Trzeba mieć mocne serce,

żeby móc żyć bez korzeni...

1

Kern zerwał się raptownie z czarnego, kipiącego snu i zaczął nasłuchiwać. Jak wszyscy ścigani natychmiast był w pełni rozbudzony, skoncentrowany i gotów do ucieczki. Kiedy zastygł w bezruchu na łóżku, pochyliwszy nieco w bok szczupłe ciało, zastanawiał się, którędy mógłby uciec, gdyby klatka schodowa była już zablokowana.

Pokój znajdował się na czwartym piętrze. Jego okno wychodziło na podwórze, ale nie miał balkonu ani gzymsu, skąd można by dosięgnąć rynny. Ucieczka przez podwórze nie wchodziła więc w rachubę. Była tylko jedna droga: korytarzem na strych i przez dach na sąsiedni dom.

Kern spojrzał na świecący cyferblat zegarka. Było tuż po piątej. W pokoju panowały jeszcze prawie nocne ciemności. W szarówce wstającego dnia majaczyły niewyraźnie prześcieradła na obu pozostałych łóżkach. Polak, który spał przy ścianie, chrapał.

Kern ześlizgnął się ostrożnie z łóżka i podkradł do drzwi. W tej samej chwili poruszył się mężczyzna leżący na środkowym łóżku.

– Coś się dzieje? – szepnął.

Kern nie odpowiedział; przycisnął ucho do drzwi.

Tamten podniósł się i zaczął grzebać w rzeczach wiszących na słupku żelaznego stelaża łóżka. Rozbłysła latarka kieszonkowa i w bladym, drżącym kręgu światła wychwyciła fragment brązowych drzwi, z których łuszczyła się farba, oraz postać Kerna, z rozczochranymi włosami i w pomiętej bieliźnie nasłuchującego przy dziurce od klucza.

– Do cholery, gadaj, co się dzieje! – syknął mężczyzna na łóżku.

Kern wyprostował się.

– Nie wiem. Obudziłem się, bo coś usłyszałem.

– Coś? Jakie znowu coś, jełopie?

– Coś na dole. Głosy, kroki albo coś w tym rodzaju.

Mężczyzna wstał i podszedł do drzwi. Miał na sobie żółtawą koszulę, spod której w świetle latarki wyłaniały się silnie owłosione i umięśnione nogi. Nasłuchiwał przez chwilę.

– Jak długo tutaj mieszkasz? – zapytał.

– Dwa miesiące.

– A była już w tym czasie obława policyjna?

Kern pokręcił głową.

– Aha! Więc pewnie się przesłyszałeś. Pierdnięcie przez sen przypomina czasem uderzenie pioruna. – Oświetlił twarz Kerna. – No tak, tuż po dwudziestce, co? Emigrant?

– Naturalnie.

– Jezu Chryste, co się stało... – wybełkotał nagle w swoim języku Polak w kącie.

Mężczyzna w koszuli przesunął snop światła w jego stronę. Z ciemności wyłoniły się gęsta czarna broda, szeroko otwarte usta i tak samo otwarte oczy pod krzaczastymi brwiami.

– Przestań bredzić, Polaczku, o swoim Jezusie Chrystusie – warknął mężczyzna z latarką. – On już nie żyje. Zginął nad Sommą jako ochotnik.

– Co?

– Znowu coś słychać! – Kern przyskoczył do łóżka. – Nadchodzą z dołu! Musimy uciekać przez dach!

Mężczyzna kręcił się w miejscu jak bąk. Do pokoju docierały trzaskanie drzwi i stłumione głosy.

– Psiakrew! Wychodzić, Polski, wychodzić! Policja!

Porwał z łóżka swoje rzeczy.

– Znasz drogę? – zapytał Kerna.

– Tak. Korytarzem w prawo! Schodami za zlewem na górę!

– No to jazda!

Mężczyzna w koszuli bezszelestnie otworzył drzwi.

– Matko boska! – wybełkotał Polak.

– Stul pysk! Nie zdradź się!

Mężczyzna zamknął drzwi. Razem z Kernem przemknęli wąskim, brudnym korytarzem. Biegli tak cicho, że słyszeli wodę kapiącą z niedokręconego kranu nad zlewem.

– Tędy! – szepnął Kern, skręcił za róg i wpadł na coś.

Zachwiał się, zobaczył mundur i chciał zawrócić. W tym samym momencie dostał cios w ramię.

– Stać! Ręce do góry! – rozkazał ktoś z ciemności.

Kern upuścił na podłogę swoje rzeczy. W lewej ręce nie miał w ogóle czucia od ciosu, który trafił w łokieć. Mężczyzna w koszuli przez sekundę sprawiał wrażenie, jakby zamierzał rzucić się na głos w ciemności. Potem jednak spojrzał na lufę rewolweru, którą przystawił mu do piersi drugi policjant, i powoli podniósł ręce.

– Odwrócić się! – rozkazał głos. – Stanąć przy oknie.

Obaj posłuchali rozkazu.

– Sprawdź, co mają w kieszeniach – powiedział policjant z rewolwerem.

Jego kolega przeszukał leżące na podłodze ubrania.

– Trzydzieści pięć szylingów – latarka – fajka – nóż kieszonkowy – grzebień – nic poza tym...

– Żadnych papierów?

– Parę listów lub coś w tym rodzaju...

– Żadnych paszportów?

– Żadnych.

– Gdzie macie paszporty? – spytał policjant z rewolwerem.

– Ja w ogóle nie mam – odparł Kern.

– Naturalnie! – Policjant dźgnął lufą rewolweru w plecy mężczyznę w koszuli. – A ty? Ciebie trzeba specjalnie pytać, skurwielu?

Policjanci spojrzeli po sobie. Ten bez rewolweru zaczął się śmiać. Drugi oblizał wargi.

– Popatrz tylko, jaki elegancki pan! – rzekł powoli. – Ekscelencja Łazęga! Generał Śmierdziel! – Nagle zamachnął się i uderzył mężczyznę pięścią w podbródek. – Ręce do góry! – ryknął, gdy tamten się zachwiał.

Mężczyzna popatrzył na niego. Kern nie przypominał sobie, by kiedykolwiek widział takie spojrzenie.

– Do ciebie mówię, gnoju! – powiedział policjant. – Długo jeszcze? Czy mam ci drugi raz przetrzepać mózgownicę?

– Nie mam paszportu – oświadczył mężczyzna.

– Nie mam paszportu – przedrzeźniał go policjant. – Naturalnie, że pan Skurwysyn nie ma paszportu. Można się było domyślić! Jazda, ubierać się, ale migiem!

Korytarzem biegła grupa policjantów. Otwierali wszystkie drzwi. Jeden z naramiennikami podszedł do nich.

– Kogóż tu macie?

– Dwóch ptaszków, którzy chcieli wyfrunąć przez dach.

Oficer przyjrzał się im obu. Był młody. Twarz miał szczupłą i bladą. Nosił starannie przystrzyżone wąsiki i pachniał wodą toaletową. Kern rozpoznał ją: była to Eau de Cologne 4711. Jego ojciec miał fabrykę perfum, dlatego wiedział takie rzeczy.

– Tych dwóch szczególnie weźmiemy w obroty – powiedział oficer. – Kajdanki!

– Czy wiedeńskiej policji wolno bić podczas aresztowań? – zapytał mężczyzna w koszuli.

Oficer podniósł wzrok.

– Jak się pan nazywa?

– Steiner. Josef Steiner.

– Nie ma paszportu i groził nam – wyjaśnił policjant z rewolwerem.

– Wolno o wiele więcej, niż pan sądzi – oznajmił krótko oficer. – No jazda, schodzić!

Obaj ubrali się. Policjant wyciągnął kajdanki.

– Chodźcie, przyjemniaczki! No, teraz już wyglądacie lepiej. Pasują jak na miarę.

Kern poczuł na przegubach chłodny dotyk stali. Pierwszy raz w życiu był zakuty w kajdanki. Stalowe obręcze nie przeszkadzały mu specjalnie w chodzeniu. Wydawało mu się jednak, że oprócz rąk pętają coś więcej.

Był wczesny ranek. Przed budynkiem stały dwa auta policyjne. Steiner skrzywił twarz w uśmiechu.

– Pogrzeb pierwszej kategorii! Elegancja-Francja, co, mały?

Kern nie odpowiedział. Na ile się dało, ukrył kajdanki pod marynarką. Na ulicy stało paru zaciekawionych rozwozicieli mleka. W domach naprzeciwko okna były otwarte. Twarze w ciemnych otworach odcinały się blado niczym ciasto chlebowe. Jakaś kobieta chichotała.

Do obu wozów – były to odkryte auta policyjne – załadowano w sumie około trzydziestu aresztantów. Większość ludzi wspinała się na platformę bez słowa. Wśród aresztowanych była także właścicielka domu, gruba jasna blondynka około pięćdziesiątki. Tylko ona żywiołowo protestowała. Od kilku miesięcy wykorzystywała dwa niezasiedlone piętra swego grożącego zawaleniem domu jako rodzaj pensjonatu. Szybko rozeszło się, że można tam spać na czarno, nie meldując się na policji. Kobieta miała tylko czterech prawdziwych lokatorów z policyjnym zameldowaniem: posługacza domowego, dezynfektora i dwie dziwki. Pozostali przychodzili wieczorem, po zapadnięciu ciemności. Prawie wszyscy byli emigrantami i uchodźcami z Niemiec, Polski, Rosji oraz Włoch.

– Jazda, jazda! – popędzał właścicielkę „pensjonatu” oficer. – Może pani to wszystko wyjaśnić na posterunku. Tam będzie czasu pod dostatkiem.

– Ja protestuję! – krzyczała kobieta.

– Protestować może sobie pani do woli. Na razie jedzie pani z nami.

Dwóch policjantów chwyciło kobietę pod pachy i wsadziło do wozu.

Oficer odwrócił się do Kerna i Steinera.

– A teraz tych dwóch. Na nich szczególnie uważać.

– Merci – powiedział Steiner, wsiadając.

Kern podążył za nim.

Auta ruszyły.

– Do zobaczenia! – zaskrzeczał głos kobiecy z jednego z okien.

– Wytłuczcie tę emigrancką hołotę! – ryknął za odjeżdżającymi pojazdami jakiś mężczyzna. – Wtedy nie będziecie musieli ich karmić.

Policyjne auta jechały dosyć szybko, gdyż ulice były jeszcze prawie puste. Niebo za domami uciekło wzwyż i pojaśniało, stało się rozległe i przezroczyście błękitne, ale ciemne sylwetki aresztantów na wozach rysowały się niczym wierzby w jesiennym deszczu. Paru policjantów jadło kanapki i piło kawę z blaszanych manierek.

W pobliżu Aspernbrücke przeciął ulicę samochód z warzywami. Wozy policyjne przyhamowały, a następnie ruszyły w dalszą drogę. W tym momencie jeden z aresztowanych przesadził burtę drugiego wozu i wyskoczył. Upadł ukosem na błotnik, zaplątał się w płaszcz i z suchym trzaskiem uderzył o bruk.

– Stać! Za nim! – zawołał dowódca. – Strzelajcie, jeśli się nie zatrzyma!

Wóz zahamował ostro. Policjanci zeskoczyli na ziemię i podbiegli do miejsca, gdzie upadł mężczyzna. Szofer obejrzał się. Kiedy zauważył, że mężczyzna nie ucieka, powoli ruszył tyłem w jego kierunku.

Mężczyzna leżał na plecach. Uderzył potylicą w kamienie. W rozpiętym płaszczu, rozłożywszy ręce i nogi, przypominał wielkiego nietoperza, który odpadł od sufitu i plasnął o ziemię.

– Załadujcie go na samochód! – zawołał oficer.

Policjanci pochylili się nad leżącym. W chwilę później jeden z nich wyprostował się i oznajmił:

– Pewnie sobie coś złamał. Nie może wstać.

– Oczywiście, że może wstać! Podnieście go!

– Dajcie mu porządnego kopniaka, to nabierze wigoru – rzekł leniwie policjant, który uderzył Steinera.

Mężczyzna jęknął.

– On naprawdę nie może wstać – zameldował drugi policjant. – Poza tym broczy krwią z głowy.

– Psiakrew! – Dowódca także zsiadł z wozu. – Tylko żeby mi się żaden z was nie ruszył! – krzyknął w górę, w stronę aresztantów. – Przeklęta banda! Nic, tylko kłopoty!

Wóz stał teraz tuż obok leżącego. Kern widział go z góry dokładnie. Znał go. Był to wymizerowany polski Żyd z rzadką siwą brodą. Dobrze pamiętał starego człowieka, który co rano o świcie, z tefilin na ramionach, stał przy oknie i się modlił, kołysząc się lekko w przód i w tył. Handlował szpulkami nici, sznurowadłami i przędzą i był już trzy razy wydalany z Austrii.

– Wstawać! Jazda! – rozkazał oficer. – Czemu wyskoczył pan z wozu? Za dużo na sumieniu, co? Kradzieże i Bóg wie, co jeszcze!

Starzec poruszył wargami. Jego szeroko otwarte oczy zwrócone były na oficera.

– I co? – zapytał tamten. – Czy coś powiedział?

– Mówi, że zrobił to ze strachu – odparł policjant, który klęczał przy rannym.

– Ze strachu? Jasne, że strachu! Bo coś przeskrobał! Co mówi?

– Mówi, że nic nie przeskrobał.

– Wszyscy tak mówią. Ale co z nim teraz zrobimy? Co mu jest?

– Należałoby wezwać lekarza – odezwał się z wozu Steiner.

– Niech pan będzie spokojny! – warknął zdenerwowany oficer. – Ale skąd o tej porze wytrzasnąć lekarza? Ten tutaj nie może przecież tak długo leżeć na ulicy. Potem znów będą gadać, że to myśmy go tak urządzili. Zawsze wszystko idzie na konto policji!

– Trzeba go zawieźć do szpitala – powiedział Steiner. – I to prędko!

Oficer był zmieszany. Zdawał już sobie sprawę, że mężczyzna jest ciężko ranny, i dlatego zapomniał zabronić Steinerowi się odzywać.

– Szpital! Do szpitala nie przyjmą go przecież tak po prostu. Do tego jest potrzebne skierowanie. Sam zresztą nie mogę tego zrobić. Muszę najpierw złożyć raport.

– Proszę go zawieźć do żydowskiego szpitala – rzekł Steiner. – Tam przyjmą go bez skierowania i bez raportu. Nawet bez pieniędzy.

Oficer wytrzeszczył na niego oczy.

– Panie, a skąd pan wie to wszystko?

– Trzeba go zawieźć na pogotowie – zaproponował jeden z policjantów. – Tam zawsze jest sanitariusz lub lekarz. Oni mogliby zobaczyć, co z nim dalej. A my w ten sposób byśmy się go pozbyli.

Oficer powziął decyzję.

– Dobrze, podnieście go! Zajrzymy na pogotowie. Tam jeden z nim zostanie. Ale nam zrobił świństwo!

Policjanci wywindowali mężczyznę na platformę. Ranny jęknął i zrobił się bardzo blady. Położyli go na podłodze. Wzdrygnął się i otworzył oczy, które płonęły nienaturalnym blaskiem na tle zapadniętej twarzy. Oficer zagryzł wargi.

– Co za głupota! Żeby taki stary człowiek wyskakiwał z wozu! No, jazda, tylko powoli!

Pod głową rannego tworzyła się powoli kałuża krwi. Sękate palce drapały po drewnianej podłodze wozu. Wargi rozchyliły się z wolna i odsłoniły zęby. Wyglądało to tak, jakby ktoś inny śmiał się bezgłośnie i szyderczo zza maski bólu spoczywającej w upiornym cieniu.

– Co on mówi? – spytał oficer.

Ten sam policjant co poprzednio ukląkł znów obok starca i przytrzymywał mu głowę, bo wóz mocno trząsł.

– Mówi, że chciał do swoich dzieci. Teraz pewnie umrą z głodu – zrelacjonował.

– Bzdury! Nie umrą z głodu. A gdzie one są?

Policjant pochylił się nad leżącym.

– Nie chce powiedzieć. Bo wtedy zostałyby wydalone. Żadne nie ma pozwolenia na pobyt.

– To przecież jakieś fantazje. Co mówi teraz?

– Mówi, żeby mu pan wybaczył.

– Co? – spytał zdziwiony oficer.

– Mówi, żeby mu pan wybaczył kłopoty, jakie pan ma z jego powodu.

– Wybaczył? A to co znowu?

Kręcąc głową, oficer wpatrywał się w człowieka leżącego na podłodze.

Samochód zatrzymał się przed stacją pogotowia.

– Wnieście go do środka! – rozkazał oficer. – Ale ostrożnie. A pan, Rohde, zostanie z nim, dopóki nie zadzwonię.

Podnieśli poszkodowanego. Steiner pochylił się nad nim.

– Odnajdziemy twoje dzieci. Pomożemy im – powiedział. – Rozumiesz, stary?

Żyd zamknął oczy i zaraz je otworzył. Trzech policjantów wniosło go do budynku. Jego ręce zwisały bezwładnie wleczone po bruku, jakby nie było w nich już życia. Po jakimś czasie dwóch policjantów wróciło i wsiadło do samochodu.

– Coś jeszcze powiedział? – spytał oficer.

– Nie. Był już całkiem zielony na twarzy. Jeśli to kręgosłup, długo nie pociągnie.

– No to będzie jednego Żyda mniej – oświadczył policjant, który uderzył Steinera.

– Wybaczyć – mruknął oficer. – Coś takiego! Dziwni ludzie...

– Zwłaszcza w takich czasach – rzekł Steiner.

Oficer wyprostował się służbiście.

– Łaskawie zamknij pan pysk, bolszewiku! – ryknął. – Już my wam wybijemy ze łba te zuchwalstwa!

Aresztowanych zawieziono na posterunek policji przy Elisabethpromenade. Kiedy Steinerowi i Kernowi zdjęto kajdanki, trafili do dużego, tonącego w półmroku pomieszczenia, gdzie osadzono już pozostałych. Ludzie przeważnie siedzieli w milczeniu, tylko gruba właścicielka pensjonatu nadal bez przerwy lamentowała.

Około dziewiątej zaczęto ich zabierać na górę jednego po drugim. Kerna zaprowadzono do pokoju, w którym znajdowali się dwaj policjanci, pisarz po cywilnemu, oficer i nadkomisarz policji w starszym wieku. Ten ostatni siedział w drewnianym fotelu i palił papierosy.

– Personalia – rzucił do mężczyzny przy stole.

Pisarz był szczupłym, pryszczatym mężczyzną, z wyglądu przypominającym śledzia.

– Imię i nazwisko? – spytał zaskakująco głębokim głosem.

– Ludwig Kern.

– Urodzony?

– Trzydziestego listopada tysiąc dziewięćset czternastego w Dreźnie.

– A więc Niemiec?

– Nie. Bezpaństwowiec. Pozbawiony obywatelstwa.

Nadkomisarz podniósł wzrok.

– W wieku dwudziestu jeden lat? Co takiego pan zbroił?

– Nic. Ojciec został pozbawiony obywatelstwa. A ponieważ byłem wtedy niepełnoletni, więc ja też.

– A pański ojciec dlaczego?

Kern milczał przez chwilę. Rok emigracji nauczył go ostrożnie ważyć każde słowo wypowiadane w urzędach.

– Niesłusznie zadenuncjowano go jako osobę niepewną politycznie – rzekł w końcu.

– Żyd? – spytał pisarz.

– Ojciec. Matka nie.

– Aha!

Nadkomisarz strzepnął popiół z papierosa na podłogę.

– Czemu więc nie został pan w Niemczech?

– Odebrano nam paszporty i wydalono nas. Zamknięto by nas, gdybyśmy zostali. A skoro już musiano nas zamknąć, woleliśmy, żeby to się stało w innym kraju niż Niemcy.

Nadkomisarz zaśmiał się krótko.

– Potrafię to zrozumieć. Ale jak w takim razie przeszliście bez paszportu przez granicę?

– Na granicy czeskiej w małym ruchu granicznym wystarczało wtedy zwykłe zaświadczenie o zameldowaniu. Takie zaświadczenie jeszcześmy mieli. Na jego podstawie można było pozostać w Czechosłowacji trzy dni.

– A potem?

– Dostaliśmy pozwolenie na trzymiesięczny pobyt. Po upływie tego czasu musieliśmy wyjechać.

– Jak długo już przebywa pan w Austrii?

– Trzy miesiące.

– Dlaczego nie zgłosił się pan na policję?

– Bo wtedy natychmiast zostałbym wydalony.

– No, no! – Nadkomisarz plasnął otwartą dłonią w poręcz fotela. – Skąd pan to wie tak dokładnie?

Kern przemilczał, że on i rodzice zgłosili się na policję za pierwszym razem, kiedy przeszli przez granicę austriacką. Tego samego dnia zostali odstawieni z powrotem na drugą stronę. Kiedy potem wrócili, już się nie zgłaszali.

– A może to nieprawda? – zapytał Kern.

– Nie pan jest tutaj od zadawania pytań; pan ma tylko odpowiadać – rugnął go pisarz.

– Gdzie są teraz pańscy rodzice? – zapytał nadkomisarz.

– Matka jest na Węgrzech. Dostała tam pozwolenie na pobyt, bo ma węgierskie pochodzenie. Ojciec został aresztowany i wydalony, kiedy nie było mnie w hotelu. Nie wiem, gdzie jest.

– Kim pan jest z zawodu?

– Byłem studentem.

– Z czego pan żył?

– Mam trochę pieniędzy.

– Ile?

– Tutaj mam dwanaście szylingów. Resztę u znajomych.

Kern nie miał więcej niż owe dwanaście szylingów. Zarobił je na handlu mydłem, perfumami i wodą toaletową. Gdyby jednak przyznał się do tego, groziłaby mu również kara za pracę na czarno.

Komisarz podniósł się z fotela i ziewnął.

– Skończyliśmy?

– Na dole został jeszcze jeden – odpowiedział pisarz.

– Będzie to samo. W sumie wiele hałasu o nic. – Nadkomisarz posłał oficerowi spojrzenie z ukosa. – Wszystko to ludzie, którzy nielegalnie wjechali do kraju. Rzecz nie wygląda na komunistyczny spisek, co? Kto złożył doniesienie?

– Ktoś, kto też ma taką ruderę. Tyle że z pluskwami – zauważył pisarz. – Prawdopodobnie konkurent.

Nadkomisarz roześmiał się. Po chwili zorientował się, że Kern jest jeszcze w pokoju.

– Zaprowadźcie go na dół. Oczywiście wie pan, co pana czeka: dwa tygodnie aresztu i wydalenie. – Ziewnął znowu. – Idę na gulasz i piwo.

Zaprowadzono Kerna do celi mniejszej niż poprzednio. Oprócz niego było w niej jeszcze pięciu aresztowanych, wśród nich Polak, który spał z nim w pokoju. Po kwadransie przyprowadzono także Steinera. Ten usiadł obok Kerna.

– Pierwszy raz w pudle, mały?

Kern skinął głową.

– I co? Czujesz się jak morderca, nie?

Kern skrzywił usta w uśmiechu.

– Mniej więcej. Więzienie... o więzieniu mam jeszcze jakieś wyobrażenie z dawnych czasów.

– To tutaj nie jest więzieniem – pouczył go Steiner. – To areszt. Więzienie będzie później.

– Siedziałeś już kiedyś?

– Owszem. Za pierwszym razem będziesz się bardzo przejmował. Potem już nie. Szczególnie zimą. Bo przez ten czas masz przynajmniej spokój. Człowiek bez paszportu jest trupem na urlopie. Może się właściwie tylko zabić, nic poza tym.

– A z paszportem? Z paszportem też przecież nigdzie za granicą nie dostaniesz pozwolenia na pracę.

– Jasne, że nie. Z paszportem masz tylko prawo zdechnąć z głodu w spokoju. Nie podczas ucieczki. A to już dużo.

Kern patrzył tępo przed siebie.

Steiner klepnął go w plecy.

– „Głowa do góry, baby!” Za to masz szczęście żyć w dwudziestym wieku – w wieku kultury, postępu i humanitaryzmu.

– Czy nie dostaniemy tutaj nic do jedzenia? – spytał mały człowiek z łysiną, który siedział na pryczy w kącie. – Przynajmniej kawy?

– Wystarczy zadzwonić na kelnera – odparł Steiner. – Żeby przyniósł panu kartę. Są tutaj do wyboru cztery zestawy. Oczywiście kawior à discrétion.

– Jedzynie barrdzo złe tu – odezwał się Polak.

– Ach, toż to nasz Jezu Chryst! – Steiner przyjrzał mu się z zainteresowaniem. – Jesteś tutaj stałym gościem?

– Barrdzo złe – powtórzył Polak. – I tyle mało...

– O Boże! – zawołał łysoń w kącie. – A ja mam pieczoną kurę w walizce. Tylko kiedy nas stąd wypuszczą?

– Za dwa tygodnie – odparł Steiner. – To zwyczajowa kara dla emigrantów bez papierów. Prawda, Jezu Chryste? Ty znasz się przecież!

– Dwa tygodnie – potwierdził Polak. – Albo i dłuży. Jedzenie barrdzo mało. Barrdzo złe. Cinka zupa.

– Psiakrew! W tym czasie kura się zepsuje – jęknął łysoń. – Moja pierwsza pularda od dwóch lat. Oszczędzałem grosz do grosza. Zamierzałem ją zjeść dziś na obiad.

– Niech pan zaczeka ze swoim bólem do wieczora – poradził Steiner. – Wtedy będzie pan mógł uznać, że już ją zjadł, i zrobi się panu lżej na duszy.

– Co? Co za bzdury pan opowiada? – Wzburzony mężczyzna wpatrywał się tępo w Steinera. – Że to niby to samo, głupi pleciugo? Ale jak, skoro bym jej nie zjadł? A poza tym zostawiłbym sobie udko na jutrzejsze śniadanie.

– W takim razie niech pan zaczeka do jutrzejszego południa.

– Dla mnie jest nic złego – wtrącił się Polak. – Nigdy nie jadam pularrda.

– Dla ciebie może to i nic złego. Ty nie masz przecież pieczystego zostawionego w walizce – zżymał się mężczyzna w kącie.

– Nawet gdybym miał, nic złego! Nigdy tegoż nie jadam! Nie trrawię pularrda. Rzygam potem! – Polak wyglądał na bardzo zadowolonego; przeczesywał palcami brodę. – Pularrda to dla mnie żaden zmartwienie!

– Boże święty, a kogo to obchodzi! – krzyknął ze złością łysoń.

– Nawet gdyby pularrda tutaj, ja ją żadna nie zjeść! – oznajmił triumfalnie Polak.

– Dobry Boże! Czy ktoś słyszał kiedyś coś takiego!

Właściciel kury w walizce w geście rozpaczy zasłonił oczy dłońmi.

– Wygląda na to, że z pieczonymi pulardami nie może mu się stać nic złego – zauważył Steiner. – Nasz Jezu Chryst jest na nie odporny. Diogenes pieczonych kur. A co z kurą w zupie?

– Też nie – oświadczył stanowczo Polak.

– A paprykarz z kury?

– W ogóle żadna kurra! – Polak rozpromienił się na całej twarzy.

– Ja oszaleję! – zawył udręczony właściciel pulardy.

Steiner odwrócił się jeszcze raz do Polaka.

– A jaja, Jezu Chryste? Kurze jaja?

Promienny uśmiech zniknął.

– Jajeczka, tak! Jajeczka z miłą chętką! – Cień tęsknoty przemknął po potarganej brodzie. – Z miłą chętką.

– Niebu niech będą dzięki! Wreszcie jakaś skaza w obrazie doskonałości!

– Jajeczka z miłą chętką! – zapewnił Polak. – Czterry sztuki, sześć sztuk, dwanaście sztuk, ugotować sześć sztuk, reszta smażone. Z odsmażanymi karrtofelkami. Odsmażane karrtofelki ze słoniną.

– Nie mogę już tego słuchać! Przybijcie go do krzyża, tego żarłocznego Chrystusa! – wściekała się kura w walizce.

– Panowie – odezwał się ciepły bas z rosyjskim akcentem – po co tyle nerwów z powodu jednej iluzji! Przemyciłem butelkę wódki. Czy mogę was poczęstować? Wódka rozgrzewa serca i uspokaja umysły.

Rosjanin odkorkował butelkę, wypił i wręczył ją Steinerowi. Ten pociągnął łyk i podał ją dalej Kernowi. Kern pokręcił głową.

– Pij, baby – powiedział Steiner. – Tak trzeba. Musisz się nauczyć.

– Wódka barrdzo dobra! – potwierdził Polak.

Kern pociągnął łyk i podał butelkę Polakowi, który wprawnym ruchem przytknął ją do ust.

– Wyżłopie wszystko ten fetyszysta jaj! – mruknął mężczyzna od pulardy i wyrwał mu butelkę. – Niewiele zostało – rzekł z ubolewaniem do Rosjanina, kiedy sam wypił.

Ten odmówił gestem.

– Nie szkodzi. Najpóźniej dziś wieczór wychodzę.

– Jest pan tego całkowicie pewien? – spytał Steiner.

Rosjanin wykonał nieznaczny ukłon.

– Niestety, chciałoby się wręcz powiedzieć. Jako Rosjanin mam paszport nansenowski.

– Paszport nansenowski! – powtórzył z czcią Pularda. – W takim razie należy pan do arystokracji wśród ludzi bez ojczyzny.

– Przykro mi, że nie osiągnęliście jeszcze tego statusu – rzekł uprzejmie Rosjanin.

– Wy mieliście pierwszeństwo – odparł Steiner. – Wy byliście pierwsi. Świat miał dla was wiele współczucia. Dla nas zostało niewiele. Żałują nas, ale jesteśmy uciążliwi i niemile widziani.

Rosjanin wzruszył ramionami, po czym podał butelkę ostatniemu mężczyźnie w celi, który nie odzywał się do tej pory.

– Proszę, niech i pan sobie łyknie.

– Dziękuję – odpowiedział odmownie mężczyzna. – Ja nie należę do was.

Wszyscy popatrzyli na niego.

– Posiadam ważny paszport, ojczyznę. Pozwolenie na pobyt i pozwolenie na pracę.

Wszyscy milczeli.

– Proszę wybaczyć, że pytam – podchwycił po chwili z wahaniem Rosjanin – ale w takim razie dlaczego jest pan tutaj?

– Z racji wykonywanego zawodu – odparł zarozumiale mężczyzna. – Nie jestem podejrzanym uchodźcą bez papierów. Jestem porządnym złodziejem kieszonkowym i szulerem w pełni praw obywatelskich.

W południe była cienka zupa fasolowa bez fasoli. Wieczorem było to samo, tyle że tym razem nazywało się kawą i dano do tego kawałek chleba. O siódmej rozległo się stukanie w drzwi. Zabrano Rosjanina, tak jak przepowiedział. Pożegnał się z nimi jak ze starymi znajomymi.

– Za dwa tygodnie zajrzę do „Café Sperler” – powiedział do Steinera. – Może wtedy będzie już pan tam, a ja będę coś wiedział. Do widzenia!

O ósmej pełnoprawny obywatel i szuler dojrzał do nawiązania kontaktu. Wyciągnął paczkę papierosów i puścił ją w obieg. Wszyscy palili. Dzięki panującemu w celi półmrokowi i żarzącym się papierosom zrobiło się prawie jak w domu. Kieszonkowiec opowiadał, że tylko sprawdzają, czy przeskrobał coś w ciągu ostatniego półrocza. Nie sądzi, żeby coś znaleźli. Następnie zaproponował partyjkę i z ukrytej kieszeni marynarki wyczarował talię kart.

Zrobiło się ciemno, ale światła elektrycznego nie włączono. Szuler był na to przygotowany. Wyczarował jeszcze raz – świecę i zapałki. Świecę przyklejono do występu muru: dawała matowe, migotliwe światło.

Polak, Pularda i Steiner przysunęli się.

– Gramy nie na pieniądze, prawda? – upewnił się Pularda.

– Oczywiście – uśmiechnął się szuler.

– Nie zagrasz z nami? – spytał Steiner Kerna.

– Nie umiem grać w karty.

– Musisz się nauczyć, baby. Co innego będziesz robił wieczorami?

– Jutro. Nie dzisiaj.

Steiner odwrócił się do niego. Słabe światło żłobiło głębokie bruzdy na jego twarzy.

– Coś ci jest?

Kern pokręcił głową.

– Nie. Jestem tylko trochę zmęczony. Położę się na pryczy.

Szuler już tasował karty. Potrafił elegancko wpuszczać je z trzaskiem między siebie.

– Kto rozdaje? – spytał Pularda.

Pełnoprawny obywatel podał karty kolejno wszystkim w krąg. Polak wyciągnął dziewiątkę, Pularda – damę, Steiner i szuler – po asie.

Szuler na chwilę podniósł wzrok.

– Przebijanie.

Wyciągnął kartę. Znowu as. Uśmiechnął się i przekazał talię Steinerowi. Ten odkrył niedbale kartę z samego spodu talii – as trefl.

– Co za przypadek! – roześmiał się Pularda.

Szuler się nie roześmiał.

– Skąd pan zna ten trik? – zwrócił się zaskoczony do Steinera. – Jest pan z branży?

– Nie, jestem amatorem. Uznanie fachowca cieszy mnie więc podwójnie.

– To nie to! – Szuler popatrzył na niego. – Chodzi o to, że ten trik ja wymyśliłem.

– Ach tak! – Steiner rozgniótł niedopałek papierosa. – Ja nauczyłem się go w Budapeszcie. W więzieniu przed wydaleniem. Od niejakiego Katschera.

– Od Katschera! Teraz rozumiem! – Kieszonkowiec odetchnął z ulgą. – A więc dlatego! Katscher to mój uczeń. Dobrze się pan nauczył.

– Tak – przyznał Steiner – człowiek uczy się różnych rzeczy, kiedy podróżuje.

Szuler wręczył mu talię kart i spojrzał badawczo w płomień świecy.

– Światło jest kiepskie, ale gramy, rzecz jasna, tylko dla przyjemności, prawda, panowie? Mówię szczerze...

Kern położył się na pryczy i zamknął oczy. Wypełniał go mglisty, szary smutek. Od porannego przesłuchania myślał bez przerwy o rodzicach – po raz pierwszy od długiego czasu. Miał przed oczami ojca, jak wraca z policji. Jeden z konkurentów zadenuncjował go na gestapo, oskarżając o głoszenie wywrotowych poglądów, żeby najpierw zrujnować jego małe laboratorium mydeł medycznych, perfum i wód toaletowych, a potem kupić je za bezcen. Plan się powiódł jak tysiące podobnych w tamtych czasach. Po sześciu tygodniach aresztu ojciec Kerna wrócił do domu jako człowiek zupełnie złamany. Nigdy o tym nie mówił, ale sprzedał konkurentowi swoją fabrykę za śmieszną cenę. Wkrótce potem nastąpiło wydalenie z kraju i w ten sposób rozpoczęła się ucieczka bez końca. Z Drezna do Pragi, z Pragi do Brna, stamtąd w nocy przez granicę do Austrii – następnego dnia zawrócenie przez policję do Czech – parę dni później potajemnie znów przez granicę do Wiednia – matka ze złamaną w nocy ręką, prowizorycznie unieruchomioną w lesie za pomocą dwóch gałęzi w charakterze szyn – z Wiednia na Węgry, parę tygodni u krewnych matki – potem znów policja, pożegnanie z matką, która mogła zostać, bo była z pochodzenia Węgierką – znów granica, znów Wiedeń – żałosny handel obnośny mydłem, wodą toaletową, szelkami i sznurowadłami – ustawiczny strach przed denuncjacją lub złapaniem – wieczór, kiedy ojciec nie wrócił – miesiące w pojedynkę, z jednej kryjówki do drugiej...

Kern odwrócił się i trącił przy tym kogoś. Otworzył oczy. Na pryczy obok niego leżał w ciemności niczym czarny tłumoczek ostatni mieszkaniec celi, mężczyzna około pięćdziesiątki, który przez cały dzień prawie się nie poruszył.

– Przepraszam – rzekł Kern. – Nie widziałem pana.

Mężczyzna nie odpowiedział. Kern zauważył, że ma otwarte oczy. Znał tego rodzaju stany, często widywał je w drodze. Najlepiej było zostawić takiego człowieka w spokoju.

– Psiakrew! – krzyknął nagle Pularda w kącie karciarzy. – Co za baran ze mnie! Skończony osioł!

– Dlaczego? – spytał spokojnie Steiner. – Dama kier była absolutnie w porządku!

– Nie to mam na myśli! Ten Rosjanin mógłby mi przecież przysłać moją pulardę! Dobry Boże, skończony osioł ze mnie! Po prostu tuman do kwadratu!

Rozejrzał się dokoła, jakby nastąpił koniec świata.

W pewnej chwili Kern uświadomił sobie, że się śmieje. Nie chciał się śmiać, lecz nagle nie mógł przestać. Śmiał się, trząsł się ze śmiechu, a nie wiedział dlaczego. Coś w nim się śmiało i wywracało wszystko do góry nogami: smutek, przeszłość i wszelkie myśli.

– Co z tobą, baby? – spytał Steiner, podnosząc wzrok znad kart.

– Nie wiem. Śmieję się.

– Śmiech jest zawsze dobry.

Steiner wyciągnął króla pik i zabrał oniemiałemu Polakowi pewną na mur-beton lewę.

Kern sięgnął po papierosa. Nagle wszystko wydało mu się bardzo proste. Postanowił następnego dnia nauczyć się grać w karty i miał dziwne przeczucie, że to postanowienie odmieni całe jego życie.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

2

Dostępne w wersji pełnej

3

Dostępne w wersji pełnej

4

Dostępne w wersji pełnej

5

Dostępne w wersji pełnej

6

Dostępne w wersji pełnej

7

Dostępne w wersji pełnej

8

Dostępne w wersji pełnej

9

Dostępne w wersji pełnej

10

Dostępne w wersji pełnej

11

Dostępne w wersji pełnej

12

Dostępne w wersji pełnej

13

Dostępne w wersji pełnej

14

Dostępne w wersji pełnej

15

Dostępne w wersji pełnej

16

Dostępne w wersji pełnej

17

Dostępne w wersji pełnej

18

Dostępne w wersji pełnej

19

Dostępne w wersji pełnej

20

Dostępne w wersji pełnej

Kochaj bliźniego swego

Spis treści

Strona tytułowa

Dedykacja

CZĘŚĆ PIERWSZA

1

2

3

4

5

6

7

8

9

CZĘŚĆ DRUGA

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

Strona redakcyjna

Tytuł oryginału: Liebe deinen Nächsten

Liebe deinen Nächsten © 1941 by New York University, successor-in-interest to the literary rights of The Estate of the Late Paulette Goddard Remarque

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2015

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony.

Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Opracowanie graficzne i projekt okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografia na okładce

© Fred Stein/dpa/Corbis

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Kochaj bliźniego swego, wyd. I w tym tłumaczeniu, Poznań 2015)

Poprzednie wydania w języku polskim ukazały się pod tytułem Kochaj bliźniego nakładem Spółdzielni Wydawniczej Czytelnik.

ISBN 978-83-7818-366-2

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40, fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl,

www.rebis.com.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl