyjemne[5].

Ale powyższe rozważania nie muszą świadczyć – i dla Kołakowskiego nie świadczyły – o reakcyjnym ani kwietystycznym podejściu. Marksizm mógł być historycznoświatowym błędem kategorialnym, ale nie wynika z tego, że socjalizm był kompletną katastrofą; nie musimy też wyciągać stąd wniosku, że nie możemy albo nie powinniśmy starać się poprawić kondycji ludzkości:

Tego, co zrobiono w Europie Zachodniej, by doprowadzić do większej sprawiedliwości, większego bezpieczeństwa, większych szans edukacyjnych, większej opieki społecznej i większej odpowiedzialności państwa za los biednych i bezradnych, nigdy nie udałoby się osiągnąć bez nacisku ideologii i ruchów socjalistycznych, mimo całej ich naiwności i złudzeń [...]. Minione doświadczenia częściowo przemawiają za ideą socjalistyczną, częściowo przeciw niej.

Ta starannie wyważona opinia o złożoności rzeczywistości społecznej – pogląd, że „braterstwo ludzi jest katastrofalne jako program polityczny, ale niezbędne jako drogowskaz” – plasuje Kołakowskiego na innej płaszczyźnie niż większość intelektualistów z jego pokolenia. Zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie powszechniejszą tendencją było oscylowanie między nadmierną wiarą w nieograniczone perspektywy postępu i prostodusznym odrzuceniem samej jego idei. Kołakowski siedział w poprzek tej charakterystycznej dla dwudziestego wieku przepaści. W jego rozumowaniu ludzkie braterstwo pozostawało „ideą bardziej regulatywną niż konstytutywną”[6].

Implikacją tego jest ten rodzaj praktycznego kompromisu, jaki kojarzymy dzisiaj z socjaldemokracją albo – w kontynentalnej Europie Zachodniej – z jej chrześcijańskodemokratycznym pobratymcem. Z tym tylko oczywiście, że dzisiejsza socjaldemokracja – niewygodnie obciążona konotacjami „socjalizmu” i jego dwudziestowiecznej przeszłości – jest kochanką, która nie śmie powiedzieć, jak ma na imię. Leszek Kołakowski nie był socjaldemokratą, ale brał, i to niejednokrotnie, aktywny i istotny udział w realnej polityce swoich czasów. W pierwszych latach istnienia państwa komunistycznego w Polsce był tam czołowym marksistowskim filozofem (chociaż nie miał jeszcze trzydziestki). Po roku 1956 kształtował i artykułował dysydenckie poglądy w regionie, w którym wszystkie krytyczne opinie były wcześniej czy później skazane na wykluczenie. Jako profesor historii filozofii na Uniwersytecie Warszawskim wygłosił w 1968 roku słynny wykład, w którym ostro skrytykował partię komunistyczną za to, że zdradziła naród, co było aktem politycznej odwagi, który kosztował go legitymację partyjną. Dwa lata później został, jak było do przewidzenia, wydalony z Polski i osiadł na Zachodzie. Od tamtej pory był źródłem i światłem przewodnim dla młodych dysydentów w kraju, którzy od połowy lat siedemdziesiątych mieli się stać trzonem opozycji politycznej w Polsce i wspierać intelektualnie ruch Solidarności, a w 1989 roku przejęli władzę. A zatem, mimo pogardy, jaką żywił dla pretensji i próżności „zaangażowania”, był w pełni zaangażowanym intelektualistą. Zaangażowanie intelektualne i „odpowiedzialność”, szeroko dyskutowane i wielbione w europejskiej myśli kontynentalnej powojennego pokolenia, sprawiały na Kołakowskim wrażenie pustych pojęć:

Dlaczego intelektualiści powinni być szczególnie odpowiedzialni, i to odpowiedzialni inaczej niż inni ludzie, i za co? [...]. Samo poczucie odpowiedzialności jest cnotą formalną, która sama w sobie nie prowadzi do żadnego konkretnego zobowiązania – można czuć się odpowiedzialnym zarówno za dobrą, jak i złą sprawę.

Wydaje się, że to proste spostrzeżenie rzadko przychodziło do głowy francuskim egzystencjalistom i ich anglo-amerykańskim wielbicielom. Być może trzeba było najpierw doświadczyć na własnej skórze powabu z gruntu złych celów (stawianych sobie zarówno przez lewicę, jak i prawicę), by w pełni zrozumieć nie tylko korzyści, ale i koszty zaangażowania ideologicznego i moralnej jednostronności.

Jak z tego wynika, Leszek Kołakowski nie był konwencjonalnym „kontynentalnym filozofem” w znaczeniu, jakie przypisuje się temu określeniu we współczesnym języku akademickim, ze szczególnym odniesieniem do Heideggera, Sartre’ a i ich epigonów, ale nie miał też wiele wspólnego z myślą anglo-amerykańską w tej postaci, w jakiej zdobyła po drugiej wojnie światowej dominującą pozycję na uniwersytetach w krajach anglojęzycznych, co bez wątpienia wyjaśnia przyczyny jego izolacji i brak zainteresowania, z którym spotykał się podczas kilkudziesięciu lat pracy w Oksfordzie[7]. Źródeł szczególnego punktu widzenia Kołakowskiego trzeba zapewne szukać – poza prowadzonymi przez całe życie badaniami teologii katolickiej – raczej w jego doświadczeniach niż w epistemologii. Jak sam zauważył w swoim opus magnum, „Praktycznie wiemy, że w powstawaniu poglądów na świat rozmaite okoliczności są czynne i że nikt nie jest w stanie wyczerpać ich wielości w badaniu jakiegokolwiek zjawiska”[8].

W wypadku Kołakowskiego ta wielość przyczyn obejmuje nie tylko traumatyczne przeżycia z dzieciństwa, które przypadło na lata drugiej wojny światowej, i okresu katastrofalnych rządów komunizmu, który nastąpił po jej zakończeniu, ale również specyficzne położenie Polski, kiedy przechodziła te kataklizmy. Albowiem chociaż nie zawsze jest jasne, dokąd dokładnie prowadzą konkretne przemyślenia Kołakowskiego, oczywiste jest, że nie wzięły się „znikąd”.

Kołakowski, najbardziej kosmopolityczny spośród współczesnych filozofów europejskich – znający pięć głównych języków oraz towarzyszące im kultury – i przebywający przez ponad dwadzieścia lat na uchodźstwie, nigdy nie był pozbawiony korzeni. W przeciwieństwie do, na przykład, Edwarda Saida, miał wątpliwości, czy jest w ogóle możliwe wyrzeczenie się wszelkich form lojalności wobec społeczności. Nie czując się nigdzie do końca u siebie ani nie u siebie, był przez całe życie zaprzysięgłym krytykiem sentymentu do miejsca urodzenia, a mimo to wychwalano go, i nie bez racji, w jego rodzinnej Polsce. Będąc Europejczykiem do szpiku kości, obnażał z obiektywnym sceptycyzmem naiwne złudzenia głosicieli paneuropeizmu, których dążenia do homogenizacji przypominały mu ponure utopijne dogmaty z innej epoki. Różnorodność, dopóki nie wielbi się jej jako celu samego w sobie, wydawała mu się dużo rozsądniejszym wyborem, a jej utrzymanie można było zapewnić tylko poprzez zachowanie narodowych tożsamości[9]. Łatwo dojść do wniosku, że Leszek Kołakowski był wyjątkowy. Jego charakterystyczne połączenie ironii i powagi moralnej, wrażliwości religijnej i poznawczego sceptycyzmu, zaangażowania społecznego i nieufności wobec polityki było prawdziwą rzadkością (trzeba też powiedzieć, że był bardzo charyzmatyczną postacią, wywierającą na każde zgromadzenie taki sam magnetyczny wpływ jak też już nieżyjący Bernard Williams i z takich samych powodów[10]). Nie wydaje się nierozsądne wspomnieć, że właśnie z tych powodów – włącznie z charyzmą – dotrzymywał wierności swemu szczególnemu rodowodowi naukowemu. Jego ogłada i bogata wiedza, aluzyjny dowcip, pełne rezygnacji pogodzenie się z akademickim prowincjonalizmem w szczęśliwych krajach zachodnich, gdzie znalazł schronienie, doświadczenia z dwudziestowiecznej Polski i pamięć o niej odcisnęły się, rzec można, na jego figlarnie ekspresyjnej twarzy. Wszystkie te cechy sprawiały, że był on prawdziwym środkowoeuropejskim – być może ostatnim – intelektualistą. Przez dwa pokolenia europejskich mężczyzn i kobiet urodzonych między 1880 a 1930 rokiem na charakterystyczne środkowoeuropejskie doświadczenie składała się, między innymi, wielojęzykowa edukacja w wyrafinowanym miejskim sercu cywilizacji europejskiej, które zostało usunięte w cień przez doświadczenie dyktatury, wojny, okupacji, zniszczenia i ludobójstwa.

Nikt zdrowy na umyśle nie chciałby powtórki tych doświadczeń po to tylko, by odtworzyć ową przednią jakość myśli i myślicieli, którzy byli wytworami takiej sentymentalnej edukacji. Jest coś niesmacznego i bardzo niestosownego w nostalgii za utraconym intelektualnym światem komunistycznej Europy Wschodniej, nostalgii niepokojąco bliskiej żalowi, że inni ludzie nie są już represjonowani. Niemniej jednak – na co pierwszy wskazałby Leszek Kołakowski – istniał niewątpliwy związek między dwudziestowieczną historią Europy Środkowej i jej zadziwiającym intelektualnym bogactwem; tego nie można po prostu zbyć wzruszeniem ramion.

Wynikiem tego stało się coś, co Judith Shklar nazwała w innym kontekście „liberalizmem strachu”: bezkompromisowa obrona rozsądku i umiaru biorąca się z osobistego doznania konsekwencji ideologicznej przesady, nieustanna świadomość, że może dojść do katastrofy, największej wtedy, gdy zostanie błędnie zrozumiana jako szansa albo odnowa, oraz pokus stwarzanych przez totalitarną myśl w całej jej wielorakiej różnorodności. To była nauka, jaką Europa Środkowa wyciągnęła z historii dwudziestego wieku. Jeśli bardzo dopisze nam szczęście, nie będziemy musieli za jakiś czas uczyć się tego na nowo, a jeśli będziemy musieli, miejmy nadzieję, że znajdzie się obok ktoś, kto nas tego nauczy. Zrobilibyśmy dobrze, gdybyśmy do tego czasu jeszcze raz przeczytali Kołakowskiego.

Esej ten ukazał się po raz pierwszy w „The New York Review of Books” we wrześniu 2009 roku.

[1] The Myth of Human Identity, w: Leszek Kołakowski i Stuart Hampshire (red.), The Socialist Idea: A Reappraisal, Basic Books, New York 1974, s. 32.

[2] The Devil in History, w: My Correct Views on Everything, St. Augustine’s Press, South Bend 2005, s. 133. [W polskim wydaniu tego dzieła nie ma rzeczonej rozprawy – przyp. tłum.].

[3] Reprezentatywny przykład podejścia Kołakowskiego do historii myśli religijnej zob. choćby Bóg nic nam nie jest dłużny. Krótka uwaga o religii Pascala i duchu jansenizmu, Znak, Kraków 2001. Nie byłoby przesadnym twierdzenie, że Kołakowski był dwudziestowiecznym następcą Pascala, stawiającym raczej na rozum niż na wiarę.

[4] Leszek Kołakowski, Modernity on Endless Trial, University of Chicago Press, Chicago 1990, s. 226–227.

[5] Kołakowski i Hampshire, The Socialist Idea, s. 17.

[6] Kołakowski, Modernity on Endless Trial, s. 144.

[7] Gdzie indziej doceniano jego osiągnięcia. W 1983 roku dostał Nagrodę Erazma. W 2004 roku został pierwszym laureatem Nagrody im. Johna Klugego przyznawanej przez Bibliotekę Kongresu Stanów Zjednoczonych, gdzie przed dwudziestoma laty był wykładowcą Jeffersona [zaszczytny tytuł nadawany przez rząd federalny USA za wybitne osiągnięcia w zakresie nauk humanistycznych – przyp. tłum.]. Trzy lata później otrzymał Nagrodę Jerozolimską.

[8] Leszek Kołakowski, Główne nurty marksizmu, część 3. Rozkład, Wydawnictwo „Krąg” i Wydawnictwo „Pokolenie”, Warszawa 1989, s. 1059. Wdzięczny jestem Leonowi Wieselterowi za wskazanie mi tego ustępu.

[9] Tenże, Modernity on Endless Trial, s. 59. Odnośnie do Edwarda Saida zob. jego Out of Place: A Memoir, Vintage, New York 2000.

[10] Podczas przyjęcia wydanego na jego cześć po wykładzie, który wygłosił w Cambridge, patrzyłem z wielkim zdumieniem i podziwem oraz niemałą zazdrością, jak prawie wszystkie obecne tam młode kobiety przeszły w róg sali, gdzie sześćdziesięcioletni filozof, o pokrytej już zmarszczkami twarzy i wsparty na lasce, brylował w ich pełnych uwielbienia spojrzeniach. Nie można lekceważyć magnetycznej siły przyciągania czystej inteligencji.

Chronologiczna lista opublikowanych esejów i artykułów krytycznych
Tony’ego Judta

Zachęcamy do przeczytania rozdziału XXVIII. Leszek Kołakowski (1927–2009).

Kiedy zmieniają się fakty

Spis treści

Karta tytułowa

Dedykacja

***

Wstęp W dobrej wierze

CZĘŚĆ I  Rok 1989. Nasz wiek

Rozdział I  Cały czas z góry

Rozdział II Europa. Wielkie złudzenie

Rozdział III Przestępstwa i wykroczenia

Rozdział IV Dzięki czemu wygraliśmy zimną wojnę

Rozdział V Freedom i Freedonia, czyli Wolność i Wolna Kraina

CZĘŚĆ II Izrael, Holocaust i Żydzi

Rozdział VI Droga donikąd

Rozdział VII Izrael. Alternatywa

Rozdział VIII Lobby, nie spisek

Rozdział IX „Problem zła” w powojennej Europie

Rozdział X Fikcje

Rozdział XI Izrael musi oddzielić swój etniczny mit od faktów

Rozdział XII O Izraelu bez stereotypów

Rozdział XIII Co robić?

CZĘŚĆ III 11 września i nowy porządek świata

Rozdział XIV O Dżumie

Rozdział XV Swój największy wróg

Rozdział XVI Jak teraz żyjemy

Rozdział XVII Antyamerykanie za granicą

Rozdział XVIII Nowy porządek światowy

Rozdział XIX Czy zbliża się koniec ONZ?

Rozdział XX Czego, jeśli w ogóle czegokolwiek, nauczył nas wiek dwudziesty?

CZĘŚĆ IV Jak teraz żyjemy

Rozdział XXI Chwała torom kolejowym

Rozdział XXII Przywróćmy szyny!

Rozdział XXIII Buldożer innowacji

Rozdział XXIV Co jest żywe, a co umarło w demokracji socjalnej?

Rozdział XXV Różnica pokoleń

CZĘŚĆ IV W końcu wszyscy umrzemy

Rozdział XXVI François Furet (1927–1997)

Rozdział XXVII Amos Elon (1926–2009)

Rozdział XXVIII Leszek Kołakowski (1927–2009)

Chronologiczna lista opublikowanych esejów i artykułów krytycznych Tony’ego Judta

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: When the Facts Change

Copyright © 2015, The Estate of Tony Judt

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2015

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Grzegorz Dziamski

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Zbigniew Mielnik

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Kiedy zmieniają się fakty, wyd. I, Poznań 2015)

ISBN 978-83-7818-946-6

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl