John Updike

Miesiąc niedziel

Przełożył

Jerzy Kozłowski

Dom Wydawniczy REBIS

dla Judith Jones

…mój język jest jak rylec biegłego pisarza.

(Psalm 45)[1]

Dusza, w wymiarze uniwersalnym

i indywidualnym,

podlega prawu dwuznaczności.

(Paul Tillich)

1

Najmocniej przepraszam za moje wyznanie i pochodzenie; jestem chrześcijańskim pastorem, do tego Amerykaninem. Zapisuję te stronice w czasie, gdy rozwikływane są tajemnice prezydenta Nixona. Choć to ja uległem, pokusa należy do innych: moi strażnicy położyli przede mną plik niezapisanych kartek – jak szacują, powinny mi wystarczyć na cały miesiąc. Kalanie ich ma być moją jedyną terapią.

Mój biskup, niech mu mitra lekką będzie, zarządził (a raczej zaproponował jako inne wyjście niż groteskowy rytuał suspensy), aby sprowadzono mnie na tę pustynię, z dala od zielonej i gęsto zaludnionej krainy, gdzie moja parafia, jak to ładnie ujmują Francuzi, se trouve. Ma to być miesiąc regeneracji – myślę o nim raczej w kategoriach „deprywacji”, mój stan bowiem oficjalnie określono mianem seksualnej fiksacji, niepohamowanego pociągu do kobiet. A może by „pociąg” zamienić na „wyciąg”, co należałoby zinterpretować w ten sposób, że jestem oto duchowym bratem połamanych sportowców, którzy muszą spędzić bezczynnie miesiąc pośród białych wydm pościeli i północnych dawek. Wątpię (zaprawdę, na imię mam Thomas), czy to zadziała. Według mojej diagnozy, nie cierpię na nic groźniejszego niż człowieczeństwo, i to właśnie zamierzam głosić. Choć choroba jest poważna, powinienem skromnie dodać, że w moim przypadku prawie nie ma mowy o gorączce, a plamy owszem, występują, ale tylko jeśli zbada się prześcieradło. Masturbacja! Twa wybawcza nuta na zdumionym akordzie „ja”! Peany do świętego Onana później.

Czuję, że zaczynam się rozkręcać, co wcale nie jest moją intencją. Niechaj mój niepohamowany pociąg pozostanie nieuleczalny. Żaden stary prestidigitator pośród przekrzywionych luster empatycznej terapii nie da się wyciągnąć, popiskujący, z tego lśniącego kapelusza ostatniej szansy.

Konkrety![2] Motel – sprzeciwiam się nazwaniu go sanatorium, ośrodkiem resocjalizacji lub zakładem karnym – ma kształt litery O, a ściślej mówiąc, litery omega. Pierścień pokoi wokół basenu wieńczą od frontu dwa proste korytarze, gdzie mieszczą się, na lewo, recepcja, biura, toalety oznaczone płciowo bydlęcymi sylwetkami oraz maleńka świetlica mocno udekorowana plastikowymi paciorkami i pocztówkami z kośćmi dinozaurów, pozbawiona jednak wszelkich magazynów i czasopism, które mogłyby nadmiernie podniecić pacjentów – o, przepraszam: gości – aktualnościami. Po przeciwnej stronie, przy drugiej stopce Ω, znajdują się stołówka i bar. Szklana ściana baru jest przyciemniana chemicznym fioletem, przez który przenika pustynny krajobraz karłowaciejącej bylicy i bladych, bogatych w skamieliny gór w oddali. Ściana stołówki, przynajmniej podczas śniadań, przybrana jest w ciężkie waniliowe zasłony, spomiędzy których na grejpfruty i szkło zastawionych stołów z niemal słyszalnym trzaskiem jasności padają sztylety światła. Ośrodek ten wydaje się, jeśli nie wyludniony, to przynajmniej nawet w połowie niezapełniony. Wyłącznie mężczyźni w średnim wieku, każdy siedzi przy swoim stole z oschłym[3] gardłem, odchrząkując co chwila i powstrzymując się od nerwowych pogaduszek pośród stołowych sreber. Czuję, że tworzymy świeżą „partię”, w większości niedawno przybyłą. Jesteśmy bladzi. Jesteśmy powściągliwi. Jesteśmy oszołomieni. Personel, który zerka i czai się, jak gdyby przygotowywał zasadzkę, składa się po części z zaciągających białych babiszonów o niebieskich oczach wyblakłych do koloru alkalicznego nieba i siedzeń ich wytartych dżinsów, reszta zaś to ponętne autochtonki, których bezgłośny krok i sztywne czarne włosy gryzą się z falbaniastymi pistacjowymi uniformami, które są zmuszane wkładać kelnerki. Gdy rano podawano mi posiłek, czułem, że traktuje się mnie z szacunkiem albo strachem, jak gdyby dla uniknięcia zakażenia. Potencjalny temat: dotyk i świętość. Bóg jako Najwyższa Zaraza. Noli me tangere. Zarazki i ołtarz. Wspólny kielich kontra jednorazowe papierowe kubeczki: ileż to godzin mego zawodowego życia schrupała ta liturgiczna debata (apokaliptyczni antyseptycyści wśród diakonów kontra holistyczni obrońcy wielkiego Graala). Mniejsza z tym. Uwolniłem się od tego, na miesiąc lub na zawsze. Krzyżyk (nomen omen) na drogę.

Cóż mogę ci powiedzieć? Przyjechałem o północy, skołowany. Lotnisko piekielnie czyste, lekka sucha bryza. Zielony busik z pseudokowbojem za kółkiem wwiózł nas w olbrzymią godzinę pochłaniającej pustynnej ciemności. Przy szklanych drzwiach czekała pokaźnych rozmiarów jejmość, niezniekształcona, ale nieatrakcyjna, co bez wątpienia zaważyło na powierzeniu jej tej delikatnej funkcji. Najwyraźniej jest tu szefową. Jej godność, jeśli mnie nie mylą zatkane wciąż po locie uszy, brzmi pani Prynne. Twarz dużego, białego, z niewiadomych powodów zachwyconego sobą żółwia. Wyciągnięta biała szyja, jak przy dumnym uniesieniu głowy lub jakby uwierał ją kołnierzyk. Szczekliwym głosem przedstawiła nam regulamin. Nam: muskularnemu irlandzkiemu księdzu i trzeciemu nowicjuszowi – mamroczącemu nieśmiałemu przybyszowi z Tennessee, drobnemu, zgarbionemu mężczyźnie z pełnym nadziei uśmieszkiem niepoprawnego grzesznika, prawdopodobnie jakiś wykolejony głosiciel odnowy religijnej, który dorabiał sobie jako oszust ubezpieczeniowy. Regulamin (przekazany naszej gospodyni przez finansujące pobyt biskupstwa i zarządy): posiłki o ósmej, dwunastej trzydzieści i dziewiętnastej. Bar otwierany w południe. Świetlica zamknięta od czternastej do siedemnastej. Rano: pisać, ad libidum. Po południu: ćwiczenia fizyczne, najlepiej golf, choć istnieją też warunki do uprawiania jeździectwa, pływania i tenisa. Wieczorem: gry planszowe lub karty, najlepiej poker. Mnóstwo zakazów. Żadnych poważnych dyskusji, doktrynalnych tudzież interpersonalnych. Żadnych lektur prócz tych eskapistycznych: kolekcja angielskich powieści detektywistycznych i humorystycznych z okresu międzywojennego dostępna w biblioteczce świetlicy. Zakaz dotyczy przede wszystkim Biblii. Żadnej religii, żadnych odwiedzin, żadnych listów, ani wychodzących, ani przychodzących. Żadnych wycieczek do miasta (najbliższe, odległe o sześćdziesiąt kilometrów, nosi nazwę Sandstone), choć przewidziano kilka wycieczek autokarowych w teren w późniejszym czasie.

Ale przecież już wiesz to wszystko. Kim jesteś, drogi czytelniku?

Kim ja jestem?

Podchodzę do lustra. Pokój wciąż poszturchuje mnie licznymi kątami obcości, choć jeden nocleg wygładził już kilka kanciastości. Wiem, gdzie jest łazienka. Och, ta nieskazitelna, niewidocznie odnawiana sanitas wynajmowanych łazienek, które kuszą, żeby nie tylko pozbyć się ubrań, ekskrementów, cząstek przesolonego steku wołowego spomiędzy zębów, ale też skóry z brudem i naszych bolączek ze skórą, a potem spuścić to wszystko w toalecie, której hałaśliwa łapczywość spłukiwania tak nagannie kontrastuje z zapchaną ospałością toalet pozostawionych przez nas w domu, tak już przepełnionych nami, że spłukują z największym trudem! Lustro obramowuje twarz. Nie rozpoznaję jej jako własnej. Nie pasuje do mego wewnętrznego światła podobnie jak abażur lampy mostowej do żarówki.

Ten abażur. Ten przekrzywiony abażur. Przetrącony. Ten ziemisty worek, który czas sprał na odcień papieru z makulatury, niezmazywalnie poplamionego i odbarwionego, papieru mimo wszystko z obwisłością topniejącej gumy i erozją widoku z lotu ptaka, gdzie każda z niezliczonych zmarszczek jest głębokim kanionem mogącym pomieścić wszystkie zwłoki z ostatnich czterech dziesięcioleci. Nie moje. Ale mruga, kiedy ja mrugnę; zajmuje, widzę to w lustrze, tę samą przestrzeń, gdzie krzyżowałyby się perspektywy, z których postrzegam różne wystające krawędzie pokoju, gdyby pojawił się eteryczny kreślarz. Te zęby należą do mnie. Każde wypełnienie, każda plomba jest żałosną historią, którą mógłbym wyśpiewać. Te oczy – otworami w masce. Przez które prześwituje błękit nieba, jak na jednym z tych przedziwnych obrazów Magritte'a. Oczy Boga, moje powieki.

Pastor Thomas Marshfield, lat 41 od kwietnia, metr siedemdziesiąt osiem, siedemdziesiąt dwa kilo, blady i znerwicowany, choć z nieoczekiwanymi zawirowaniami muskularności tu i tam – kolana, wnętrza dłoni, twardy kołnierz czegoś byczego i napiętego w okolicach karku i rozłożystość barków. Kiedyś obrońca między drugą i trzecią bazą w baseballu, kiedyś zadzior ny pomocnik w rugby. Teraz łysiejący. Różowy na czubku głowy, jeśli przechylę ją do światła, a normalnie z gibonowatą aureolą rudego meszku. Mysie kępki nad martwymi białymi uszami. Coś rudawego w tych kępkach; polne myszy? W zakresie brwi bida z nędzą. To samo z ustami; ich dwie kreski w ostrożnym ułożeniu, jak gdyby gotowe w każdej chwili rozwinąć się w niejednoznaczny wachlarz różnych min, nigdy mnie nie zadowalały, chociaż ponoć zadowalały innych. Podbródek odrobinę za długi. Nos również, ale wystarczająco wąski i odpowiednio nierówny w linii opadania, by uniknąć wyraźniejszego hebrajskiego charakteru. Twarz wciąż niepewnie zamieszkana przez lokatora czekającego na wynik oceny zdolności kredytowej. W tym interregnum ani przystojna, ani władcza, ale przynajmniej bez pulchności i – jak na lampę przystało – z jaśniejącą tajemnie chęcią opierania się wszelkim nowinkom. Nigdy świadomie nie zaprzestałem przestrzegać najwyższego, ukrytego przykazania, które brzmi tak: Będziesz brać świat naturalny, istoto będąca parodią Mnie, i przekuwać jego materię w ducha; będziesz brać przyjemność i zamieniać ją w ból; będziesz karcić niewinność, choć ta zamieszkuje szczeliny atomu; będziesz podejrzliwie traktować każdą chwilę, jest bowiem złodziejem, który odchodzi na paluszkach, zabierając więcej, niż przyniósł; będziesz kwestionować wszystkie pytania; wątpić we wszystkie wątpliwości; pomimo wszystkich nakazów, które biorą miarę z człowieka; pamiętaj o Mnie.

Ubieram się konserwatywnie. Na czarno, szaro i brązowo, nie ubiór zdobi człowieka. Choć dbam o węzeł krawata, zaniedbuję pastowanie butów.

Przypuszczam, że mój penis ma przeciętne rozmiary. Dojście do tego wniosku sporo mnie kosztowało.

Trawienie mam, o dziwo, bez zarzutu, a inne organy działają ze sprawnością komórki wywrotowej organizującej się w kraju pozbawionym rządu. Półprzezroczystą brodawkę na prawym pośladku powinno się kiedyś usunąć, a nocny sen czasem zakłóca mi nerwoból w lewym ramieniu, tuż pod barkiem, który przypisuję stłuczeniu kości podczas meczu rugby w liceum. Wyrostek mam nieusunięty. Wyobrażam sobie, że tak jak serce jest tykającą bombą zegarową.

Kocham siebie i nienawidzę bardziej niż inni. Jedna z tych skrajności przyciąga kobiety, ale która?

Mój głos jest tak naprawdę o pół oktawy za wysoki do posługi duszpasterskiej, chociaż podczas głośnych modlitw wypracowałem sposób mruczenia do mikrofonu na pulpicie, który harmonizuje z moim nader rozwiniętym poczuciem monologującego „ja”. Podobno moje lekkie jąkanie nie daje przysnąć siedzącym w ławach.

Co jeszcze? Pobolewają mnie nadgarstki.

Stan, w którym obecnie przebywam, jest duży i kwadratowy i na jeden kilometr kwadratowy przypada tu jeden astmatyczny uchodźca i trzech pijanych Indian w fordzie pick-upie. Stan, który zamieszkiwałem ostatnio, gdzie dopuściłem się karygodnych zaniedbań i gdzie przeżywałem rozterki, wyszczypywały zakola rzek i deformowały roszczenia terytorialne, tworząc nieokreślony kształt, a jego amorficzność podbijały jeszcze jeziora, wyspy i półki miejskich wysypisk śmieci. W kształcie klucza, pisze gdzieś Chesterton, nie ma logiki; jego logika mieści się wyłącznie w tym, że otwiera zamek.

Mój Boże, jakże to wyczerpuje ludzkiego ducha! Dzięki Bogu za południe.

2

Pani Prynne każe mi pisać (spytałem, ośmieliwszy się powstrzymać jej raźny marsz przez powleczony rdzawym brązem i łagodnie zakręcający korytarz) o tym, co interesuje mnie najbardziej.

Oto, co interesuje mnie najbardziej dziś rano – obraz jaśniejący najmocniej pośród nakrapianych liści tego odległego, bezkształtnego stanu, gdzie miałem zajęcie, parafię, małżeństwo i plebanię, przedstawia mężczyznę o kredowobiałych nogach (to ja), w negliżu prócz góry pasiatej piżamy, który przemierza oszroniony listopadowy trawnik. Przeskakuje sięgający mu do pasa płot i ostrożnie niczym antylopa kudu zanurzająca pyszczek na skraju odwiedzanego przez lwy wodopoju wysuwa swój profil spomiędzy krzaków w poświatę okna małego, parterowego domu, w którym kiedyś mieścił się garaż plebanii.

W domu są mężczyzna i kobieta. Mężczyzna na zewnątrz, świadomy kokieteryjnych muśnięć igieł cisu japońskiego na obnażonych pośladkach (jest co najmniej trójca powodów, dla których kładzie się do łóżka bez dołu piżamy: ażeby ułatwić masturbacyjny dostęp, uniknąć ściśnięcia w pasie za sprawą sznurka lub guzików oraz wysłać zachęcający sygnał kobiecie w mini-spódniczce, która zanurzywszy zęby w zatrutym jabłku w chwili reprodukcyjnego orgazmu mego ojca, unosi się zawieszona we mnie), wiedział o tym. Znał jej samochód, zaokrąglone czarne coupe amerykańskiej produkcji. Zauważył jej auto, gdy wyjrzał przez okno sypialni, zaparkowane ulicę dalej, widoczne przez nagie gałęzie drzew, które (listowie! już cię opłakuję) latem zamaskowałyby jego bolesną lokalizację. Haczykowaty błysk ze skarabeuszowej maski, fioletowej pod siarkową latarnią, która unosiła się nad uliczką, wbił mu się prosto w serce. Przez godzinę lub dłużej wił się, ten fantastyczny mężczyzna z dalekiego stanu (który, przysięgam, nie zostanie zapomniany, choćby zmobilizowano przeciwko mnie wszystkie terapeutyczne siły w tej diabelskiej klimatyzowanej piaskownicy), próbując wyciągnąć harpun ze srebrzystego, niew-id-ocznego (sic!) brzucha. Znowu się onanizował, wyobrażając sobie na przekór jakąś kobietę sprzed lat, rudzielca z poddasza swej młodości, o włosach łonowych tak ładnie ułożonych wokół jej skarbu jak wełna drzewna wokół rodowego medalionu. Na chwilę, gdy jego biedny ściśnięty wspólnik wydał z siebie potężne łup, łóżko zapadło się pod nim z wdzięcznością i pomyślał, że mimo szturchnięć zazdrości zdoła osunąć się w sen. Później obraz jej samochodu pod latarnią wrócił, a z nim myśli o jej okrzykach pośród pieszczot, o jej skórze pośród ubrań i o jej głosie pośród ciszy – nie ulegało bowiem wątpliwości, akt ten wymierzony był przeciwko niemu. Była przecież jego kochanką i w tym samym tygodniu dzielili łoże.

Wstał. Żona zmieniła lekko pozycję w wielkim szarym jaju swej nieświadomości. Nie śmiał przetestować podatnych na skrzypnięcia drzwi szafy; ubrany tylko częściowo jak w chwili, gdy wstawał, po dębowych schodach smaganych promieniami księżyca zszedł do frontowych drzwi, których półkoliste okienko utrzymywało w bizantyjskim bezruchu widma kolorów Tiffany'ego. Rozedrgany – całe jego ciało jednym wielkim drganiem, stałe tylko pozornie, jak substancje stałe – wcisnął kciukiem zapadkę, przesunął wielkoluda drzwi w stronę swej trzepoczącej piersi, wyszedł na zewnątrz, na granit, i zanurzył nogi w zimowym powietrzu.

Ale jazda! Najpierw trzeba wystrugać kukiełki, a potem tylko nimi poruszać.

Trawnik był oszroniony. Okolica skąpana w ciemnościach. Księżyc zaglądał mu z ukosa przez ramię, na tyle zaciekawiony, że przekrzywił głowę. Pastor Marshfield starał się nie wdepnąć w resztki piłki do wiffleballa, którą jego synowie wściekle rozerwali na kawałki, na puszkę, którą jego pies międlił i smakował niczym kość, na lśniącą brytfankę ze spinaczami do bielizny, którą jego żona, droga bałaganiara anielskiej dobroci, zapomniała zanieść do domu po jesiennym suszeniu prania – białe prześcieradła łopotały, a ostatni skłębiony exodus szpaków dodawał pieprzu bezsmakowemu niebu. To było wtedy. To jest teraz. Od czasu do czasu spod jego stóp przebłyskiwały ukryte gwiazdy mrozu. Przewidział płot, pamiętał nawet rachunek (spisany na maszynie z brązową taśmą) od wykonawcy (smętny oszust, od dawna bankrut), który wzniósł go tam na mocy decyzji diakonów (z Geraldem Harlowem na czele), wybrał na podnóżek miejsce na zmarzniętej rabacie, gdzie nie mogły go skaleczyć stare ścinki róż („Z pomocą ciernia w stopie – napisał Kierkegaard – skaczę wyżej niż ten, kto ma obie stopy zdrowe”), i jednym gładkim parabolicznym ruchem nasz duchowny i podglądacz o przeszłości sportowca przerzucił swe nieprzepasane lędźwie zwiewne kilka centymetrów nad spiczastymi, pomalowanymi sztachetami i zimnymi stopami wtargnął na zaniedbany teren swego asystenta, zniewieściałego, brodatego Neda (skrót, nie wiedzieć czemu, od Thaddeusa) Borka.

Perfidio, nazwisko twoje… równie dobrze może brzmieć Bork. Piszący, z nosem i gałkami ocznymi wciąż szczypiącymi po pierwszym popołudniu pustynnej jasności, z trudem może wskazać, co jest w sposób najbardziej rażący odpychające w tym młodym mężczyźnie z daleka. Jego afektowany, śpiewny sposób mówienia rodem z prywatnego liceum? Różowe policzki? Ślady trądziku? Kasztanowe pukle dumnie noszonej brody? Oczy żabiego koloru? Czy raczej jego zniewieściała teologia, ten przesłodzony deser z soma-mistycyzmu Junga i Reicha pływający w karmelowej zupie pustosłowia Tillicha, Jaspersa i Bultmanna, a wszystko podane w tanim pucharze darmowego Gemütlichkeit jego tchórzliwego pokolenia? Jego zaraźliwy chichot? Czy fakt, że wszyscy w parafii go ubóstwiają, od rzygającego chrzczonego niemowlaka do konającego starca syczącego w namiocie tlenowym?

Prawdę powiedziawszy, ja też go lubiłem.

I chciałem, żeby polubił mnie.

Był tam, w środku, z moją cielesną miłością. Skradałem się od okna do okna, dotykiem rozpoznając różnice między różnymi krzewami, które miejscowa szkółka (nabożnie utrzymująca swych portorykańskich zrywaczy peonii w stanie peonażu) ofiarowała plebanii w celu jej upiększenia. Znajdowali się w tym garażu przerobionym na kawalerskie mieszkanie, moja organistka i mój wikariusz, po jednym z każdej płci, jak splecione kolczyki w pudełku za dużym do przechowywania takich przedmiotów. W domu Borka paliło się tylko jedno nikłe światło. Jego pokoje, choć nieliczne i wszystkie na jednym piętrze, były rozmieszczone z irytującą pomysłowością; do któregokolwiek okna się podkradałem, drapany w nagość, układ ścianek działowych zasłaniał to, co chciałem zobaczyć. Papierowe wycinanki z mojej wielkanocnej wydmuszki opadły wszystkie na jedną stronę i ukazywały tylko niewyraźne jednowymiarowe krawędzie. Mimo wszystko słyszałem, w przerwach między grzmotami moich kroków i ciężkim szumem mojego oddechu, głosy – albo jeśli nie do końca głosy, to niewyraźne wymazane miejsce na powierzchni ciszy, które wskazuje, skąd je wytarto.

Obawiając się, żeby mnie, idealnego włamywacza z gołym tyłkiem, nie zauważył hipotetyczny przejeżdżający patrol, ostrożnie wyszedłem na uliczkę i zajrzałem przez okno na lewo od frontowych drzwi; na drugim ekstremum olbrzymiej przestrzeni tego maleńkiego domu, przy świetle lampy, jakby przygaszonym różowymi zasłonami, dostrzegłem nad brzegiem sofy biały trójkąt, błysnął szybko jak migawka Nikona i równie szybko zniknął z pola widzenia. Za ostry, żeby to była naga[4], zapewne łokieć. Zbyt jasny jak na niego, zapewne jej. Znajdowała się nad nim, w pozycji Hery i Zeusa, Śakti i Śiwy. Podglądariusze wszystkich krajów łączcie się!

Ten krótkotrwały obraz płonął we mnie jak kropla brandy w brzuchu rzekomo wyleczonego alkoholika. Podpełzłem, dosłownie („na brzuchu będziesz się czołgał”), po lodowatej trawie, pod parapetami bocznych okien, do okna najbliżej sofy. Z ostrożnością, która moim stawom kazała zaprotestować przeciwko gradualizmowi, wyprostowałem się na tyle, żeby zajrzeć przez dolną część szyby. Choć skrywały mnie ciemności na zewnątrz, mógł mnie zdradzić błysk zapałki lub krzyk[5] gwiazdy, zresztą twarz mi płonęła jak u potępieńca. Pozwoliłem, by jedno wytrzeszczone oko patrzyło w imieniu obydwu.

A tam, w odległości niespełna jednego człowieka, pławiąc się w różowawym blasku, leżała bosa stopa. Jej. Alicia miała nieładne stopy, żylaste i błyszczące na knykciach niektórych palców, jak gdyby przygotowane do naniesienia nagniotków. To była jej stopa. Niezaprzeczenie. I niezaprzeczenie bosa. Byłem zdumiony. Nasłuchiwałem okrzyków, jakie miała w zwyczaju lubieżnie z siebie wydawać podczas zbliżenia. Ale Bork, jak tylu spośród tego pozornie beztroskiego pokolenia, z wielką troską podchodził do własnych wygód i zamontował dodatkowe okno zewnętrzne. Wtem, przed moją twarzą, zaraz po drugiej stronie podwójnej szyby, zakotłowały się włosy, jego lub jej, nie udało mi się stwierdzić, tak nagłe było moje cofnięcie się i późniejsze stoczenie w dół i na bok pod osłonę przyjaznego ostrokrzewu, który poznałem po dobrze naoliwionych ukłuciach liści. Skretyniały i szczwany jak pancernik, leżałem tam skąpany w kawałkach mierzwy, dopóki nie uznałem, że panujący spokój pozwala mi na taneczny odwrót – moje nogi jak kreseczki kredy na czarnej tablicy – po zalanym księżycowym światłem trawniku Borka ku trzeszczącemu, zatęchłemu przebaczeniu mojego holu z okienkiem w drzwiach wejściowych.

Nie rozbrzmiała w nocnych ciemnościach syrena pościgu.

Na schodach nie zmaterializowali się aniołowie.

Promienie księżyca wciąż leżały na nich jak pasy na zgarbionych brązowych plecach pokornego niewolnika.

W głębi ducha, pod zakrzepłą gorącą skorupą, która nas osłania przed sportową porażką lub bezpośrednią zniewagą, zdjęło mnie przerażenie na myśl o wizualnym potwierdzeniu tego, o czym przekonywały już dowody (zważywszy na zaparkowane auto, dom, porę, wszechobecność seksu i nieomylną Opatrzność, która zawsze umie zadbać o mój dyskomfort). Ale w parze z tym przerażeniem, ułożone wygodnie tuż obok, wyczułem w sobie ciepłe ciało satysfakcji. Ta przyjemność, chociaż zmącona, była głęboka, głębsza niż masochizm niedowiarka, głębsza niż mój porównywany do głodu świń truflowych głód tajemnic, z których jedną stała się teraz bosa stopa. Właściwie tak głęboka, że spoglądając w dół, z ciepłych schodów ożywionych stukaniem kaloryferów, ujrzałem wygodne dywany i pokrytą pasami cieni podłogę domu mego ojca, także nienależącego do niego.

Ale wskazówki mojego motelowego zegara przesunęły się już za dumny wzwód południa. Dzisiaj, jak sądzę, daiquiri z pianką na kojącym rumie, a potem jeszcze jedno.

Najpierw wszak musimy przenieść naszą kukiełkę z gołymi kulasami po schodach i położyć ją do łóżka. Naciska drzwi sypialni z ledwie słyszalnym stuknięciem, które, wie o tym, wyrywa żonę ze snu.

– Mój Boże, Tom. Gdzieś ty był?

– Sprawdzałem, co u dzieci. Wyprowadzałem samochód.

Wślizguje się na swoje miejsce, spychając ciepłe fragmenty jej ciała, które pozwoliła sobie tam rozlać.

– Dlaczego masz takie zimne stopy? – pyta go. – Tyłek też. Jesteś zimny jak lód.

– Byłem na trawniku.

– Bez spodni?

– Wypatrywałem UFO.

– Nie wierzę ci.

– Czytałem też w gazecie, że miała się dzisiaj ukazać kometa. Albo jakiś inny tego typu znak na niebie.

– Nie wierzę ci. Szpiegowałeś Neda. To jest chore.

– Jest w mojej trzódce dusz. Curo, curate, curare.

– Tom, to jest chore. Co ja mam z tobą zrobić?

I przez jedną straszną chwilę pomyślałem, że jej ręka, badająca moje zimno, zacznie po omacku szukać mojego penisa. Niebezpieczeństwo jednak, jak tyle innych, minęło.

3

Dom mojego ojca, ojca, ojca, ojc

Palce zawisają nad klawiaturą maszyny, a na lśniącej reprodukcji nad biurkiem (praca w stylu Remingtona przedstawiająca konia, krzew i krytą darnią chatę, wszystko skąpane w świetle zachodzącego słońca na prerii, zbyt czerwonym, by było prawdziwe) wyłaniają się fascynujące detale (czy to łokieć wystaje z okna? czy to rysa czy rzeka w lewym rogu?) i natarczywie wracają do mnie szczegóły wczorajszego meczu golfowego. Po wykonaniu przyjemnie swobodnego zamachu i posłaniu piłki w rozrzedzonym powietrzu, na kaktusowym terenie, z tee do greenu, spudłowałem trzy kolejne putty z niecałego metra, co świadczy albo o rozwijającym się astygmatyzmie, albo o poważnej wadzie charakteru. Poczucie, że ta piłka, puknięta z taką starannością, prześlizguje się obok dołka na obszar powyżej i tkwi tam równie uparcie jak cierpienie na tym świecie, sprawia, że człowieka aż skręca w środku. Niedowierzanie omal nie wyciska z kanalików łez. Wzbiera w nas dzika furia. Zatrata! Niech ginie wszechświat, którego ten dołek jest niecentralnym centrum! Wszyscy ludzie nienawidzą Boga, jak twierdzi Melville.

Dom mojego ojca to kilka domów, jako że przenosił się z jednej parafii do drugiej, ale meble pozostawały te same i wygięte nóżki wysokiej komody fornirowanej mahoniem, nie lwie, ale łapy bez pazurów, bez palców, wracają do mnie potężne jak coś, co musiało mnie zaabsorbować, gdy jeszcze pełzałem po podłodze. Włos orientalnego dywanu, na którego brzeg z kanciastymi niebieskimi kwiatami wkraczały te nieprawdopodobnie zaokrąglone łapy, był nadzwyczaj puszysty na brzegach, a złowieszczo wytarty tam, gdzie deptały po nim stopy naszej rodziny i gości ojca.

Mamrotali coś za drzwiami jego gabinetu, ci jego goście. W soboty pisał na maszynie – ejakulacje trzaśnięć po długiej grze wstępnej cichych męczarni. Te odgłosy pastorskiej aktywności odciskały się na grobowej ciszy domu. Ojciec i matka mówili mało. Mieli niewielu przyjaciół, dla których nie był nuncjuszem z lepszego świata. Urodziłem się najpóźniej z czwórki dzieci, a brat najbliższy mi wiekiem, Stephen, był całe lata świetlne ode mnie starszy i gdy ja uczyłem się chodzić, on już biegał do szkoły. Byłem czymś w rodzaju spóźnionej refleksji, pomyłki. Samo moje istnienie wydawało się swego rodzaju psotą. Przepraszałem za to najlepiej, jak umiałem, poprzez bycie grzecznym. Chociaż biblioteka zastawiona była książkami, które mieszały niebo z powszednim kurzem, żadna nie była w stanie wyjaśnić zagadki mojej egzystencji. Kryła się ona w mojej matce. Była kiedyś blondynką; blondynką, której jasne włosy z wiekiem przybrały odcień sepii – jej portret spoglądał z gzymsu kominka w salonie, z całej serii kominkowych gzymsów w kolejnych salonach. Znajdował się wśród skarbów, które musiałem odebrać po jej śmierci, gdy przed siedmiu laty zmarła na raka płuc, i zaskoczyło mnie, jak mały jest ten portret i jak bardzo konwencjonalny, z tą mglistą wyniosłością i nieobecnym spojrzeniem piękności sprzed I wojny światowej. Ostatecznie moda przyćmiewa osobowość – wszystkie metresy Ludwika XV wyglądają tak samo. Matka miała kiedyś piękny głos, ale gdy dorosłem na tyle, żeby stanąć przy niej w kościele, czas i przewlekły bronchit zdążył już sprawić, że zachrypła. Niejako w proteście stała w milczeniu obok mnie, śledząc oczami słowa w zbiorze hymnów, z ustami miękko zaciśniętymi, a jej milczenie huczało mi w sercu. Z ich sypialni też dobiegała cisza, gdy już mamrot ojcowskiej relacji o wydarzeniach dnia zamarł, a z nim lżejsza muzyka, głównie złożona z pauz, matczynych odpowiedzi, i jej dobrowolny domowy kantyk, kilka rzuconych faktów, które głównie, tak sobie wyobrażałem, dotyczyły mnie. Potem cisza. A więc przyjemność, którą czerpałem z prób potwierdzenia, że Ned i Alicia się pieprzą, być może, w głębi ducha, jest przyjemnością wynikającą z odkrycia, że rodzice w swej ciszy nie są martwi, ale żywi, że moje narodziny nie ostudziły całkowicie ich miłości, że alkowa ich związku nadal nade mną rozkwita.

Zdania te nie nadeszły w jakiejś szczególnej kolejności. Każde z nich zabolało. Każde mogło być inne, z tym samym efektem końcowym. Wszystkie fakty są w równym stopniu przygnębiające. Każdy zestaw okoliczności może zaowocować przeróżnymi skutkami psychologicznymi. Potwierdzamy to, omijając retrospekcje w powieściach.

Przeczytawszy raz jeszcze ostatni fragment, widzę, że głos mojej matki był dla mnie jej organem płciowym; że w dziecięcej niewinności przeniosłem jej zachrypnięcie do tych dolnych warg, które znajdowały się, gdy stałem obok niej w kościelnej ławie, na poziomie mojej twarzy; że stawiam znak równości między hałasem a witalnością; że cisza, czystość i śmierć fascynują mnie jednym obliczem; że władza Alicii nad organową klawiaturą stanowiła część jej władzy nade mną.

Widzę, że zamierzając pisać o ojcu, napisałem o matce. Mimo że stała na uboczu, nieśmiała, z mysim niezadowoleniem, jedynie w wymiarze czasu, stałości – wielka. Ojciec natomiast był imponujący, przystojny, nawet teraz jest, w wieku siedemdziesięciu siedmiu lat, zniedołężniały w domu opieki.

Zauważyłem też, że napisałem „poprzez bycie grzecznym”, gdy powinienem był napisać: „poprzez niewychylanie się” – istnieje bowiem osobliwie falujący górny pułap nie tylko dla moich wczesnodziecięcych doznań, lecz także dla tych późniejszych, gdy się wyprostowałem, a nawet gdy wzrostem doścignąłem matkę. Jej książeczka z hymnami jest zawsze nad poziomem moich oczu i wyczuwam przed sobą przestrzeń pod kościelna ławą, z nigdy nielakierowanym drewnem i nieobrobionymi krawędziami aksamitu przytrzymywanego staromodnymi tapicerskimi gwoździami, których mosiężne główki zaśniedziały i nabrały koloru zaschniętej krwi. „Ten, który leży – śpiewaliśmy – nie musi bać się upadku”. „Przed Nim zegną się wszyscy, którzy w proch zstępują”, czytamy w psalmie. Od strony seksualnej (czemu nie? Dzieci nie słuchają) wolałem pozycję usłużną – na górze kobieta jest o wiele bardziej gibka, krągła, zainteresowana – i uwielbiałem schodzić „w dół”. Och, jak okrzyki Alicii, słodsze niż miód w ulu, rozbrzmiewały w moich uszach, gdy te zaciskało lepkie, ciepłe, żywe imadło jej ud! I jeszcze niżej, te palce u nóg, tak dobrze wczoraj opisane, jakąż rozkosz dawało mi ich całowanie, zwłaszcza gdy ich skóra sekretnie wydawała zapach potu i butów Capezio albo bosego letniego dnia, piasku, soli i niezliczonych zdeptanych drobin, od okruchów smoły po płatki martwych liści, które składają się na błogosławiony grunt naszego bytu!

To niezamierzone nawiązanie do Tillicha przychodzi w odpowiedniej chwili. Muszę bowiem jeszcze dodać, choć plączą się klawisze, że dom mojego ojca natchnął mnie wiarą w Boga, co zamieniło moje życie w jedno długie pasmo dyskomfortu i nierozsądku.

Jak to się stało?

Jak zdołałem dojść do tak potwornej refleksji?

Dałem już do zrozumienia, że mój ojciec, realizując zamiar pomachania światu krótkim i wyleniałym ogonem swojej ciasnej grupki wiernych, wydawał mi się niezbyt błyskotliwy. Nie był ani mędrcem, ani człowiekiem – dopóki jego publiczny obowiązek świecenia przykładem narzucał w domu cichą tyranię – o dobrym sercu. Najlepiej czuł się (znowu zstępujemy) w swojej suterenie, w całej serii suteren, gdzie organizował sobie warsztat o fenomenalnej schludności. Miał tam młotki, obcęgi i suwmiarki zawieszone na swoich namalowanych na tablicy zarysach, dobrze naoliwioną piłę stołową (jej absolutnie równa metalowa górna krawędź to moja pierwsza wizja prawości) ustawioną na prawo, puszki farby, kitu i rozpuszczalnika na półkach na lewo, i przybite wieczkiem do tablicy słoiki z gwoździami i śrubkami o zwiększających się i opisanych rozmiarach; i tam ojciec spędzał część popołudnia, wykonując w cieple bliskiego pieca drobne prace naprawcze i wytwórcze, które dla mego dziecięcego umysłu były bezsensowne, gdyby nie sens, jakim tchnęły wióry, a także oczyszczający aromat terpentyny i wewnętrzny spokój emanujący z mego majsterkującego, palącego fajkę, pedantycznego, nieobecnego rodziciela. Siadałem na koźle do piłowania drewna i uwielbiałem patrzeć z tej perspektywy na jego podbródek z dołkiem, witalne nozdrza i faliste siwe włosy – których uczesana bujność była jego jedynym zewnętrznym przejawem próżności.

Nie myliłem ojca z Bogiem. Wiedziałem, że to nie Bóg w suterenie, ale kiepsko opłacany, dość mizernie wykształcony wyrobnik. Ani też Bóg nie bywał w kościołach, może rzadko, jak wtedy, gdy wypuszczony pedałem niski dźwięk organu przy Amen trząsł ołowianymi oprawami aureoli świętych na witrażach i odbijał się echem od najciemniejszych, niezamieszkanych nawet na Wielkanoc zakamarków balkonu niczym zbudzone zwierzę pomrukujące w swej norze. Ogólnie rzecz biorąc, związek między kościołami, odwiedzanymi przeze mnie zbyt często w dni powszednie (kiedy dozorca przesuwał ołtarz jak skrzynię i wymiatał papierki po gumach do żucia, które bezczelnie nakrapiały najświętsze zakątki prezbiterium), a Bogiem był dla mnie taki sam jak między billboardami a coca-colą: reklamowały pragnienie, nie gasząc go.

Ale w jakiś sposób, i tu mój opisowy zapał słabnie, to meble, wśród których się budziłem, uczyłem się chodzić i zasypiałem – kształt otworów drzwiowych, okiennych ram i wygięć słupków balustrady – dywany, których każde włochate pasmo składało się na wzór, i sufity, których przypadkowych pęknięć i lekkich odbarwień miałem nigdy nie dosięgnąć, przekonywały mnie, mówiły mi, że Bóg jest, i jest tutaj, gdy rozpalał się piec i wydmuchiwał gazowe ciepło na moje gołe nogi w bucikach na guziczki. Ktoś niewidzialny zadbał o stworzenie tego wszystkiego. Był tam kominkowy zegar o tarczy ze srebrnymi zawijasami; tykał i odmierzał gongiem czas, który miał się skończyć na dźwięk ostatniego gongu, a wtedy zbudzą się zmarli i rozpocznie się nowy czas. Ponad schodami wznosiły się niewidzialne schody prowadzące gdzieś niewyobrażalnie wysoko. Była tam sofa, na której już starszy będę się wylegiwał, zajadał rodzynki, czytał O. Henry'ego, Johna Tunisa i admirała Byrda i będę marzył; sama sofa sprawiała wrażenie rozmarzonej, wyściełanej substancją ducha. Chociaż się przeprowadzaliśmy, podążając za powołaniem ojca, z jednego miasta w głębi amerykańskiego lądu do następnego, ta sofa była wieczną wyspą, a meble wiecznym dowodem jakby teleologicznego skrzywienia we wszystkim, tymczasowego odchylenia jak w przypadku koperty do połowy zanurzonej w ciemności wnętrza skrzynki.

Niespecjalny point de départ pour le croyant qui souffre, co? Nawet nie „argument z projektu”, zabrało mi bowiem czterdzieści lat życia, żeby zacząć przenosić moje poczucie boskości na zewnątrz. Zachody słońca, górskie szczyty, powierzchnie jezior pofałdowane jak jedwab na wietrze, to wszystko zalatuje mi nieco fałszywą barokowością kościołów, sztuczną immanencją. Poza boiskami sportowymi i polami golfowymi otwarta przestrzeń nosi znamiona zła, zdominowana przez owady i bezmyślny rozrost form roślinnych. Ziarenka piasku i kolanka rur to wystarczające góry i doliny dla mojego panteizmu.

(Pascal też nie znosił plenerów. Jak bardzo marzę o jego Myślach! Squaw w świetlicy wypożyczyła mi Johna Dicksona Carra i P.G. Wodehouse'a, ale kiedy nieśmiało spytałem, czy mają coś Dorothy Sayers, tak się spłoniła, jak gdybym poprosił o Summa Theologica).

Podsumowując, i zamykając moje dzisiejsze wypociny, nie miałem wyboru, musiałem pójść w jego ślady i zostać pastorem; zmusiły mnie do tego meble. Stałem się wyznawcą Bartha w reakcji przeciwko jego liberalizmowi, który był uśmiechniętym rachitycznym cieniem niemieckiego pietyzmu, wielowątkowych prób Hegla, Schleiermachera i Ritschla, żeby zadowolić wszystkich, tych trzęsących się anglikańskich empirystów, autorów teologicznych haseł do Encyclopaedia Britannica (ani słowa o Kierkegaardzie! o Baudelairze! o Wielkim Inkwizytorze! a gdzie skok! gdzie otchłań! czarna wiarygodność deus absconditus! w zamian – precyzyjna drobiazgowość nieodróżnialna w fakturze od sąsiadujących haseł o biomorfach stawowych i makromolekułach), którą to postawę przyjął z kolei, na przekór ogniu piekielnemu, w reakcji na poglądy własnego ojca, antydarwinisty i fundamentalisty, walącego w bęben głosiciela odnowy religijnej, który powstał skruszony z bagna pionierskiego opilstwa. Bez wątpienia te niuanse mają mniejsze znaczenie, niż to sobie wyobrażamy my, branżowcy.

I bez wątpienia jedno daiquiri mniej przed obiadem doskonale zrobi moim porażonym słońcem poobiednim puttom. Ten drobny gość z Tennessee, ukrywający się sodomita, jeśli prawidłowo odczytuję mowę jego ciała, jest piekielnie skuteczny przy uderzeniach z dwóch metrów.

Nie. W trakcie przetrząsania łazienki w poszukiwaniu kremu ochronnego na słońce wypłynęły dwie sprawy. Po pierwsze, nie stałem się wyznawcą Bartha w ślepym akcie przekory, ale z autentycznej miłości do głosu Bartha, jego na wskroś męskiej, na wskroś dojrzałej, na wskroś nielękliwej prozy. Ciernie stają się w niej jadalne, jak dla żyrafy. U Bartha usłyszałem, w wieku lat osiemnastu, głos, jaki powinien mieć mój ojciec.

Po drugie, jeśli chodzi o moją intuicję co do przedmiotów, jestem dokładnym przeciwieństwem Robbe-Grilleta, którego intuicja (transkrypcja ptasich treli: in-tuuu-iii-cja) wyczuwa w stołach, pokojach, kątach, nożach itd. pustkę współgrającą z ogólną nicością. Wystarczy, że opisze krzesło, byśmy wiedzieli, że Bóg jest nieobecny. We mnie natomiast kitowanie okna, gdy przysuwam doń blisko twarz, budzi zwykłe podejrzenie, że komuś w najbliższym otoczeniu ogromnie, dyskretnie zależy. To Bóg. Jeszcze zanim zaświtał we mnie język, wiedziałem, co znaczy to słowo: wszelkie targi z tym związane są lingwistyczną sofistyką. „Gdy przysuwam doń blisko twarz” przypomina mi (jeśli, hipotetyczny czytelniku, ten rodzaj powiązania cię interesuje) tę rudą sprzed kilku stron i lat, „o włosach łonowych tak ładnie ułożonych wokół jej skarbu jak wełna drzewna wokół rodowego medalionu”. Intymność poddasza. Zastanawiam się, całkiem poważnie, czy „miłość” (stare słowo-kurwa, ten jeden raz cię wpuścimy, odkażając cudzysłowem) nie jest raczej reifikująca niż dereifikująca, a „obiekt seksualny” – czy nie jest szczytem hołdu.

Precz z indywidualnością! Wytrzeć rozlaną religię! Albo bierzmy ją w oryginalnych kamiennych dzbanach, albo nie bierzmy jej w ogóle!

4

Dostępne w wersji pełnej

5

Dostępne w wersji pełnej

6

Dostępne w wersji pełnej

7

Dostępne w wersji pełnej

8

Dostępne w wersji pełnej

9

Dostępne w wersji pełnej

10

Dostępne w wersji pełnej

11

Dostępne w wersji pełnej

12

Dostępne w wersji pełnej

13

Dostępne w wersji pełnej

14

Dostępne w wersji pełnej

15

Dostępne w wersji pełnej

16

Dostępne w wersji pełnej

17

Dostępne w wersji pełnej

18

Dostępne w wersji pełnej

19

Dostępne w wersji pełnej

20

Dostępne w wersji pełnej

21

Dostępne w wersji pełnej

22

Dostępne w wersji pełnej

23

Dostępne w wersji pełnej

24

Dostępne w wersji pełnej

25

Dostępne w wersji pełnej

26

Dostępne w wersji pełnej

27

Dostępne w wersji pełnej

28

Dostępne w wersji pełnej

29

Dostępne w wersji pełnej

30

Dostępne w wersji pełnej

31

Dostępne w wersji pełnej

[1] Wszystkie cytaty z Biblii za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 2003.

[2] Jak intonuje Allen Ginsberg w jednej ze swych pieśni nowej Biblii, czekając, aż poskłada ją wiatr.

[3] Miałem napisać „suchym”, freudowska pomyłka, niech zostanie. Maszyna do pisania, którą mi dostarczono, gdy zapewniłem, że jestem człowiekiem swoich czasów, żadnych długopisów, jest nowa i często wyprzedza moje palce. Powietrze jest tu ożywcze.

[4] Oczywiście miałem napisać „noga”.

[5] OK, por. William Blake.

Tytuł oryginału: A Month of Sundays

Copyright © 1974, 1975 by John Updike

All rights reserved

This translation published by arrangement with Alfred A. Knopf, an imprint of The Knopf Doubleday Group, a division of Random House, Inc.

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2012

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografia na okładce: © Christine Mathieu / Millenium Images

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Miesiąc niedziel, wyd. I, Poznań 2012)

ISBN 978-83-7818-035-7

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

www.woblink.com