Dla Elizy

Jednym starzeje się wprzód serce, drugim duch, bywają zresztą

i zgrzybiali młodzieńcy, lecz późna młodość czyni drugą młodość.

Zaratustra (VII w. p.n.e.)

Wstęp

W jaki sposób określić rzeczywisty wiek człowieka? Z pewnością nie powinniśmy się w tym wypadku opierać jedynie na metryce urodzenia, gdyż ta nie zawsze mówi prawdę.

Kiedy w okolicach pięćdziesiątki znajdziesz się na zjeździe absolwentów swojego rocznika, czeka cię spore zaskoczenie. Spotkasz paru ludzi, których znasz doskonale, ale innych zupełnie nie będziesz mógł sobie przypomnieć. Z tymi pierwszymi jeszcze wczoraj chodziłeś do szkoły, biegałeś po boisku, doskonale pamiętasz ich imiona. Ale skąd się wzięły pozostałe osoby, które zupełnie nie pasują do twoich wspomnień?

Twoja dezorientacja będzie spowodowana faktem, że w krajach o wysokim stopniu rozwoju cywilizacyjnego zróżnicowanie wieku mierzonego w latach i wieku biologicznego może wynosić po pół wieku życia nawet ponad dziesięć lat. Oznacza to, że różnorodność stylów życia i uwarunkowań genetycznych ludzi we współczesnym świecie sprawia, że osoby, które niewłaściwie dbają o kondycję zdrowotną lub nie przywiązują do tego wagi, narażone są na to, że zestarzeją się o całe dziesięć lat za wcześnie.

Wśród swoich metrykalnych rówieśników spotkasz więc zarówno biologicznych czterdziestolatków, jak i sześćdziesięciolatków. Tych, którym zegar biologiczny bije zdecydowanie wolniej, będzie jednak najmniej, najwyżej jedna, dwie osoby na dziesięć. Skupią na sobie nie mniejszą uwagę niż kolega, który został senatorem. „Jak ty to robisz, że wcale się nie zmieniasz?” – padnie niejednokrotnie pytanie. Na swoje lata będzie wyglądało pięć lub sześć osób. Po chwili zastanowienia i rozmowy może je sobie przypomnisz i odnajdziesz w pamięci charakterystyczne spojrzenie, brzmienie głosu, gesty…

Jednak przynajmniej trzydziestu procent absolwentów nie skojarzysz nawet z postaciami ze starych zdjęć, mimo iż przez kilka lat widywałeś te osoby codziennie. Wyglądają, jakby skończyli szkołę wiele lat wcześniej lub czas okazał się dla nich wyjątkowo bezlitosny. Jeśli uważnie przeczytasz tę książkę, zrozumiesz, dlaczego tak się dzieje, dowiesz się, czy nie starzejesz się zbyt szybko, a jeśli zdecydujesz się stosować do zawartych w niej wskazówek, to bez obaw będziesz mógł brać udział w kolejnych zjazdach.

CZĘŚĆ I. Kody młodości

Twój punkt widzenia

Jeśli zechcesz samodzielnie porównywać swój wiek wynikający z daty urodzenia i wiek biologiczny, to raczej nie zdobędziesz się na bezstronność. Obiektywny wynik uzyskasz, rozwiązując test zamieszczony na końcu książki. Na twoją ocenę wpływa bowiem wiele subiektywnych odczuć oraz punkt widzenia, z jakiego oceniasz swoją obecną sytuację.

Jeśli jesteś przekonany, że z twoim zdrowiem jest wszystko w porządku, i akceptujesz swój wygląd zewnętrzny, to naturalnie wystawisz sobie lepszą ocenę. Wszelkie zastrzeżenia, jakie kierujesz pod swoim adresem, obniżają twoją samoocenę. Czy jednak wynikają one z rzeczywistych problemów dotyczących twojego zdrowia i wyglądu?

Każdy chciałby mieć idealne wyniki badań, nie odczuwać żadnych dolegliwości i nawet Miss Świata marzy o tym, aby mieć lepszą figurę. Minusy, jakie pochopnie u siebie dostrzegasz, powodują, że niezasłużenie będziesz się uważać za bardziej wyeksploatowanego i starszego, niż jesteś w rzeczywistości.

Tymczasem punkt widzenia, z jakiego w tej chwili oceniasz swój stan zdrowia, rzutuje nie tylko na dzisiejszą opinię i samopoczucie. Przekonanie o własnej formie wpływa również na to, co będzie później.

Nie ma przesady w stwierdzeniu, że człowiek szczęśliwy kwitnie, a niezadowolony ze swego życia i zgorzkniały – więdnie.

Aby twoja nie najlepsza opinia na własny temat nie psuła ci w przyszłości samopoczucia i zdrowia, nie opieraj jej na stereotypowych stwierdzeniach. Wystrzegaj się zwłaszcza powierzchownych ocen i nie pozwalaj się zbyt łatwo zaszeregować.

Niektóre etykiety przyklejane po przejściowych dolegliwościach lub pojedynczych, niezbyt dokładnych badaniach w jednej chwili zmieniają zdrowych ludzi w chroniczne przypadki medyczne. Mam depresję, osteoporozę, miażdżycę… Zbyt łatwo nabieramy przekonania, że mamy różnorodne schorzenia i nie za wiele można na to poradzić.

Tymczasem, nawet jeśli badania jednoznacznie wykazują, że powinieneś brać leki na swoje problemy, rób to, ale nie „przywiązuj” się zanadto do chorób, które kojarzą się z utratą sprawności, zniedołężnieniem i starością. Bez względu na wiek powinieneś trwać w przekonaniu, że chcesz walczyć, aby zachować młodość, wyleczyć ewentualne choroby, a nie brać na nie leki do końca życia. Pewność siebie i przekonanie, że mimo upływu czasu może być lepiej, to podstawa odmładzania.

Nawet jeśli początkowo będzie ci towarzyszyć podejrzenie, że próbujesz oszukiwać samego siebie, nie przejmuj się. Wiele przedstawionych w tej książce historii ludzi, którzy wygrali zmagania ze swoją słabością, chorobami i wiekiem, mogło się wydarzyć tylko dlatego, że nie poddali się biernie losowi, ale postanowili dokonać rzeczy uznawanych przez innych za niemożliwe.

Cywilizacja postarza

Jeśli już zdecydowałeś się zadbać o to, aby przeżyć odpowiednio wiele lat, zrób to w dobrym zdrowiu i pełnej sprawności.

Bez nadzwyczajnych zabiegów można systematycznie utrzymywać swój wiek biologiczny na poziomie co najmniej o pięć lat niższym niż wiek wynikający z metryki urodzenia.

Do starań o uzyskanie takiego wyniku powinna cię mobilizować świadomość, że jeśli nie będziesz uwzględniać na co dzień czynników pozwalających zachować witalność i przedłużyć młodość, jeśli poddasz się typowym cywilizacyjnym nawykom, to przesunięcie twojego wieku biologicznego może nastąpić w przeciwnym kierunku.

Na początek postaraj się nie być zbyt nowoczesny.

Zaobserwowano, że rozluźnianie naturalnych związków ze środowiskiem, w którym żyjemy, znacznie zwiększa ryzyko przedwczesnej starości.

W niektórych rejonach świata, mimo wymogów narzucanych przez cywilizację, zachowały się pewne zwyczaje dotyczące rytmu życia, aktywności w ciągu dnia i całego roku, które powtarzają się wraz ze zmianami jego pór, a także typowe pod względem składu pożywienie i regionalne rytuały spożywania posiłków. Zachowanie przynajmniej tych podstawowych czynników podtrzymujących łączność z lokalnym środowiskiem i dostosowanie do jego cech charakterystycznych powoduje, że zróżnicowanie w tempie starzenia ludzi w takich rejonach jest mniejsze niż tam, gdzie rządzą jedynie nawyki cywilizacyjne. Poddając się biernie wpływowi tych ostatnich, narażamy się na ryzyko prowadzenia życia zupełnie oderwanego od natury, a w konsekwencji odżywiania się i prowadzenia aktywności fizycznej zupełnie nie odpowiadających potrzebom organizmu, który zawsze funkcjonuje w konkretnych warunkach temperatury, wilgotności powietrza, ciśnienia atmosferycznego i nasłonecznienia.

Jeśli przyzwyczaiłeś się do Big Maca, frytek i coli, to podobnie będą ci smakowały w Rio i Montrealu. Tylko czy w każdym z tych miejsc twój organizm potrzebuje takiej samej dużej jednorazowej dawki 1500 kalorii?

Zastanów się, czy poznałeś zasady stylu życia wypracowane przez pokolenia zamieszkujące rejon geograficzny i klimatyczny, w którym mieszkasz, i czy się do nich stosujesz. Jeśli nie, to ryzyko przedwczesnego starzenia jest naprawdę duże.

Są na świecie rejony, gdzie nie sposób zachować zdrowia i witalności bez przestrzegania popołudniowej sjesty czy dostosowywania diety do pór roku. Mimo iż coraz mniej odczuwamy zależność od wpływów środowiska, jesteśmy jednak z nim związani i nie powinniśmy się od niego zbytnio oddalać.

Wygłaszałem niedawno wykład podczas konferencji naukowej. Rano wsiadłem do samochodu w ogrzewanym garażu, wysiadłem na podziemnym parkingu hotelu, w którym odbywało się spotkanie – wszystkie drzwi otwierały się automatycznie. Wieczorem odbyłem podróż powrotną. Dopiero w domu zdałem sobie sprawę, iż mimo przebycia tego dnia ponad 200 kilometrów w żaden sposób nie odczułem, że termometr na zewnątrz wskazywał –15°C.

Im lepsze i bardziej komfortowe są warunki życia, tym bardziej potrzebujemy naturalnych bodźców, które wywołują reakcje w receptorach, w które wyposażony jest nasz organizm. Bez pobudzania i odruchowych reakcji tkanek tracą one naturalną żywotność i ich aktywność stopniowo zamiera.

Możesz potrzebować wiele silnej woli, aby nie upodobnić się do postaci ze sterylnego, sztucznego świata reklam telewizyjnych. One starzeją się i odchodzą bardzo szybko.

Nie jesteś przypadkiem statystycznym!

Jeśli pragniesz przedłużyć młodość i zachować zdrowie przez długie lata, to w kwestiach medycznych nie wierz statystykom. Nawet najbardziej rzetelne dane w wymiarze jednostki – mam tu na myśli ciebie – i tak będą mylące.

Łatwo popełnisz błąd, starając się określić, które czynniki pogarszają stan twojego zdrowia i przyczyniają się do szybszego starzenia, jeśli będziesz się sugerował przede wszystkim problemami zdrowotnymi występującymi najczęściej.

Większość ludzi obawia się chorób, które jednoznacznie kojarzą się z nagłą utratą zdrowia i przyspieszonym starzeniem – miażdżycy, nowotworów, choroby Alzheimera – przede wszystkim dlatego, że są to schorzenia dość rozpowszechnione. Jeśli twoja wiedza o zdrowiu i obawy dotyczące wymienionych lub innych typowych chorób opierają się na podobnych przesłankach, to czas zweryfikować te poglądy.

Jeśli jakieś kłopoty zdrowotne są typowe dla twojej rodziny, to zwykle wzrasta tylko prawdopodobieństwo ich wystąpienia. Nadal nie możesz mieć pewności, że problem będzie dotyczył również ciebie. Większość zaburzeń, w których odgrywa rolę czynnik genetyczny, jest bowiem przekazywana w sposób recesywny, co chroni nasz gatunek przed ich niepohamowanym rozprzestrzenianiem. Z reguły o uaktywnieniu zmian decydują w takich wypadkach także inne czynniki poza dziedzicznymi. Są one zależne od trybu życia i odżywiania, czyli spraw, na które masz decydujący wpływ.

Jeśli chcesz poznać rzeczywiste powody, które mogą przyspieszać proces starzenia, istnieje tylko jedna metoda: powinieneś jak najlepiej poznać swój organizm. Wiedza o sobie pozwoli ci stwierdzić, co w twoim otoczeniu i zachowaniach szkodzi zdrowiu i niepotrzebnie obniża witalność i przyspiesza starzenie organizmu.

Twój tryb życia, dieta, aktywność fizyczna nie muszą być przypadkowe ani dyktowane modą. Jeśli poznasz potrzeby i reakcje organizmu, będziesz mógł ustalić, co jest mu potrzebne. Poznaj siebie, aby nauczyć się rozróżniać, co dodaje, a co odejmuje ci lat! Nie wystarczy w tym celu wiedza o ogólnych tendencjach dotyczących stanu zdrowotnego całych populacji. Twoje słabe strony mogą być zupełnie inne.

Statystyki to jednak nie tylko roczniki statystyczne oraz pełne wykresów i tabel naukowe opracowania, do których pewnie niezbyt często zaglądasz. Po prostu o niektórych dolegliwościach i chorobach częściej słyszysz w telewizji, czytasz w kolorowych czasopismach albo są one tematem rozmów o zdrowiu prowadzonych wśród znajomych lub w poczekalni gabinetu lekarskiego.

Również najczęściej napotkasz najbardziej rozpowszechnione lub najciekawsze z punktu widzenia mediów czynniki, które mogą mieć wpływ na procesy starzenia i odmładzanie. Spróbuj jednak zastanowić się, czy także dla ciebie mają one największe znaczenie.

Chociaż ta książka również nie jest wolna od wpływów statystyki, bo na przykład w części przedstawiającej zagadnienia, które współcześnie najsilniej determinują tempo procesów starzenia u większości ludzi, omówione zostały te najbardziej rozpowszechnione, jednak już kolejność prezentowania czynników, które odejmują lub dodają nam lat, jest taka, aby nie sugerować rozwiązania. Sam powinieneś odnaleźć wśród nich te, które w największym stopniu wpływają na twój wiek biologiczny.

Podejście oparte z zasady na spostrzeżeniach statystycznych jest pożyteczne tak naprawdę jedynie dla osób, które decydują o polityce zdrowotnej całego państwa – dla ministra zdrowia i jego doradców, którzy powinni rozsądnie podzielić pieniądze na profilaktykę i zwalczanie poszczególnych chorób. Jednak nawet minister, jeśli chce skutecznie zadbać o własne zdrowie, po wyjściu z pracy powinien zapomnieć o problemach ogółu i skupić się wyłącznie na sobie.

Dwukrotnie dłuższe życie

Zanim podejmiesz konkretne działania odmładzające i zwiększające szanse na długowieczność, powinieneś się pozbyć jeszcze jednego statystycznego złudzenia. Opiera się ono na spostrzeżeniu, że od kilkudziesięciu lat szybko wydłuża się średnia długość życia. Jeszcze sto lat temu wynosiła ona trzydzieści kilka lat, obecnie zbliża się do osiemdziesięciu. To optymistyczne skądinąd spostrzeżenie powoduje, że czujemy satysfakcję, a także rodzaj samouspokojenia. Możemy na tej podstawie błędnie mniemać, że mamy w perspektywie dwukrotnie dłuższe życie.

Z czego w rzeczywistości wynika tak znaczące wydłużenie średniej długości życia w tak krótkim czasie? Z pewnością nie jest ono następstwem jakiegoś nadzwyczajnego wzmocnienia naszego organizmu czy faktu, że wreszcie nauczyliśmy się dbać o siebie, gdyż prowadzimy tryb życia idealnie odpowiadający naszym potrzebom. Wręcz przeciwnie. Jako jednostki o coraz dłuższej średniej długości życia prezentujemy się coraz mizerniej. Coraz wcześniej, niekiedy już około trzydziestego roku życia, dotykają nas choroby dawniej określane jako starcze – miażdżyca, zwyrodnienia stawów i kręgosłupa, problemy z pamięcią, schorzenia neurologiczne.

Od kilkudziesięciu lat, od kiedy powszechnie korzystamy z samochodu, przestajemy praktycznie chodzić. Średni dystans pokonywany pieszo w ciągu doby przez mieszkańca Paryża zmniejszył się pięciokrotnie w ciągu ostatniego stulecia.

Nie lepiej jest z innymi formami naszej aktywności fizycznej, które także są dalece niewystarczające. Coraz rzadziej odpowiedniej ilości ruchu dostarcza nam praca fizyczna, a tylko niewielki odsetek osób zmusza się do wysiłku fizycznego, który korzystnie wpływa na stan ich zdrowia. Dlaczego zatem w liczbach sytuacja przedstawia się tak dobrze?

Wydłużenie średniej długości życia stanowi przede wszystkim efekt poprawy stanu opieki zdrowotnej, warunków higienicznych, wynalezienia wielu lekarstw, które umożliwiają leczenie schorzeń dawniej często kończących się śmiercią, a dziś uznawanych już za banalne.

Rozwinęły się techniki i poprawiło bezpieczeństwo wykonywania operacji. Teraz, kiedy zakłuje cię nagle po prawej stronie w dole brzucha, możesz obawiać się najwyżej niegroźnego zabiegu usunięcia wyrostka, o którym za 2–3 tygodnie nie będziesz już pamiętał, a jeszcze na początku XX wieku była to choroba często kończąca się śmiercią. Również powstanie sprawnego systemu opieki nad noworodkami i małymi dziećmi, szczepienia chroniące przed nieuleczalnymi dawniej chorobami przyczyniły się do tego, że średnia długość życia tak znacząco wzrosła.

Poprawa jest więc efektem przede wszystkim lepszych warunków życia i lepszej organizacji ochrony zdrowia. Nie zapominajmy, że dawniej ludzie też żyli po osiemdziesiąt i więcej lat, zachowując przez ten czas siły oraz rześkość ciała i umysłu. Potwierdzeniem są biografie wielu znanych postaci oraz fakt, że dla niektórych twórców szczególnie owocny był okres, kiedy osiągnęli już podeszły wiek. Na przykład daty powstawania kolejnych arcydzieł słynnego włoskiego artysty Michała Anioła, który żył w latach 1475–1564, pokazują, że nawet kiedy znacznie przekroczył już osiemdziesiąty rok życia, nie myślał o emeryturze.

Mimo mniejszego zagrożenia niektórymi chorobami, postępu w leczeniu innych, decydująca dla zachowania zdrowia, sprawności i młodości będzie, tak jak przed wiekami, twoja dbałość o własny organizm. Jeśli w swoim postępowaniu będziesz się kierować znajomością jego potrzeb i rozpoznasz zagrożenia, jakim podlega w warunkach współczesnej cywilizacji, to możesz wykorzystać swoją szansę na długowieczność i przy okazji przyczynić się do poprawienia średniej.

Miej własne zdanie…

Informacje mediów, zwłaszcza reklamy, sugerują istnienie różnorodnych zagrożeń i zachęcają jednocześnie do sięgania po środki, dzięki którym masz szansę uchronić się przed niebezpieczeństwami. Musisz jednak traktować je sceptycznie i wyrobić sobie własny pogląd na temat swojego zdrowia. Później musisz wykonać pierwszy krok, który przekona cię, jak wiele zależy tylko od ciebie.

Może to być od razu tak zasadnicza sprawa, jak zmiana diety na bardziej dostosowaną do twoich potrzeb. Dzięki niej odzyskasz lekkość, energię i pozbędziesz się zbędnych kilogramów. Uzupełnienie makroi mikroelementów, a także wielu innych związków, które znajdują się w pożywieniu, które najlepiej zaspokoi twoje potrzeby, stanie się katalizatorem przestrojenia, jakie w krótkim czasie nastąpi w funkcjonowaniu organizmu. Jednak musisz także liczyć się z tym, że może właśnie w twoim przypadku o odmłodzenie trzeba się będzie bardzo mocno starać. Może to wynikać ze słabszych warunków genetycznych, przebytych chorób lub szkodliwych nawyków, które od dawna przyspieszały starzenie organizmu.

Jeśli pragniesz trwale obniżyć swój wiek biologiczny, powinieneś mieć świadomość, że będziesz także musiał się nauczyć dostosowywać swoją aktywność do aktualnego stanu organizmu. Być może w niektórych obszarach trzeba będzie ograniczyć działania zbyt wyczerpujące i nadmiernie obciążające organizm, ale jednak zdecydowanie częściej potrzebny będzie wysiłek, zmuszenie się do większej aktywności. Jeśli twój trud zostanie odpowiednio ukierunkowany, to szybko powinieneś odczuć wyraźne efekty regeneracji, wzmocnienia i odmłodzenia organizmu.

Nie oznacza to, że wskutek wypełniania przedstawionych w tej książce zaleceń zostaniesz sportowcem wyczynowym. Ale niektóre funkcje organizmu mogą wymagać stymulowania, wytrenowania, abyś mógł odzyskać optymalną formę i zachować ją przez długie lata. Potrafisz tego dokonać, nawet jeśli choroba czy wiek przykuły cię już do fotela lub łóżka. Troska o wiek biologiczny to zadanie dla ludzi w każdym wieku, a jeśli ktoś ci wmawia, że twoje dotychczasowe problemy są spowodowane wiekiem, to możesz zacząć w to wierzyć nie wcześniej niż po dziewięćdziesiątce.

Przyczyna starości

Jeśli chcesz pozostać młody, z wyglądu i samopoczucia, to powinieneś dokładnie wiedzieć, co jest wrogiem młodości. Nie jest to wszakże starość. Definicja mówi, że starość to okres życia następujący po wieku dojrzałym. Jest to zatem normalny etap egzystencji nie tylko człowieka, ale wszystkich organizmów wielokomórkowych. Nie ma zatem sensu bronić się przed starością. Jej osiągnięcie, dożycie w zdrowiu późnej starości, może być niezwykle motywującym celem.

Twoim głównym wrogiem jest dysymilacja. Nie ma potrzeby i najlepiej nawet nie zapamiętywać tej nazwy. Wystarczy, jeśli w twojej podświadomości pozostanie ślad, że istnieje proces, z którym musisz się zmierzyć, jeśli nie chcesz być jedynie biernym obserwatorem pojawiania się kolejnych zmian starczych. Nazwa wskazuje, że dysymilacja to coś przeciwnego do asymilacji, czyli przyswajania, procesu, o którym z pewnością słyszałeś na lekcjach biologii. Zatem jeśli nie przyswajanie, to wydalanie. W tym wypadku chodzi o utratę przez organizm związków biochemicznych i magazynowanej przez nie energii. Dysymilacja to całokształt procesów biologicznych prowadzących do rozkładu ustroju.

Nie można spodziewać się niczego dobrego, jeśli od pewnego momentu wydalanie zaczyna przeważać nad przyswajaniem. To, że w naszym organizmie niedługo po zakończeniu fazy rozwojowej następuje regresja, mamy zapisane w genach. Wkrótce po przekroczeniu trzydziestego roku życia zaczynają pogarszać się wszystkie wskaźniki określające budowę i funkcjonowanie organizmu człowieka. Procesy destrukcji tkanek początkowo przebiegają powoli, niezauważenie, później jednak coraz gwałtowniej przyspieszają.

Chociaż dysymilacja jest rezultatem uwarunkowań genetycznych, to już tempo zmian zależy w decydującym stopniu od tego, jak dostosowujemy się do warunków środowiska. Czy funkcjonując w konkretnym otoczeniu, czerpiemy z niego to, co buduje organizm i pozwala gromadzić energię, czy też obchodzimy się z nim w sposób prowadzący w przyspieszonym tempie do samounicestwienia?

Ta druga ewentualność nie musi być wcale następstwem wyjątkowo niezdrowego trybu życia. Znacznie częściej szkody, jakie sobie wyrządzamy, wynikają z nieznajomości potrzeb organizmu.

Jeśli nie zapewnisz sobie tego, co niezbędne, a jednocześnie nie zdołasz skutecznie zabezpieczyć się przed szkodliwymi czynnikami, zestarzejesz się za szybko.

Co to jest starzenie?

Osiągnięcie długowieczności wiąże się nieuchronnie z podleganiem procesom starzenia. Dlatego zmiany, jakie zachodzą z wiekiem w poszczególnych narządach i układach, lepiej traktować ze zrozumieniem. Próby niedopuszczania do świadomości konkretnych objawów starzenia do niczego nie prowadzą, a w końcu mogą stać się przyczyną poważnych kłopotów. Zapominając o dostosowywaniu swojej aktywności i stylu życia do stanu zdrowia i wieku biologicznego, nie tylko narażasz się na zawał, wylew lub złamanie, ale za nadmierne eksploatowanie organizmu zapłacisz również przyspieszonym starzeniem.

Wszystko dlatego, że starzenie to bardzo konkretne zmiany, jakim z upływem czasu podlega organizm człowieka. To, jak się czujesz, jak wyglądasz i jak bardzo jesteś sprawny, zależy przede wszystkim od parametrów, według których przebiegają procesy życiowe w komórkach i tkankach. Zmiany zachodzące w nich z wiekiem mają kilka cech charakterystycznych:

– następuje stopniowe zwolnienie tempa przemiany materii;

– zmniejsza się zawartość wody w tkankach;

– pogarsza się napięcie i sprężystość tkanek, np. skóry i mięśni;

– obniża się ogólny poziom białek, hemoglobiny, enzymów i witamin;

– wzrasta stężenie glukozy i cholesterolu we krwi;

– rozwijają się zmiany narządowe – miażdżyca tętnic, zanik gruczołów, różnego rodzaju zwyrodnienia, np. stawów i komórek nerwowych.

Nawet tych kilka punktów wystarczy, aby się zorientować, że sprawy pozostawione swojemu biegowi nie będą zmierzały w dobrym kierunku i w pewnym momencie nastąpi kryzys. Kiedy nadejdzie, bez trudu dostrzeżemy, że nasze problemy to nie następstwo zmęczenia, stresu czy choroby, lecz starość. Od ciebie zależy, czy zauważysz ją zaraz po czterdziestce, czy też przeżyjesz kilkadziesiąt lat więcej, nie wiedząc tak naprawdę, przed czym właściwie miało cię uchronić przestrzeganie przedstawionych w tej książce zaleceń.

CZĘŚĆ II. Tkanka młodości – od czego zależy wiek biologiczny?

Dostępne w wersji pełnej.

CZĘŚĆ III. Najstarsze części twojego ciała

Dostępne w wersji pełnej.

CZĘŚĆ IV. Co odejmuje, a co dodaje nam lat?

Dostępne w wersji pełnej.

CZĘŚĆ V. Odmładzanie strukturalne. Cofnij zegar biologiczny. Jak odzyskać 10 lat życia?

Dostępne w wersji pełnej.

CZĘŚĆ VI. Sprawdź swój wiek biologiczny – test

Dostępne w wersji pełnej.

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Dedykacja

Motto

Wstęp

CZĘŚĆ I. Kody młodości

CZĘŚĆ II. Tkanka młodości – od czego zależy wiek biologiczny?

CZĘŚĆ III. Najstarsze części twojego ciała

CZĘŚĆ IV. Co odejmuje, a co dodaje nam lat?

CZĘŚĆ V. Odmładzanie strukturalne. Cofnij zegar biologiczny. Jak odzyskać 10 lat życia?

CZĘŚĆ VI. Sprawdź swój wiek biologiczny – test

Karta redakcyjna

Copyright © 2003 by Marek Bardadyn

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2010

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor tego wydania: Elżbieta Bandel

Opracowanie graficzne i projekt okładki: Piotr Majewski

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Kody młodości, wyd. II poprawione, dodruk, Poznań 2009)

ISBN 978-83-7818-004-3

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersja do formatu epub:

AKAPIT, Poznań, tel. 61-879-38-88