Pamięci Roberta „Boba” Partridge’a

(1951–2011)

Oby żyło Twoje ka, obyś przeżył miliony lat,

Ty, który miłujesz Teby, siedząc zwrócony w stronę północnego wiatru,

z oczyma przepełnionymi szczęściem.

WPROWADZENIE:

LICZNE KLĄTWY TUTANCHAMONA

Zbliżał się moment ekscytujący dla każdego archeologa. Oto po latach bezowocnej pracy stałem sam – nie licząc miejscowych robotników – przed drzwiami, za którymi, być może, czekało mnie wielkie odkrycie. Wiedziałem, że za nimi równie dobrze może nie być nic, dosłownie nic. Z najwyższym trudem pokonałem chęć natychmiastowego poznania prawdy.

Howard Carter[1]

4 listopada 1922 roku robotnicy zatrudnieni przez lorda Carnarvona i jego wspólnika, archeologa Howarda Cartera, odkryli biegnące w dół schody prowadzące do zaginionego grobu egipskiego króla z XVIII dynastii, Tutanchamona. Grób był praktycznie nienaruszony i zmumifikowane zwłoki władcy spoczywały wciąż na swoim miejscu, chronione przez trzy umieszczone jedna w drugiej złote trumny i otoczone bogatą kolekcją nieco zakurzonych, jednak mimo to olśniewających darów grobowych. Odkrycie to – pierwszy niemal kompletny królewski pochówek w Egipcie – wzbudziło bezprecedensowe zainteresowanie mediów. Reporterzy tłumnie ściągali do Egiptu, gdzie usadawiali się na otaczającym grób kamiennym murku, drażniąc małomównego z natury Cartera do granic wytrzymałości. Naciskani przez redaktorów naczelnych domagających się tekstów o najbardziej ekscytującym odkryciu wszech czasów, niemający jednak dostępu do grobu i jego zawartości, dziennikarze publikowali zabawną mieszankę faktów i zmyśleń przyprawioną szczyptą jadu pod adresem archeologów.

Tutanchamon bynajmniej nie był pierwszą mumią, jaką odkryto, ani nawet nie najważniejszą z nich, jednak w krótkim czasie stał się gwiazdą i jak wszystkie gwiazdy pojawiał się nieustannie na łamach gazet i czasopism. Gdy Zachód opanowała „Tut-mania”, egiptologia przestała być nudną domeną sumiennych badaczy i ślęczących nad książkami uczonych, nabierając atrakcyjności dla ogółu, co znalazło odbicie w modzie, architekturze i literaturze. Tymczasem w Egipcie, coraz bardziej uniezależniającym się od obcych wpływów państwie zabiegającym o wstęp do nowoczesnego świata, odkrycie to zrodziło niewygodne pytania na temat kolonializmu, własności egipskiego dziedzictwa oraz praw archeologów do rozkopywania obcego kraju w poszukiwaniu wiedzy, zysków lub osobistej sławy. Odtąd nic już nie miało być takie samo.

Dla mnie, podobnie jak dla wielu osób z mojego pokolenia, Tutanchamon był pierwszym kontaktem ze skwarnym i olśniewającym światem faraonów. Urodziłam się i wychowałam w Bolton w Lancashire, ponad cztery tysiące kilometrów od Doliny Królów i o lata świetlne, jeśli chodzi o tamte temperatury i splendor. Dżdżyste, szare Bolton – dawny ośrodek przemysłu włókienniczego – jest jednak wyjątkowo dobrym miejscem na mieszkanie dla początkującego egiptologa. Dziewiętnastowieczni przedsiębiorcy, którzy dorobili się fortuny na handlu bawełną, żywo interesowali się starożytnym Egiptem i jego możliwymi powiązaniami z Biblią. Kierowani pragnieniem gromadzenia nie tylko wiedzy, ale i materialnych zabytków, żeglowali wzdłuż Nilu, zbierając rozmaite pamiątki, od drobniutkich paciorków po całe zamknięte w trumnach mumie. Po powrocie powiększali swe kolekcje przez zakupy u handlarzy antykami oraz finansowali wykopaliska archeologiczne, co dawało im prawo do udziału w znaleziskach. Ich prywatne nabytki trafiały na koniec do miejscowych muzeów, tak więc Bolton, Burnley, Blackburn, Liverpool, Macclesfield i Manchester (by wymienić choć kilka) szczycą się dziś niezwykle bogatymi zbiorami sztuki egipskiej. Jako dziecko oczywiście przechodziłam nad tym wszystkim do porządku dziennego. Wydawało się całkowicie naturalne, że muzea Lancashire są zapełnione egzotycznymi skarbami z Egiptu. Jeśli w ogóle się nad tym zastanawiałam, uznawałam, że podobnie musi być we wszystkich muzeach.

W roku 1972 do British Museum przybyła wystawa „Skarby Tutanchamona” z kolekcją zabytków, wśród których znajdowała się słynna maska grobowa króla. Niemal z dnia na dzień Wielką Brytanię ogarnęła nowa fala Tut-manii. Kolorowa telewizja, będąca wówczas jeszcze nowością, pokazała wyposażenie grobu w całej jego złotej wspaniałości, a wraz z wtargnięciem Tutanchamona do brytyjskich salonów widzowie zapoznawali się z przeszłością bardzo odmienną od klasycznej historii, jakiej uczyli się w szkole. Przeszło milion zwiedzających nabrało ochoty, by wybrać się do British Museum i zobaczyć to na własne oczy. Atmosfera ta była tak zaraźliwa, że podjęto śmiałą (niektórzy powiedzieliby, że głupią) decyzję, by zabrać do Londynu całą moją szkołę. Wynajęto pociąg i nim się zorientowano, że wycieczka nie może się odbyć w dniu, w którym szkoły miały pierwszeństwo wstępu do muzeum, taki szczegół wydawał się już kwestią mało istotną. Wyruszyłyśmy w drogę, setki dziewcząt uzbrojonych w kanapki i kurtki przeciwdeszczowe. Samą wyprawę trudno byłoby uznać za pełny sukces: po zwiedzeniu na początek Muzeum Nauki i twierdzy Tower zabrakło nam czasu i odstawszy mniej więcej godzinę w kolejce przed British Museum, wyszłyśmy, ściskając w rękach plakaty i pocztówki, ale nie zobaczywszy samego króla. Minęło dalszych dziesięć lat, nim spojrzałam na złotą twarz Tutanchamona w niemal pustym Muzeum Egipskim w Kairze. Tak czy inaczej, moje uśpione zainteresowanie egiptologią zostało rozbudzone i nie dało się już stłumić. Zrodzoną wówczas fiksację na punkcie starożytnego Egiptu uznać można za moją własną, prywatną wersję klątwy Tutanchamona.

Mogę sobie pozwolić na tak niefrasobliwą sugestię, że zostałam dotknięta klątwą Tutanchamona, ponieważ nie wierzę, by starożytne klątwy – prawdziwe czy wyimaginowane – mogły mieć jakikolwiek wpływ na współczesny świat, jeśli im na to nie pozwolimy. Tak naprawdę muszę przyznać, że w ogóle nie wierzę w klątwy. Wielu ludzi jednak w nie wierzy i uważa klątwę Tutanchamona za najzupełniej poważną sprawę: morderczy środek ochronny zaczerpnięty z pradawnej, ezoterycznej wiedzy, którym kapłani nekropoli posłużyli się, by strzegł zmarłego króla oraz jego grobu. Ów środek ochronny może przybierać wiele form, od magicznych i nieweryfikowalnych (śmiercionośne zaklęcia oraz istoty nadprzyrodzone) po bardziej naukowe i fizyczne (ukryte „biozabezpieczenia”, patogeny i trucizny). Wyznawcy tych poglądów – a krótkie poszukiwania w Internecie potwierdzają, że jest ich wielu, każdy głoszący nieco odmienną wersję „prawdy” – zgodnie twierdzą, że klątwa ta w jakiś sposób uśmierciła lorda Carnarvona w ciągu pięciu miesięcy od otwarcia grobowca, dlatego tylko że finansował on misję archeologiczną, która zbezcześciła grób. Nie poprzestając na tym, doprowadziła ona następnie do śmierci innych, bezpośrednio lub pośrednio powiązanych z Tutanchamonem osób, wykorzystując rozmaite pomysłowe i, zdaniem sceptyka, niepotrzebnie pokrętne sposoby.

Nagła śmierć Carnarvona sprawiła, że jego wspólnik archeolog mimo woli wysunął się na pierwszy plan, tak więc dziś pamiętamy Cartera jako głównego autora odkrycia grobu Tutanchamona, podczas gdy Carnarvon został zepchnięty do roli przejściowo zafascynowanego starożytnym Egiptem genialnego i hojnego sponsora[2]. Ich współcześni uważali jednak, że grób należy bezdyskusyjnie do Carnarvona. Pierwszy raport z odkrycia, opublikowany w „Timesie” 30 listopada 1922, stwierdza to całkiem jasno. Nosi on tytuł: „Wielkie odkrycie w Tebach. Wieloletnie poszukiwania lorda Carnarvona” i informuje, że „od niemal szesnastu lat lord Carnarvon, z pomocą pana Howarda Cartera, prowadzi wykopaliska na zachodnim brzegu Nilu, w Luksorze”. Następnego dnia „Times” zamieścił „hołd dla lorda Carnarvona” pióra sir E.A. Wallisa Budge’a, kustosza działu egipskiego w British Museum, który rozpoczynał się od słów: „Wieść o bardzo ważnym egipskim odkryciu dokonanym przez lorda Carnarvona i jego zaufanego pomocnika, pana Howarda Cartera, wprawi w zachwyt całe środowisko archeologów”. Książka ta poświęcona jest Tutanchamonowi, nie Carterowi, jednak osobowość i poczynania archeologa w takiej mierze ukształtowały nasze wyobrażenia o odkryciu i opróżnieniu grobu, że niemożliwością jest zajmować się jednym z pominięciem drugiego. Czytelnicy zainteresowani bliżej postacią Cartera powinni sięgnąć po skłaniającą do refleksji biografię T.G.H. Jamesa Howard Carter: The Path to Tutankhamen (1992). Nie napisano, niestety, podobnej biografii lorda Carnarvona, a ponieważ znaczna część rodzinnych archiwów uległa zniszczeniu podczas II wojny światowej, niewykluczone, że nigdy takowa nie powstanie.

Dla Cartera odkrycie przypominającego magazyn zespołu pomieszczeń wypełnionych kruchymi zabytkami okazało się zarówno błogosławieństwem, jak i przekleństwem, zmusiło go bowiem do przyjęcia roli dyplomaty, do której kompletnie się nie nadawał. Tutanchamon przyniósł mu wielką sławę i nieco pieniędzy, ale niewiele naukowego uznania, jakiego mógłby się słusznie spodziewać. Doniosłe odkrycie położyło w praktyce kres jego karierze archeologa wykopaliskowego. Resztę życia miał poświęcić wyposażeniu grobowemu Tutanchamona, a gdy umierał, naukowa publikacja jego prac była jeszcze daleka od ukończenia. Oznacza to, że znaczna część naszej wiedzy na temat wykopalisk w grobowcu pochodzi z popularnych źródeł: prywatnych zapisków, książek samego Cartera oraz ówczesnych gazet, zwłaszcza „Timesa”, który zamieszczał regularne raporty z wydarzeń w Dolinie Królów. Wykorzystałam te teksty, by oddać atmosferę zachwytu i podniecenia, z jakim archeolodzy, oraz ogół społeczeństwa, powitali Tutanchamona we współczesnym świecie.

Wielu egiptologów powiedziałoby, że prawdziwą klątwą Tutanchamona jest – zawzięcie podsycany przez media – lekki obłęd, jaki ogarnął społeczeństwo na punkcie tego króla kosztem reszty długich dziejów Egiptu. Skupienie całej uwagi na Tutanchamonie zniekształciło nasze postrzeganie przeszłości, tak że niemal sto lat po dokonaniu odkrycia i przeszło trzy tysiące lat po śmierci, „Tut” – spoufaliliśmy się z nim do tego stopnia, że nadajemy mu nawet swojskie przezwisko – stał się największą znakomitością starożytnego świata. Jedynie Nefertiti i Kleopatra VII mogą rywalizować z jego pozycją supergwiazdy. Ramzes II Wielki pozostaje daleko w tyle, o Senuserecie III, Psusennesie II oraz wielu innych – wspaniałych, heroicznych boskich królach, niegdyś powszechnie wysławianych za znamienite czyny – pamiętają jedynie znawcy egipskiej historii. Podczas gdy nowo wydobyty na światło dzienne Tutanchamon płynął na fali czasu, dwa dokonane niemal w tym samym okresie spektakularne odkrycia, odnalezienie przez Leonarda Woolleya w latach dwudziestych XX wieku królewskich pochówków w mezopotamskim mieście Ur oraz odkopanie przez Pierre’a Monteta w roku 1939 niemal nienaruszonych grobów królewskich z Trzeciego Okresu Przejściowego w egipskim mieście Tanis, nie zdołały pobudzić powszechnej wyobraźni.

O ile zrozumiałe jest, że w roku 1939 oczy świata nie skupiły się na starożytnym Egipcie, brak zainteresowania pracami Woolleya może wydawać się zaskakujący, biorąc pod uwagę ich oczywisty związek z archeologią biblijną. Istniały jednak między tymi odkryciami trzy ważne różnice. Po pierwsze, w odróżnieniu od anonimowych sług pochowanych w ponurych jamach grobowych, Tutanchamon był znaną z imienia osobistością: starożytnym, a jednak dziwnie nowoczesnym młodym człowiekiem, który ukazał się zachodniemu światu w momencie, gdy Zachód sam stracił tak wielu młodych ludzi. Sztuka i moda jego epoki – późnego okresu amarneńskiego – odpowiadały idealnie gustom powojennej Europy, nadając mu zarówno czar egzotyki, jak i kojącą swojskość. Po drugie, choć Tutanchamon bynajmniej nie był pierwszym faraonem, jakiego odkryto – Muzeum Egipskie w Kairze miało już wówczas całą galerię królów – po raz pierwszy przy nim właśnie znaleziono olbrzymie ilości złota. Skarby oraz ich poszukiwanie mają powszechny, ponadczasowy urok, przekraczający granice wieku, rasy i płci, i wydaje się, że to raczej złota maska Tutanchamona, a nie jego prawdziwa twarz, tak silnie przemówiła do powszechnej wyobraźni. I wreszcie, wykopaliska Cartera odbywały się pod czujnym okiem prasy, która nie pozwoliła ludziom, choćby nawet chcieli, zapomnieć o wydarzeniach toczących się w Dolinie Królów.

Pod wieloma względami sława ta była rzeczą dobrą. Badanie życia i czasów Tutanchamona sprawiło mnóstwo przyjemności wielu osobom, mnie nie wyłączając. Jego z miejsca rozpoznawalna marka okazała się szczególnie cenna dla egipskiej gospodarki. W styczniu 2011 roku z turystyki pochodziło jedenaście procent egipskiego dochodu narodowego, a wizyty w Muzeum Egipskim w Kairze (gdzie przechowywane są zabytki z grobu Tutanchamona) oraz w Dolinie Królów (dzisiejszym Luksorze, gdzie znajduje się jego grobowiec) stanowią ważny element wszystkich tras wycieczek[3]. Niestety smutnym paradoksem jest, że ta właśnie popularność Tutanchamona grozi zniszczeniem jego spuścizny. Turyści przybywający do Doliny Królów wysiadają z powodujących wibracje, zanieczyszczających powietrze autokarów, by oddychać i pocić się w jego ciasnym grobie, co powoduje niedające się ocenić uszkodzenia delikatnych zdobionych malowidłami ścian. Negatywne skutki turystyki – prywatna klątwa Tutanchamona dotykająca Dolinę Królów – są nieustającym i bardzo poważnym problemem dla Egipskiej Służby Starożytności (EAS), agencji rządowej odpowiedzialnej za konserwację i ochronę zabytków starożytnego Egiptu[4]. W związku z tym oraz dla pogodzenia oczekiwań zwiedzających z potrzebami konserwatorów EAS ogłosiła niedawno ambitny plan zbudowania w pobliskiej dolinie naturalnej wielkości repliki grobu Tutanchamona. Ten fałszywy grób zapewni turystom „autentyczne” przeżycie, chroniąc prawdziwy grobowiec.

Smutne, ale być może nieuniknione jest to, że jego status gwiazdy każe niektórym egiptologom stronić od Tutanchamona, aby nie postrzegano ich jako pochwalających, wykorzystujących lub nawet (o zgrozo) podzielających pospolite gusta. Przyznanie się do zainteresowania Tutanchamonem jest, dla niektórych, jak wyznanie, że przedkłada się telewizyjne opery mydlane nad Szekspira lub musicale nad operę, podczas gdy pisanie o Tutanchamonie bywa interpretowane jako materialistyczna próba zbicia kasy, co w akademickim świecie nie zawsze jest mile widziane. Taki snobizm jest jednak rzadki. Częściej Tutanchamona po prostu lekceważy się jako mało znaczącego: młodo zmarłego chłopca, słabego, manipulowanego i niewartego gruntowniejszych badań. Jest to „wrażliwy młodzieniec, Hamlet kompletnie niezdolny sprostać miażdżącej odpowiedzialności, jaką był zmuszony dźwigać”; „młodzieńcze zero”: król, który po prostu nie zasługuje na to, by reprezentować całą epokę dynastyczną[5]. Krytyka ta jest po części słuszna. Jego panowanie było krótkie i rozpoczęło się w młodym wieku; większość jego dokonań musiała być zasługą innych. Jednakże, choć dziesięcioletnie rządy Tutanchamona są krótkie w porównaniu z trzydziestoma ośmioma (pomyślnymi, lecz może nieco nudnymi) latami panowania Amenhotepa III, wypadają korzystnie na tle siedemnastoletniego (bynajmniej nie nudnego) panowania Echnatona i czterech (przypuszczalnie nudnych: wiemy o nich niewiele) lat jego następcy Eje. Dziesięć lat w kraju, gdzie średnia długość życia mężczyzn z wyższych warstw społecznych wynosiła około czterdziestki, stanowiło długi czas. Choć byłoby przesadą uznanie dwudziestoletniego Tutanchamona za człowieka w średnim wieku, przeżył on wielu ze swych rówieśników i zmarł jako mężczyzna, nie jako chłopiec.

Dziesięciolecie Tutanchamona bynajmniej nie było nudne. Stanowiło punkt zwrotny między monoteizmem okresu amarneńskiego a tradycyjnym politeizmem późniejszych panowań[6]. W tym czasie nastąpiła zmiana stolicy i powrót do tradycyjnej propagandy królewskiej, znajdującej odbicie w rozwoju oficjalnej sztuki i piśmiennictwa. Klątwą samego Tutanchamona jest z pewnością wczesna śmierć, która przeszkodziła mu w dokończeniu dzieła. Gdyby żył dwadzieścia lat dłużej, niewykluczone, że zdołałby przywrócić swemu krajowi dawną pomyślność. Być może zostałby nawet uznany za pierwszego króla XIX dynastii. Tymczasem krótkie panowanie nie dało mu dość czasu, by się zdystansować od „herezji” poprzedników, Echnatona i Smenchkare. Na zawsze powiązany z nimi i ich nieortodoksyjnymi poglądami, był świadomie pomijany na listach królów – oficjalnych wykazach władców Egiptu – z czasów XIX dynastii, jak gdyby nigdy nie istniał. Dla króla, który wierzył, że musi być pamiętany, jeśli ma mieć jakąkolwiek nadzieję na życie po śmierci, było to sprawą naprawdę istotną.

Choć dowody są złożone, a nasza wiedza niepełna, jest wystarczająco wiele świadectw archeologicznych i źródeł pisanych, by umożliwić nam dość dokładne zrekonstruowanie rządów Tutanchamona. Wiele jest kontrowersji wśród naukowców – na przykład kwestia, czyim był on synem, pozostaje przedmiotem nieustającej, zażartej dyskusji nawet po niedawnej publikacji wyników badań DNA – jednak ogólnie rzecz biorąc, co do zasadniczych faktów panuje zgoda, a jego życie i czasy są nam znane dość dobrze. Lecz obok tej ortodoksyjnej, w pełni zadowalającej historii Tutanchamon zyskał też inną, bardzo odmienną „historię”: intuicyjny, powstały po odkryciu konstrukt kulturowy, który czyni go przedmiotem przeróżnych interpretacji, od morderczych intryg, poprzez spiski archeologów, aż po okultyzm. Nowoczesna technika – zwłaszcza Internet – pomogła w rozpowszechnianiu się tych konstruktów, tak że w ciągu zaledwie dziewięćdziesięciu lat Tutanchamon przeistoczył się z dawno zmarłego, niemal zapomnianego króla w zjawisko kulturowe[7]. Jest to ważny współczesny, i wciąż ewoluujący, aspekt spuścizny Tutanchamona, jednak spiski i klątwy nie najlepiej przystają do egiptologii biomedycznej i detektywistycznych analiz starożytnych tekstów. Dlatego też podzieliłam tę książkę na dwie uzupełniające się wzajemnie, ale całkowicie odrębne części. Pierwsza przedstawia świadectwa dotyczące życia i śmierci Tutanchamona. Druga opisuje kształtowanie się jego współczesnego wizerunku. Wspólnie składają się na jedną opowieść.

Król Egiptu (czyli faraon: te dwa określenia są zamienne) miał wiele obowiązków. Jako ziemski przedstawiciel bogów był głową armii i państwa oraz najwyższym kapłanem wszystkich oficjalnych kultów. Jednak jego głównym, nadrzędnym obowiązkiem, który mieścił w sobie wszystkie pozostałe i uzasadniał samo jego istnienie, było podtrzymywanie maat. Nieustanny konflikt między maat, właściwym porządkiem świata, a jego przeciwieństwem, isfet, czyli chaosem, odgrywał zasadniczą rolę w egipskim sposobie myślenia. Chaos jest dla nas łatwy do zrozumienia: w starożytnym Egipcie pojęcie to obejmowało wszelkie niekontrolowane zachowania, włącznie z chorobami, przestępstwami i odmiennością cudzoziemców. Z maat jest nieco trudniej; najlepiej określić ją jako połączenie prawdy, prawości, utrwalonego porządku, opanowania i sprawiedliwości.

Tebański bóg Amon, „Ukryty”, spoglądał przychylnym wzrokiem na królów z XVIII dynastii, pozwalając, by wśród potężnych wojowników (Ahmes, Totmes I, Totmes III) pojawiali się wielcy budowniczowie i zręczni dyplomaci (Hatszepsut, Totmes IV, Amenhotep III). Panujący nad terytorium rozciągającym się od Nubii na południu po Syrię na północy, Egipt z czasów XVIII dynastii był praktycznie niezwyciężony, jego władcy zaś bogaci jak nigdy dotąd w jego dziejach. Skarbiec był wypełniony złotem, spichrze pękały w szwach, a ludzie żyli spokojnie i szczęśliwie w kraju, w którego prastarych, zbudowanych z cegły mułowej miastach i miasteczkach wyrastały teraz imponujące kamienne świątynie, wznoszone, by pomieścić posągi kultowe licznych bogów.

Gdy Amenhotep III objął tron, był najbogatszym i najpotężniejszym człowiekiem we wschodniej części świata śródziemnomorskiego. Rządził Egiptem przez trzydzieści osiem spokojnych i niezwykle pomyślnych lat, a jego panowanie charakteryzowały zabiegi dyplomatyczne i wielkie roboty budowlane. Potężne kamienne świątynie i przepyszne pałace z cegły mułowej świadczyły dobitnie, że Amenhotep III cieszy się względami bogów. Choć pozostawał lojalny wobec tradycyjnych bóstw państwowych i nie szczędził im ofiar, z czasem coraz większy nacisk kładł na kulty solarne. Jednocześnie zaczął w sposób bezprecedensowy interesować się własną boskością.

Następcą Amenhotepa III został jego syn, Amenhotep IV. Nowe panowanie rozpoczęło się dość konwencjonalnie, jednak przed upływem pięciu lat Amenhotep dokonał radykalnych zmian w państwowej teologii. Odtąd wyznawać miano jednego głównego boga: pozbawioną twarzy tarczę słoneczną zwaną Atonem. Amenhotep zmienił imię na Echnaton i wraz ze swoją małżonką, Nefertiti, przeniósł się do specjalnie zbudowanego miasta w Środkowym Egipcie, Amarny (staroegip. Achetaton), by tam oddawać cześć Atonowi. Jest wielce prawdopodobne, że tam właśnie urodził się Tutanchamon. Echnaton i Nefertiti są tak silnymi osobowościami i tak wiele pisać można o ich czynach, wierzeniach, a nawet wyglądzie, że są w stanie zdominować każdą biografię Tutanchamona.

Echnaton rządził Egiptem przez siedemnaście lat: okres wyjątkowo źle udokumentowany wszędzie poza hermetycznym dworem w Amarnie. Schyłek jego panowania jest dość tajemniczy, jednak solidne świadectwa archeologiczne i pisane wskazują, że towarzyszył mu wówczas współwładca imieniem Smenchkare. Nie jest jednak jasne, kim był Smenchkare, i nie wiemy nawet, czy żył on – lub może ona – wystarczająco długo, by objąć samodzielne rządy. Śmierć Smenchkare nie została odnotowana, po krótkim okresie zamętu zaś kolejnym pewnym faktem historycznym jest, około roku 1336 p.n.e., objęcie tronu przez młodego Tutanchamona jako jedynego żyjącego męskiego przedstawiciela rodziny królewskiej. Jego dziesięcioletnie panowanie wypełni usuwanie wszelkich wspomnień o niefortunnym eksperymencie religijnym Echnatona. Jego przedwczesna śmierć pogrąży kraj w kryzysie sukcesyjnym, który spowoduje upadek XVIII dynastii.

1 Carter opisujący niemal niedającą się opisać chwilę, gdy uświadomił sobie, że odkrył królewski grobowiec. Carter i Mace (1923: s. 89; wyd. polskie: s. 127).

2 Co naturalne, rodzina Carnarvona ma na tę sprawę nieco odmienny pogląd. I tak na przykład Fiona, ósma hrabina Carnarvon, opowiada o tym, jak „angielski arystokrata i intelektualista oraz angielski rysownik i archeolog spotkali się i wspólnie podążyli za swym marzeniem, by dowiedzieć się więcej na temat cywilizacji starożytnego Egiptu”. Carnarvon (2007: s. 2).

3 Statystyki podane przez program BBC Radio 4 Today, 1 lutego 2011. Liczby te nie uwzględniają gwałtownego spadku liczby zwiedzających po upadku reżimu Mubaraka, który powoduje olbrzymie trudności dla wszystkich związanych z egipskim przemysłem turystycznym. Kiedy piszę te słowa, w lipcu 2011 roku, liczba zwiedzających pomału wzrasta.

4 Romer i Romer (1993: s. 10) dostrzegają drugi problem, który określają, bardziej chyba dbając o sensację niż ścisłość, jako „gwałt na Tutanchamonie”. Polega on na „eksploatowaniu małej doliny w obcym kraju przez różnorodną grupę specjalistów, którzy niewiele dbają o zabezpieczenie tamtejszych starożytnych zabytków, a co gorsza, niekiedy nawet zdają się im zagrażać”.

5 List J.H. Breasteada do żony Johna D. Rockefellera Jr z 23 lutego 1926, cytowany w: James (1992: s. 352); Smith (1923: s. 11).

6 Choć religię okresu amarneńskiego często określa się jako „monoteizm” (kult jedynego boga), słuszniej byłoby zaklasyfikować ją jako „henoteizm” (kult jednego boga przy jednoczesnej akceptacji istnienia lub możliwego istnienia innych bogów).

7 Podobne kulturowe życie po śmierci zyskali także Echnaton i Nefertiti. Zob. Montserrat (2000).

CZĘŚĆ I

TUTANCHAMON:

ŻYCIE I ŚMIERĆ

Jakie znaczenie ma dla kogokolwiek z wyjątkiem egiptologów i archeologów to, że LORD CARNARVON i PAN HOWARD CARTER odkryli w Egipcie grób KRÓLA TUTANCHAMONA, który panował i zmarł przeszło trzynaście wieków przed naszą erą? Jaki jest pożytek z tego nowego dowodu, że w tak odległych dniach poluzował się srebrny sznur, pękła złota misa lub dzban rozbił się przy źródle? Marność nad marnościami i wszystko marność, i nic nowego pod słońcem. Ci starożytni królowie oraz ich poddani, ze swymi dążeniami, ambicjami i podbojami, ze swymi herezjami i ortodoksjami, ze swymi klejnotami i paradnymi łożami, czyż oni wszyscy nie pomarli, pozostawiając jedynie szczątki znajdowane przez poszukiwaczy w ich grobach? Oni i ich cywilizacja przeminęli, podobnie jak inne cywilizacje, które nastały po nich, jak przeminąć może również nasza cywilizacja, choć jeszcze przed dziesięciu laty wydawała się oparta na solidnych podstawach. Dlaczego, skoro nic nie trwa wiecznie, skoro ani myśli, ani czyny nie są nieśmiertelne, skoro nasze wytwory przeżywają się i giną, dlaczego ktokolwiek miałby zagłębiać się w przeszłość, biorąc pod uwagę, że cały ten trud nie ujawni nic, co mogłoby służyć jako wskazówka na przyszłość, ani nie dowiedzie niczego poza bezustannością zmian. Na tego rodzaju pytania nie ma odpowiedzi w logice innej niż pewna parafraza rady, by jeść, pić i weselić się na wszelkie dostępne nam sposoby. Dlatego też, jeśli dla archeologa lub egiptologa radością jest rozkopywanie grobów oraz mozolne zestawianie i porównywanie znalezisk, niech nikt nie ma im za złe ich smętnych rozrywek, ale raczej ujeżdża, jak umie, własnego konika.

„The Times”, 1 grudnia 1922

Cenna konkluzja brzmi, że wszelka ludzka aktywność, choćby wydawała się z pozoru zupełnie bezcelowa, ma w istocie sens, gdyż:

Zmarli królowie w swoich grobach, minione cywilizacje oraz ślady po nich, bez względu na to, jak bardzo mogą oświecić nas w kwestii dziejów ludzkości, są same w sobie o wiele mniej znaczące niż działalność prowadząca do ich odkrycia.

1

ZNIKNIĘCIE

Już od początku stało się jasne, iż czeka nas katorżnicza praca. Trzeba było usunąć tysiące ton gruzu skalnego. Bez tego nie było co marzyć o znalezieniu czegokolwiek. Ożywiała nas nadzieja, że możemy natrafić na królewski grobowiec. Wiedzieliśmy, czego szukamy: naszym celem był grób Tutanchamona.

Howard Carter[1]

Zachowanie się niemal nienaruszonego grobu Tutanchamona było szczęśliwym przypadkiem: wynikiem pomyślnego splotu przyczyn naturalnych oraz ludzkich działań. Jednak, wbrew powszechnym wyobrażeniom, jego odkrycie w roku 1922 nie miało nic z przypadkowości: było zwieńczeniem długich lat opartej na solidnych podstawach archeologicznej pracy detektywistycznej. Gdy Howard Carter rozpoczynał wykopaliska w Dolinie Królów, Tutanchamon był niemal nieznanym faraonem z końca XVIII dynastii, który choć pominięty w oficjalnej historii Egiptu, zostawił po sobie wystarczająco wiele zabytków i inskrypcji, by potwierdzić swoje istnienie. Jego „grób” – KV 58 – został już odkryty i opisany: jego ciała nie znaleziono[2]. Carter nie mógł się z tym pogodzić. Nie wierząc, że Dolina ujawniła już wszystkie swe sekrety, i nie mogąc się zgodzić, że skromny KV 58 jest królewskim grobowcem lub nawet wtórnym królewskim pochówkiem, postanowił odnaleźć zaginionego króla. By się przyjrzeć drodze, która przywiodła go do Tutanchamona, musimy cofnąć się do Doliny Królów z początków XVIII dynastii.

Przez wiele stuleci królowie Egiptu wybierali na swe miejsca pochówku i kultu pośmiertnego olbrzymie kompleksy piramid wznoszone na rozległych pustynnych cmentarzyskach północnego Egiptu. Kompleksy te obejmowały zarówno grób, w którym spoczywały zwłoki, jak i świątynię, gdzie składano zmarłemu regularne ofiary. Jednak z początkiem XVIII dynastii, około 1550 p.n.e., zaniechano budowy potężnych piramid. Królowie przygotowywali odtąd dwie zupełnie odrębne budowle grobowe. Ich zmumifikowane ciała grzebane były we względnej tajemnicy w skalnych grobach wydrążonych w Dolinie Królów, na zachodnim brzegu Nilu, naprzeciwko Teb w południowym Egipcie. Tebańska góra (po arabsku zwana Al-Kurna, czyli „róg”), której stromy wierzchołek górował nad nową nekropolą, pełniła rolę naturalnej piramidy, utrzymując więź z dawnymi wierzeniami dla tych, którzy tego chcieli. Jednocześnie okazała świątynia grobowa, zlokalizowana na granicy między ziemią uprawną, krainą żywych i jałową pustynią, siedzibą umarłych, służyła jako ogólnodostępne miejsce pośmiertnego kultu króla. Tu zmarli władcy otrzymywać mieli, aż po kres czasów, ofiary niezbędne dla zapewnienia im istnienia po śmierci.

Nie jest do końca jasne, dlaczego faraonowie zdecydowali się na tak radykalne zerwanie z tradycją, prawdopodobnie jednak złożyło się na to kilka czynników. Królowie XVIII dynastii pochodzili z Teb i, jako południowcy, pragnęli być może spoczywać obok otaczanych czcią poprzedników z XVII dynastii – władców Teb, lecz nie całego Egiptu – którzy wznosili niewielkie strome piramidy na cmentarzysku w Dra Abu el-Naga na zachodnim brzegu Teb. Do tej decyzji niemal na pewno przyczyniła się wzrastająca rola Amona, opiekuńczego bóstwa Teb: podczas gdy północne pola piramid były silnie związane z kultem heliopolitańskiego boga Słońca Re, nowe groby i świątynie grobowe należały do rozległego świętego krajobrazu obejmującego potężny kompleks świątynny Amona w Karnaku na wschodnim brzegu Nilu oraz jego mniejszą świątynię w Luksorze. Re bynajmniej nie popadł w zapomnienie – Egipt pozostał politeistyczny – Amon jednak ogólnie uważany był za głównego państwowego boga XVIII dynastii. Pewną rolę odegrały także względy bardziej praktyczne – koszt i bezpieczeństwo. Kompleksy piramid okazały się niezwykle kosztowne w budowie i utrzymaniu, groby w nowym stylu zaś nie wymagały niemal żadnych materiałów i angażowały znacznie mniej siły roboczej: kilkudziesięciu wyspecjalizowanych rzemieślników zamiast dziesiątków tysięcy tymczasowych, niewykwalifikowanych robotników potrzebnych do wzniesienia piramidy. Problem ich wyżywienia i zakwaterowania – logistyczny koszmar budowniczych piramid – łatwo rozwiązano. W czasach Tutanchamona robotnicy zatrudnieni przy królewskich grobach, zwani „Sługami Miejsca Prawdy”, byli pełnoetatowymi, hojnie wynagradzanymi pracownikami państwowymi. Wraz z rodzinami żyli odcięci od świata w Deir el-Medina, specjalnie wybudowanym osiedlu na zachodnim brzegu, pierwotnie przeznaczonym na kwatery dla ludzi zatrudnianych dorywczo przy wcześniejszych grobach XVIII dynastii. Natomiast setki robotników potrzebnych do wzniesienia kamiennych świątyń grobowych można było zakwaterować zupełnie jawnie: w pobliżu świątyni, blisko ziem uprawnych oraz dostępu do wody i żywności, z dala od pilnie strzeżonej nekropoli.

Bezpieczeństwo cmentarzy stanowiło odwieczny problem w kraju, którego elity zabierały do grobu olbrzymie zbiory cennych dóbr. Ineni, architekt Totmesa I, pierwszego króla, o którym wiadomo, że został pochowany w Dolinie, podkreśla tę troskę, gdy oznajmia na ścianie własnego grobu (TT 81): „nadzorowałem drążenie skalnego grobowca Jego Majestatu sam jeden, niewidziany i niesłyszany przez nikogo”. Dolina idealnie nadawała się na sekretny cmentarz: odległy i trudno dostępny dla intruzów, gdyż dostać się tam można było tylko albo przez wąski, strzeżony wylot doliny, albo zsuwając się w dół po pokrytym chrzęszczącym rumoszem zboczu. Najsłabszym punktem byli zatrudnieni przy grobie robotnicy, dysponowali bowiem wiedzą, jak i praktycznymi umiejętnościami pozwalającymi im obrabować królów, których właśnie pochowali. Zmniejszenie liczby robotników przynosiło więc poważną korzyść; im mniej ludzi wiedziało o grobach i ich zawartości, tym lepiej. Wprowadzano surowe środki bezpieczeństwa: wejścia i wyjścia z Doliny podlegały kontroli, a po zakończeniu dniówki metalowe narzędzia chowano. Po pogrzebie wejście do grobu zamurowywano, pokrywano tynkiem i odciskano na nim, raz lub w kilku miejscach, oficjalną pieczęć nekropoli. Pieczęcie nie były w stanie uniemożliwić rabusiom włamania do grobu (aczkolwiek, ponieważ pieczętowanie było aktem rytualnym, mogły zniechęcić przesądnych), jednak jakiekolwiek naruszenie ich było wyraźnie widoczne dla inspektorów, którzy regularnie patrolowali cmentarz, szukając śladów uszkodzeń. Naruszone groby czym prędzej powierzchownie naprawiano. Jeśli kradzieży nie dało się powstrzymać, można było przynajmniej je zatuszować, pozwalając urzędnikom nekropoli udawać, że wszystko jest w porządku.

Jako zdeklarowany wyznawca Amona, Tutanchamon chciał być pochowany obok swych przodków w Dolinie Królów albo w jej odnodze, Dolinie Zachodniej. Nie chodziło tu wyłącznie o podporządkowanie się tradycji XVIII dynastii, choć to również musiało być istotną kwestią dla króla publicznie przedstawiającego siebie jako tego, który powrócił do tradycyjnych wartości królewskich i religijnych. Cmentarze obdarzone były własną, potężną magią, a zmarli władcy, zjednoczeni po śmierci z bogami, posiadali moce, które mogły przynieść pożytek innym. Pochówek wśród boskich przodków pomógłby zatem niedawno zmarłemu Tutanchamonowi osiągnąć życie pozagrobowe. Możemy snuć domysły, że Tutanchamon pragnął spocząć w Dolinie Zachodniej, w pobliżu swego otaczanego czcią dziada Amenhotepa III (KV 22), i możemy zasadnie przypuszczać, że prace nad jego grobem rozpoczęły się możliwie wcześnie: żaden król nie chciał ryzykować, że umrze, nie mając bezpiecznego schronienia dla swoich zwłok. Ponieważ Tutanchamon początkowo rezydował w Amarnie, mieście posiadającym własną królewską nekropolę, prawdopodobnie prace nad jego tebańskim grobem podjęto w drugim lub trzecim roku jego panowania, wkrótce po opuszczeniu Amarny. Ze względu na dwudziestopięcioletni zastój w pracach budowlanych w Dolinie roboty mogły z początku postępować wolno, robotnicy jednak wciąż mieli dobre siedem lub osiem lat na przygotowanie miejsca jego ostatniego spoczynku.

Cokolwiek Tutanchamon zamierzał, wiemy, że nie został pochowany we wspaniałym królewskim grobie w Dolinie Zachodniej. Zamiast tego spoczął w ciasnym, niekrólewskim grobie wykutym w dnie głównej Doliny (KV 62). Zazwyczaj wyjaśnia się to tym, że władca po prostu zmarł zbyt młodo, by zrealizować swe ambitne plany. Tradycja dopuszczała zaledwie siedemdziesięciodniowe balsamowanie przed pogrzebem, a był to czas stanowczo za krótki, by doprowadzić do stanu używalności jego nieukończony grób. Tutanchamona trzeba było więc pochować w grobie zastępczym – najprawdopodobniej tym, który przygotował dla siebie jego następca, podstarzały dworzanin Eje.

Mamy jednak podstawy wątpić, czy istotnie budowniczowie Tutanchamona mieli aż tak mało czasu, że zostawili wybrany przezeń grób w stanie nienadającym się do użytku. Trzydzieści lat po śmierci Tutanchamona Ramzes I z XIX dynastii panował zaledwie dwa lata, a jednak architekci zdążyli przygotować jego nieukończony grób (KV 16) na przyjęcie jego zwłok w sposób godny króla; prawnuk Ramzesa, Merenptah, rządził przez dziesięć lat – równie długo jak Tutanchamon – i został pochowany w okazałym grobie (KV 8). Wydaje się znacznie bardziej prawdopodobne, że Eje, objąwszy tron jako starszy człowiek, i zdając sobie sprawę, że jemu samemu może zabraknąć czasu, dokonał strategicznej zamiany. Zaledwie cztery lata po śmierci Tutanchamona spoczął we wspaniałym, choć nieukończonym grobie w Dolinie Zachodniej (KV 23), w pobliżu grobu Amenhotepa III. Wydaje się uzasadnione przypuszczenie, że Tutanchamona pochowano w grobie, który przygotował dla siebie Eje, on sam zaś spoczął na miejscu Tutanchamona. Niewykluczone też, że KV 23 pierwotnie przeznaczony był dla Amenhotepa IV, syna Amenhotepa III, nim zmienił on imię na Echnaton i przeniósł swój dwór do Amarny – tam też miało być miejsce jego pochówku.

Grób stanowił ukrytą część pośmiertnego wyposażenia Tutanchamona. Część widoczna – świątynia grobowa – znajdowała się zapewne wśród świątyń ciągnących się rzędem wzdłuż skraju pustyni w Tebach Zachodnich. Podobnie jednak jak wiele innych zniknęła ona już dawno temu, a jej cenne kamienne bloki wykorzystano powtórnie w późniejszych budowlach. W średniowiecznych budynkach mieszkalnych na wschodnim brzegu, w pobliżu świątyni w Luksorze, odkryto dziesiątki bloków z czasów dynastycznych. Niektóre z nich datują się na panowanie Tutanchamona i mogły pochodzić z jego świątyni grobowej, choć równie możliwe jest, że zostały zabrane z innego, nieistniejącego już gmachu na wschodnim brzegu, „Pałacu Nebcheperure w Uaset [Tebach]”, o którym wiemy, że został zbudowany przez Eje ku czci jego poprzednika. Rzeźbione bloki ukazują Tutanchamona w działaniu: odbywającego procesję rzeką, składającego ofiary, odprawiającego rytuały oczyszczające przed posągami oraz dowodzącego wojskami w kampaniach przeciwko odwiecznym nubijskim (południowym) i azjatyckim (wschodnim) wrogom Egiptu[3].

Zrujnowana świątynia Eje i Horemheba dostarcza cennej wskazówki co do lokalizacji zaginionej świątyni Tutanchamona[4]. W budowli tej, usytuowanej na zachodnim brzegu, w pobliżu pozostałości świątyni grobowej Totmesa II oraz znacznie lepiej zachowanej świątyni Ramzesa III z XX dynastii, znaleziono parę uszkodzonych siedzących kolosów z czerwonego kwarcytu, pierwotnie wykonanych dla Tutanchamona, następnie przywłaszczonych przez Eje, a w końcu przez jego następcę, Horemheba. Dziś jeden z nich przechowywany jest w Muzeum Egipskim w Kairze, drugi zaś w Instytucie Orientalistyki w Chicago. Prawdopodobne jest, że Eje zabrał te posągi ze świątyni Tutanchamona, która – biorąc pod uwagę wielkość i ciężar kolosów – zapewne znajdowała się w pobliżu: mogła to być albo zrujnowana budowla znana dziś jako „Świątynia Północna”, albo równie zrujnowana „Świątynia Południowa”. Jednakże, zważywszy na skomplikowaną historię grobu Tutanchamona, kusząca wydaje się hipoteza, że sama świątynia Eje i Horemheba mogła pierwotnie być świątynią grobową Tutanchamona, nim przywłaszczył ją sobie Eje. Choć odkryto w niej kilka depozytów fundacyjnych z imieniem Eje, mogą one pochodzić z późniejszej fazy budowy.

Miejsce wiecznego spoczynku Tutanchamona było typowym niekrólewskim grobem skalnym z końca XVIII dynastii, jednym z trzech (pozostałe to KV 55 i KV 63), jakie wykuto w wapiennym podłożu głównej Doliny. Prowadziło do niego szesnaście biegnących w dół stopni. U stóp schodów znajdowało się wejście do wąskiego, opadającego korytarza (o wymiarach: 8,08 m długości, 1,68 m szerokości, 2 m wysokości), zakończonego kolejnymi drzwiami[5]. Prowadziły one do prostokątnego pomieszczenia (7,85 x 3,55 x 2,68 m) zagłębionego na około 7,1 metra poniżej dna Doliny i zorientowanego wzdłuż osi północ-południe. To pierwsze pomieszczenie – magazyn nazwany przez Cartera „Przedsionkiem” – pozwalało się dostać, przez zapieczętowane drzwi, do pomocniczego pomieszczenia magazynowego zwanego „Aneksem” (4,35 x 2,6 x 2,55 m; orientacja północ-południe). Podłoga Aneksu znajdowała się prawie o metr niżej niż podłoga Przedsionka. Komorę Grobową (6,37 x 4,02 x 3,63 m) oddzielała od Przedsionka wzniesiona bez zaprawy tynkowana kamienna ścianka, w której znajdowały się ukryte drzwi. Komora Grobowa była zorientowana wzdłuż linii wschód-zachód, a jej podłoga również znajdowała się niemal metr niżej niż podłoga Przedsionka. Do Komory Grobowej przylegało pomocnicze pomieszczenie magazynowe, „Skarbiec” (4,75 x 3,8 x 2,33 m; orientacja północ-południe).

1. Grób KV 62: miejsce wiecznego spoczynku Tutanchamona.

Królewskie groby z czasów XVIII dynastii tradycyjnie dekorowano przysługującymi wyłącznie królom tekstami i scenami zaczerpniętymi ze zbioru religijnych pism, zwanego Księgami świata podziemnego lub Przewodnikami po zaświatach. Miały one pomóc królowi podczas podróży w zaświaty, przywołując nocne perypetie boga Słońca Re. Każdego dnia młody i pełen wigoru Re wypływał swą barką na spokojne niebo, przynosząc Egiptowi światło. Co wieczór, stary już i słaby, przesiadał się na barkę nocną i wkraczał do Duat, mrocznego, ukrytego świata nocnego słońca. Jeśli wszystko poszło dobrze, o świcie odradzał się na wschodzie. W skromnym grobie Tutanchamona korytarz, Przedsionek, Aneks i Skarbiec pozostały nieotynkowane i nieozdobione. Jedynie Komora Grobowa została pokryta gipsem i pomalowana. Spowodowane wilgocią uszkodzenia niektórych elementów wyposażenia grobu wskazują, że gips ten mógł nie być w pełni wyschnięty, kiedy pieczętowano grobowiec, co świadczy o tym, że grób został przygotowany dla króla na ostatnią chwilę. Dekoracja pod względem kompozycji i stylu przypomina zdobienia grobu Eje; nie ma w tym nic dziwnego, jako że oba groby powstały niemal w tym samym czasie i niewykluczone, że twórcą obu był dworzanin Maja, „nadzorca robót w miejscu wieczności” oraz „nadzorca prac na zachodzie”.

Wkrótce po pogrzebie Tutanchamona przez Dolinę Królów przetoczyła się fala grabieży. Jego grób splądrowano dwukrotnie w krótkich odstępach czasu. Pierwsi rabusie zdołali się przebić przez zamurowane i otynkowane drzwi, przejść przez korytarz wejściowy – który służył za dodatkowy magazyn – i dotrzeć do Przedsionka. Trudno stwierdzić, jak wiele dóbr zostało skradzionych – czy złodzieje odwiedzali grób regularnie, czy zostali schwytani natychmiast? – ale wydaje się prawdopodobne, że interesowały ich głównie metale, szkło oraz cenne olejki i kosmetyki na bazie tłuszczu, które trzeba było ukraść zaraz po pogrzebie, nim zdążyły się zepsuć. Urzędnicy nekropoli, którzy odkryli włamanie, pobieżnie uporządkowali grób, po czym wypełnili korytarz wejściowy aż po sufit tonami odłamków białego wapienia. Do wypełniska przypadkowo trafiły rozmaite drobne przedmioty, w tym te, które upuścili rabusie, oraz inne, zrzucone do grobu wraz z gruzem. Na koniec ponownie zapieczętowano zewnętrzne drzwi.

Gruz mógł wprawdzie spowolnić rabusiów, nie zdołał ich jednak powstrzymać. Wydaje się wręcz prawdopodobne, że ci sami ludzie, którzy pracowali przy wypełnieniu korytarza, wrócili później, by dokonać grabieży. Przekopawszy tunel w górnej lewej części zasypanego korytarza, a następnie przebiwszy otwory w zamurowanych przejściach wewnętrznych, druga grupa rabusiów zdołała się dostać do wszystkich pomieszczeń. Ponieważ jednak ich jedyną drogą wyjścia był ów ciasny tunel, mogli wynieść tylko mniejsze, lżejsze przedmioty. Carter szacował – opierając tę ocenę na wykazach zawartości pozostawionych kasetek i skrzyń – że ich łupem mogło paść aż sześćdziesiąt procent biżuterii Tutanchamona. To włamanie również zostało wykryte. Grób uporządkowano trochę na łapu-capu, wyłomy w wewnętrznych przejściach zamurowano, tunel przez korytarz wypełniono na nowo odłamkami o ciemniejszym kolorze, ściankę zamykającą wejście zaś odtworzono, ponownie odciskając na niej pieczęć nekropoli. Możemy przypuszczać, że sytuacja ta powtarzałaby się raz po raz, dopóki grób nie zostałby ogołocony ze wszystkich cennych przedmiotów – gdyby nie zainterweniowała natura.

Dolina Królów to wyschnięte koryto dawnej rzeki, wadi. Choć normalnie jest to suche miejsce o znikomych opadach rocznych, sporadycznie nawiedzają je gwałtowne, trwające zaledwie kilka godzin burze. Ich skutkiem są nagłe, potężne, niszczycielskie powodzie. Po trzydziestu pięciu latach spędzonych w Dolinie lub w jej sąsiedztwie Carter był w stanie przypomnieć sobie zaledwie cztery takie ulewy (w roku 1898, 1900 oraz w październiku i listopadzie roku 1916)[6]. W liście do matki z października 1918 roku tak opisywał ich skutki:

Dolina Grobów Królewskich, od której odchodzi Wielka Dolina Zachodnia, w ciągu paru chwil przeistoczyły się niemal w górskie potoki […] nawałnica żłobiła szerokie bruzdy w dnie doliny i toczyła przed sobą kamienie o średnicy około dwóch stóp – miejscowi wracający do domu ze swymi zwierzętami nie byli w stanie przebyć jej w bród, byli więc odcięci od swych domostw.[7]

1 listopada 1916 roku Carter był świadkiem, jak Wielki Wąwóz Północny (oddzielony od Doliny Królów wąskim pasem ziemi) wypełnił się wodą, mimo że nie było deszczu: sprawiła to burza dwadzieścia pięć kilometrów na północny zachód od tego miejsca. Zanotował, że choć przed tym nagłym napływem wody wąwóz był pozbawiony roślinności, w styczniu następnego roku pokrywały go kwiaty, które przyciągały owady. Nim minęła wiosna, bez kolejnych dostaw wody rośliny i owady niemal zupełnie zniknęły. Jednakże sama Dolina oraz jej odnogi zawsze, nawet zwilżone deszczem, pozostawały pozbawione wszelkiego życia.

Gdy w ciągu kilku minut na pustynię spada kilkanaście centymetrów deszczu, twarda, wyschnięta ziemia nie jest w stanie wchłonąć przyniesionej przez burzę wody, która spływa po stokach, tworząc potężne strumienie. Niosą one masę kamieni, piasku i gruzu i zalewają każdy grób, który znajdzie się na ich drodze. Łącząc się i mieszając ze sobą, strumienie tracą prędkość liniową, a centralna część Doliny przeistacza się w spienione jezioro. Uchodząc do doliny Nilu, woda pozostawia twardą warstwę osadu składającego się z mułu, kredy, łupku i wapienia. Groby wypełnia gruz, a powierzchnie – dekorowane ściany, sufity i kolumny – zostają mokre, poplamione i złuszczone. Podczas wysychania ścian rozszerzanie się łupków i przenikanie soli powoduje dalsze zniszczenia. Statystyki są przerażające: jedynie dziesięć spośród grobów w Dolinie uniknęło zalania; w ciągu ostatnich stu pięćdziesięciu lat jedna trzecia wszystkich znanych grobów została ponownie pogrzebana pod gruzem i piaskiem; resztę nadal pokrywa gruz naniesiony przez powódź[8].

Starożytni Egipcjanie, doskonale zdając sobie sprawę z niebezpieczeństwa nagłych powodzi w Dolinie, próbowali chronić swoich zmarłych królów przez wykopanie wielkiego kanału odpływowego oraz wzniesienie murków zmieniających kierunek wody przy poszczególnych grobach. Niemniej wszystkie niżej położone grobowce doznały skutków wielokrotnych powodzi. Grób Tutanchamona, wykuty bezpośrednio w skalnym dnie Doliny, był zawsze narażony na zalanie. Zagrożenie to pozostaje aktualne także dziś, gdy ścieżki dla turystów i współczesne wykopaliska odmieniły krajobraz Doliny i podniosły drogi wód powodziowych. Do grobu Tutanchamona sporadycznie dostaje się woda, trafiając tam albo korytarzem wejściowym, albo – co powoduje większe szkody – przez strop.

Najnowsze badania potwierdziły, że pod koniec XVIII dynastii Dolinę Królów nawiedziła niszczycielska powódź. Wody powodziowe naniosły gruby osad, który zasłonił i zamknął wejście do grobu Tutanchamona[9]. O ukrytym grobie wkrótce zapomniano. Budowniczowie z czasów XX dynastii, którzy niemal dwieście lat po śmierci Tutanchamona wykuwali grób Ramzesa VI, z pewnością nie mieli pojęcia o jego istnieniu, gdyż zasypali gruzem jego wejście, po czym wznieśli na szczycie powstałej hałdy chaty dla robotników.

2. Przekrój przez Dolinę Królów, ukazujący warstwę osadu naniesionego przez powódź z końca XVIII dynastii, zasłaniającą wejścia do grobów KV 62 i KV 55.

Ochrona nekropoli była dość skuteczna, dopóki faraonowie cieszyli się autorytetem. Świadectwa z grobu Tutanchamona sugerują, że rabunki i próby włamania musiały być częste – tego nie dało się uniknąć – jednak działo się to na względnie małą skalę, wykrywano je łatwo i powierzchownie naprawiano szkody. Nasuwa się pytanie, jak wiele z tych przypadków naruszenia bezpieczeństwa nekropoli było zgłaszanych władzom. Królowie z XIX dynastii z pewnością sądzili, że wszystko jest w porządku. Odstąpili od ukrywania swych grobów i pozwolili, by ich dyskretne dotychczas wejścia stały się wyraźnie widocznymi, dekoracyjnymi elementami. Jednak pod koniec XIX dynastii powoli, lecz nieuchronnie nadeszło coś, co zdawało się nie do pomyślenia. Nieprzewidywalne wylewy Nilu doprowadziły do wysokiej inflacji i braków żywności, na Teby zaś spadały raz po raz najazdy libijskich koczowników. Gdy coraz bardziej skorumpowana administracja państwowa przestała płacić robotnikom z Deir el-Medina, nastąpiły bunty, a w ślad za nimi gwałtowny wzrost przestępczości. Pod koniec XX dynastii sytuacja pogorszyła się jeszcze bardziej i królewskie groby stanęły w obliczu poważnego, nieustającego zagrożenia ze strony dobrze zorganizowanych i dobrze poinformowanych gangów, które nader często cieszyły się milczącym poparciem urzędników odpowiedzialnych za bezpieczeństwo grobów. Korupcja sięgnęła najwyższych szczebli.

Za panowania Ramzesa XI Teby stały się areną wojny domowej. Bezpieczeństwo Doliny odeszło w przeszłość, położone na skraju pustyni świątynie grobowe zostały zdewastowane i ogołocone z kosztowności. Porzucając swój nieukończony grób (KV 4), Ramzes XI uciekł na północ. Tu, z dala od miejsca spoczynku przodków, prawdopodobnie nakazał budowę nowego, bezpiecznego grobu. Wciąż jeszcze czeka on na odkrycie, można jednak przypuszczać, że znajduje się gdzieś w pobliżu memfickiej świątyni Ptaha, biorąc pod uwagę, jaką czcią Ramzes XI darzył opiekuńcze bóstwo tego miasta. Następni królowie szli za jego przykładem i wznosili grobowce na terenie swych północnych świątyń; tu kapłani mogli strzec ich grobów noc i dzień.

Smendes I, założyciel XXI dynastii, rządził północnym Egiptem z położonego w Delcie miasta Tanis, podczas gdy tebański wódz i arcykapłan Amona, Herhor, oraz jego potomkowie stopniowo przejmowali kontrolę nad południem. Na ich barki spadła odpowiedzialność za odrestaurowanie i ochronę splądrowanych grobów w Dolinie Królów. Było to czasochłonne, kosztowne i koniec końców bezowocne zadanie: wszyscy musieli zdawać sobie jasno sprawę, że ledwo grobowce zostaną doprowadzone do porządku, rabunki rozpoczną się na nowo. Tak więc urzędnicy nekropoli zdecydowali się na radykalną zmianę taktyki. Jeśli do grobów wabiła złodziei obietnica ukrytych skarbów, demonstracyjne ich usunięcie powinno zlikwidować pokusę. Korzyścią uboczną było zaś to, że wydobyte z grobów kosztowności mogły posłużyć do wypełnienia świecącej pustką państwowej szkatuły.

Królewskie groby zostały oficjalnie otwarte i opróżnione. Królowie oraz ich najbliżsi krewni zostali wyjęci z sarkofagów i przeniesieni do warsztatów balsamistów w Dolinie. Tu pozbawiono ich oryginalnych bandaży i biżuterii, owinięto na nowo, opisano i umieszczono w prostych drewnianych trumnach. Mumie – niestanowiące już dla nikogo pokusy – złożono następnie w pomieszczeniach rozsianych na terenie całej nekropoli. Od czasu do czasu zbiory te przeglądano, przenoszono i łączono, aż w końcu wszystkie znalazły się w dwóch królewskich skrytkach: jedną był rodzinny grobowiec arcykapłana Pinodżema II w Deir el-Bahari (DB 320), drugą – grób Amenhotepa II (KV 35).

Ciąg dalszy w wersji pełnej.

1 Carter i Mace (1923: s. 76; wyd. polskie: s. 116).

2 Davis (1912).

3 Johnson (2009).

4 Porter i Moss (1972: s. 454–459).

5 Wszystkie wymiary pochodzą z: Reeves (1990: s. 70–71).

6 Carter (1933: s. 154).

7 James (1992: s. 202).

8 Dane liczbowe pochodzą z: Romer i Romer (1993: s. 10).

9 Cross (2008) oraz kontakt osobisty 2011. Cross sądzi, że powódź miała miejsce w pierwszym roku panowania Eje. Bickerstaffe (2009) zgadza się ze znaczeniem powodzi, ale umiejscawia ją „niedługo po ósmym roku panowania Horemheba”.

Tytuł oryginału: Tutankhamen’s Curse

Copyright © Joyce Tyldesley, 2012. All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2012

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Małgorzata Chwałek

Redaktor merytoryczny: dr hab. Maciej Forycki

Opracowanie graficzne i projekt okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografia na okładce: © Michael Melford/Stone/Getty Images/Flash Press Media

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego: Klątwa Tutanchamona, wyd. I, Poznań 2012)

ISBN 978-83-7818-114-9

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

eBook: www.kaladan.pl

Spis treści

[Okładka]

Klątwa Tutanchamona

Dedykacja

Wprowadzenie: Liczne klątwy Tutanchamona

CZĘŚĆ I: Tutanchamon: życie i śmierć

1. Zniknięcie

Strona redakcyjna