Przedmowa

Opublikowany w listopadzie 2012 roku piąty raport amerykańskiej Narodowej Rady Wywiadu – Global Trends 2030: Alternative Worlds[1] – rozpoczyna się następująco:

Zadaniem tego raportu jest pobudzanie myślenia o szybkich i ogromnych zmianach geopolitycznych charakteryzujących dzisiejszy świat oraz globalnych trajektoriach, którymi może on podążać w następnych 15–20 latach. Podobnie jak w poprzednich opublikowanych przez NIC Global Trends, nie staramy się przepowiedzieć przyszłości – co byłoby niewykonalne – lecz tworzymy ramy myślenia o możliwych wariantach przyszłości i ich implikacjach.

„…myśl o przyszłości różniącej się od teraźniejszości jest tak sprzeczna z naszym rozumowaniem i zachowaniem, że większość z nas bardzo się wzbrania przed oparciem się na niej w praktyce”.

John Maynard Keynes, 1937

Niestety, to wyróżnione przez autorów motto raportu NIC wciąż jest prawdziwe…

Przewidywanie przyszłości to sztuka prognozowania najpierw rzeczy niemożliwych, a następnie wyeliminowania wszystkich tych wydarzeń, które nie powinny zajść, przynajmniej z punktu widzenia logiki. Jak to ujął Sherlock Holmes, jeśli wyeliminujesz niemożliwe, cokolwiek zostanie, „bez względu na to, jak bardzo wyda się nieprawdopodobne”, musi być prawdą[2].

Prognozowanie możliwych czy prawdopodobnych zdarzeń i tendencji w sferze geopolityki i geostrategii nie jest niczym nadzwyczajnym, lecz rutynowym zajęciem polityków i analityków (podobnie jak dla szachistów przewidywanie kolejnych ruchów przeciwnika i własnych). Jedni robią to lepiej, inni gorzej, ale jest to ich zawód i obowiązek. Nie ma on nic wspólnego z tanią futurologią ani wróżeniem z fusów. Prognozowanie opiera się bowiem na możliwie wszechstronnej wiedzy o tym, co było, i o tym, co jest, oraz na wyprowadzeniu z tej wiedzy – przy zastosowaniu logiki i odwołaniu się do odwiecznych mechanizmów rządzących polityką i geopolityką – wariantowych wniosków dotyczących tego, co może być.

Niestety, wiele osób tego nie rozumie[3]. Niektórzy sądzą, że prognozowanie to szarlataneria, a inni przeciwnie – mają nadzieję, że otrzymają bezwzględnie prawdziwą i jednoznaczną przepowiednię przyszłości. Dobrym tego przykładem mogą być chyba wszystkie omówienia i recenzje prasowe dwóch wydanych w Polsce ważnych książek George’a Friedmana, do których będę się niekiedy odwoływał krytycznie (w obu znaczeniach tego słowa, czyli zarówno pozytywnie, jak i negatywnie). Omówienia te były ironiczne, czasem wręcz szydercze, a w najlepszym razie niedowierzające. To ostatnie odnosi się zwłaszcza do recepcji jego książki Następne 100 lat[4]. Być może spowodował to polski podtytuł Mocarstwo nad Wisłą?, ale nawet znak zapytania nie powstrzymał polskich „recenzentów” – najwidoczniej zdegustowanych obecną rzeczywistością Polski – od wyśmiewania książki i jej autora. Byłoby lepiej, gdyby skorzystali z okazji, żeby nie zabierać głosu w sprawach, na których się nie znają, a w zamian spróbowali zrozumieć i czegoś się nauczyć.

Celem tej książki nie jest przedstawienie jakiejś wielce hipotetycznej wersji przyszłości, lecz tego jej obrazu, który już się wyłania na naszych oczach, choć zdaje się, że wielu ma je szeroko zamknięte.

Posłużę się tu słowami Roberta Kaplana, doskonale oddającymi sedno sprawy:

Według elitarnych gazet i magazynów opinii przyszłość spraw międzynarodowych zależy głównie od idei: od moralnego impetu skierowanego na interwencje humanitarne, od różnych teorii rządzących kursami wymiany walut i dotyczących zbilansowania zadłużenia, koniecznego, by wzmocnić Europę, od wzrostu kosmopolityzmu wraz z nie ustającymi podrygami nacjonalizmu w Azji Wschodniej i tak dalej. Innymi słowy, świat przyszłości można zaprojektować na określonej podstawie rozpraw doktorskich. I w pewnej mierze może to być prawdą. Jak pokazał nam dwudziesty wiek, ideologie – czy to komunizm, faszyzm, czy humanizm – znaczą coraz więcej.

Ale jest też inna prawda: rzeczywistość wielkich bezosobowych sił, jak geografia i środowisko naturalne, które także pomagają zdeterminować przyszłość ludzkich losów. Afryka jest historycznie uboga przede wszystkim z powodu niedostatku naturalnych portów i żeglownych rzek łączących interior z wybrzeżem. Rosja jest paranoiczna, bo jej masy lądowe są wystawione na inwazję z braku przeszkód naturalnych. Monarchie Zatoki Perskiej są bajecznie bogate nie z powodu idei, ale dzięki wielkim podziemnym złożom nośników energii. Rozumiecie. Intelektualiści koncentrują się na tym, co mogą zmienić, ale nie możemy zmienić wiele z tego, co się wydarza.

Oto łupki, skała osadowa, w której jest uwięziony naturalny gaz. Gaz łupkowy stanowi nowe źródło kopalnego surowca energetycznego dla postindustrialnego świata.

Kraje mające znaczne złoża łupków zajmą lepszą pozycję w dwudziestopierwszowiecznej konkurencji między państwami, a krajom bez takich złóż będzie się gorzej powodzić. Pod tym względem idee będą mało znaczyć[5].

I właśnie o tym jest ta książka.

1 National Intelligence Council, Global Trends 2030: Alternative Worlds, listopad 2012, w: Office of the Director of National Intelligence, www.dni.gov/nic/globaltrends.

2 George Friedman, Następna dekada. Gdzie byliśmy i dokąd zmierzamy, e-book, Kraków 2011.

3 Tylko sfrustrowany funkcjonariusz CIA, Sherman Kent, mógł sobie pozwolić, w 1950 r., na wygłoszenie opinii, że „prognozowanie to coś, co robisz, gdy czegoś nie wiesz”. Tim Weiner, Dziedzictwo popiołów. Historia CIA, REBIS, Poznań 2012, s. 70.

4 George Friedman, Następne 100 lat. Prognoza na XXI wiek, Warszawa 2009.

5 Robert D. Kaplan, The Geopolitics of Shale, Stratfor.com, 19 grudnia 2012, http://www.stratfor.com/weekly/geopolitics-shale.

Wstęp

Inżynierowie zmieniają świat

Wiek dziewiętnasty był – i wciąż bywa – zwany popularnie wiekiem węgla, pary i elektryczności. Jednak już w latach pięćdziesiątych tamtego stulecia Ignacy Łukaszewicz zapoczątkował wydobywanie, rafinację i zastosowanie ropy naftowej na skalę przemysłową. Trzeba było jeszcze jednego wynalazku, silnika spalinowego w jego licznych odmianach, aby można było ukuć slogan „nafta rządzi światem”. Tak ludzkość wkroczyła w dwudziesty wiek.

Tuż po konferencji w Jałcie, która określiła geopolityczny i geostrategiczny porządek świata na czterdzieści pięć powojennych lat, prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin D. Roosevelt i premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill za swoje najpilniejsze zadanie uznali spotkanie z królem Arabii Saudyjskiej, Ibn Saudem. Do niego bowiem należały największe w świecie rozpoznane zasoby ropy naftowej. Roosevelt spotkał się z królem 14 lutego na pokładzie ciężkiego krążownika USS Quincy, zakotwiczonego na Wielkim Jeziorze Gorzkim, stanowiącym część Kanału Sueskiego. Na Churchilla przyszła kolej trzy dni później, w oazie Fajum, na zachód od kanału. Odtąd każdy kolejny władca Arabii Saudyjskiej stawał się człowiekiem numer cztery w światowej hierarchii politycznej, choć rzadko było to eksponowane.

Brytyjczycy kilka dziesięcioleci wcześniej opanowali wydobycie ropy naftowej w Iranie, Iraku i Bahrajnie, lecz Ibn Saud już rok po proklamowaniu swojego królestwa postawił na Amerykanów, nie zamierzając umacniać hegemonii Brytyjczyków na Bliskim Wschodzie. 7 lipca 1933 roku udzielił koncesji na wydobywanie ropy naftowej w Arabii Saudyjskiej firmie Standard Oil of California (Socal, obecnie Chevron), której miejscowa filia przekształciła się następnie w Arabian American Oil Company (Aramco, Saudi Aramco). W listopadzie tego samego roku Arabia Saudyjska i Stany Zjednoczone nawiązały stosunki dyplomatyczne.

Roosevelt oraz Ibn Saud omawiali kilka ważnych kwestii politycznych, w tym perspektywę powstania państwa żydowskiego w Palestynie, lecz najważniejszym efektem ich spotkania było bezterminowe porozumienie sprowadzające się do wymiany: amerykańskie inwestycje oraz poparcie polityczne i militarne dla królestwa i jego dynastii w zamian za saudyjską ropę.

W 1991 roku Związek Sowiecki formalnie przestał istnieć, ale ani nie sprawiła tego „Solidarność”, ani papież Jan Paweł II, ani Niemcy obalający mur berliński, ani Michaił Gorbaczow, lecz doprowadziło do tego wcześniejsze porozumienie prezydenta Ronalda Reagana z królem Fahdem. O ile jego poprzednik, Fajsal, wywołał pierwszy kryzys paliwowy w latach 1973–1974, w odpowiedzi na wojnę Jom Kippur wprowadzając embargo na dostawy ropy do krajów popierających Izrael, o tyle Fahd przystał na odwrotne posunięcie: Arabia Saudyjska zalała światowy rynek ropą naftową, co spowodowało spadek jej giełdowej ceny z 30–36 dolarów za baryłkę w 1980 roku do 10 dolarów sześć lat później. Ten krok zadecydował o faktycznym bankructwie Związku Sowieckiego, którego gospodarka była finansowana w przeważającej mierze dochodami z eksportu ropy. Nie jest więc ścisłe stwierdzenie, że ZSRS upadł, bo jego gospodarka nie wytrzymała narzuconego przez Stany Zjednoczone wyścigu zbrojeń. ZSRS po prostu nie mógł kontynuować wyścigu w jakiejkolwiek dziedzinie – i wycofał się z niego.

Ceną polityczną, jaką Stany Zjednoczone zapłaciły za ten zwrot w saudyjskiej polityce naftowej, była sprzedaż Rijadowi (za mniej więcej 80 mld dolarów) samolotów bojowych oraz – wbrew zapewnieniom danym Izraelowi i wbrew opozycji w Kongresie – samolotów wczesnego ostrzegania AWACS. Nie była to wygórowana cena za zdobycie niepodważalnej hegemonii globalnej. Waszyngton wreszcie osiągnął cel, jaki mu przyświecał, gdy przystąpił do drugiej wojny światowej. Pokonanie Niemiec i Japonii było tylko środkiem do tego celu, imperium brytyjskie rozsypało się pod ciężarem wysiłku wojennego i tylko imperium sowieckie niemal pół wieku opóźniało urzeczywistnienie American Dream w polityce światowej.

Przez cały ten czas i jeszcze do niedawna Stany Zjednoczone żyły w cieniu dwóch innych – oprócz sowieckiego – zagrożeń. Jedno z nich było rzeczywiste i obiektywne: olbrzymie uzależnienie od importu ropy naftowej. Jak wiadomo co najmniej od czasów lorda Palmerstona, w polityce nie ma wiecznych sojuszy, wieczne są tylko interesy[6], a strategiczny sojusz Ameryki z Arabią Saudyjską i innymi państwami Bliskiego Wschodu posiadającymi bogate złoża ropy naftowej był szczególnie niepewny. Na dodatek był to sojusz wstydliwy, gdyż jego stroną było państwo skrajnie niedemokratyczne. Jednak niebezpieczeństwo jego rozpadu ujawniło się z całą mocą 11 września 2001 roku, kiedy Stany Zjednoczone padły ofiarą terrorystycznego ataku, w którym piętnastu z dziewiętnastu zamachowców było obywatelami saudyjskimi. Na szczęście dla amerykańsko-saudyjskiego sojuszu głównym celem terrorystów było obalenie bliskowschodnich monarchii i zaprowadzenie w nich islamistycznych porządków. Uderzenie w Amerykę miało ją nie tylko upokorzyć i ukarać za wspieranie reżimu w Rijadzie, ale i zniechęcić do tej polityki. Wprawdzie saudyjski reżim okazał się dostatecznie silny, by po kilku latach wygnać Al-Kaidę z kraju, ale islamiści znaleźli schronienie tuż za granicą – w pustynnych górach Jemenu, gdzie utworzyli Al-Kaidę Półwyspu Arabskiego. Na przełomie roku 2012 i 2013 uaktywniła się Al-Kaida Islamskiego Maghrebu. Niebezpieczeństwo wciąż więc się tli.

Drugie zagrożenie było pozorne, ale demonizowane przez niezliczonych ekspertów. Nosi ono nazwę oil peak[7] i niczym miecz Damoklesa wisiało nad całą światową gospodarką, uzależnioną od energii pochodzącej ze spalania ropy naftowej i gazu ziemnego.

Oil peak to maksymalny prognozowany poziom światowego wydobycia ropy naftowej, po którym miał się zacząć stały spadek wydobycia, a wraz z nim globalny kryzys gospodarczy wynikający z niedostatku energii. Wyjście z niego byłoby trudne, a możliwe wyłącznie dzięki alternatywnym, odnawialnym źródłom energii. W konsekwencji apelowano o zintensyfikowanie badań nad takimi źródłami oraz o wdrażanie ich efektów bez względu na koszty, zanim niczym Armagedon nadejdzie oil peak.

Jednak dla niezależnych obserwatorów śledzących rynek naftowy od połowy lat siedemdziesiątych oil peak był raczej znikającym punktem oddalającym się jak horyzont. Nadchodziły bowiem kolejne daty przepowiadanej apokalipsy, a ropy naftowej wcale nie brakowało, jej światowe wydobycie zaś wciąż rosło. Fałszywi prorocy zdawali się bowiem zapominać, że wprawdzie węglowodory – jak wszystkie inne kopaliny – istotnie są zasobem skończonym (wyczerpywalnym, czyli nieodnawialnym), ale po pierwsze – rozpoznanym w stosunkowo niewielkiej mierze, a po drugie – co ważniejsze – już rozpoznane zasoby powiększają się w sensie ekonomicznym na skutek postępu technologicznego.

Tak przedstawiała się prognoza wydobycia ropy naftowej wg teorii oil peak, zanim rozpoczęła się rewolucja łupkowa. M. King Hubbert, Nuclear Energy and the Fossil Fuels, Houston 1956.

Prawdopodobnie nigdy nie uda się wyeksploatować żadnego złoża ropy naftowej lub gazu w stu procentach, ale w ciągu kilkudziesięciu lat zwiększono wydajność złóż z 30–40 do około 70 procent. Bodaj najlepszym tego przykładem są podmorskie szyby naftowe na Morzu Kaspijskim w rejonie Baku. Już dość dawno uznane za wyeksploatowane, od lat dziewięćdziesiątych produkują więcej ropy niż kiedykolwiek wcześniej. Nowe techniki pozwoliły zwiększyć szacunkową zawartość złóż ropy naftowej pod dnem Morza Kaspijskiego do 37 mld ton (czyli do 37 procent zasobów w rejonie Zatoki Perskiej). Podobnie jest na Syberii – wejście na tamtejsze pola brytyjskich nafciarzy z ich nowoczesnymi technologiami zwiększyło wydajność szybów nawet o 30–40 procent[8]. Za równie obiecujący jak rejon Baku uważa się akwen Zatoki Meksykańskiej, gdzie firmy poszukujące złóż oprócz najnowocześniejszych metod korzystają też ze wskazówek zawartych w hiszpańskich zapiskach sprzed kilkuset lat. Coraz większe zainteresowanie budzi akwen Zatoki Gwinejskiej, na południe od nigeryjskiej strefy ekonomicznej, a także należący do Angoli basen Kwanza i brazylijskie złoże Santos.

Oczywiście kiedyś, po wielu, wielu latach, zasoby węglowodorów się wyczerpią. Powinny więc być oszczędnie eksploatowane, zwłaszcza jako źródło energii elektrycznej, ponieważ są one znacznie cenniejsze jako surowiec w procesach ciężkiej i lekkiej syntezy organicznej. Z pewnością powinny być w miarę możliwości zastępowane źródłami energii odnawialnej, jak energia spadku wody (choć budując tamy, łatwo doprowadzić do nieodwracalnych szkód w środowisku naturalnym), energia pływów, energia słoneczna, energia wiatrowa tam, gdzie nie zakłóca bytowania ludzi i nie niszczy krajobrazu, a przede wszystkim energia atomowa[9]. Wbrew większości opinii należy bowiem stwierdzić, że na przykład katastrofa w Fukushimie dała dowód na to, jak bezpieczne jest to źródło energii. Elektrownia fukushimska była stara, a na dodatek została wystawiona na potężne trzęsienie ziemi i tsunami, mimo to szkody wynikłe z jej zniszczenia okazały się ograniczone. Elektrownia najnowszego typu oparłaby się nawet trzęsieniu ziemi i tsunami o podobnej sile. Decyzja niemieckiego rządu o sukcesywnej rezygnacji do 2022 roku z wykorzystania elektrowni atomowych (17 reaktorów), znajdujących się poza strefą sejsmiczną, była całkowicie błędna i wynikała wyłącznie z uległości wobec populistycznych demagogów i ignorantów. Zapewne zostanie ona zresztą uchylona w sprzyjającej chwili[10]. Nie można też wykluczyć, że niemieckie protesty były przynajmniej w pewnym stopniu inspirowane lub wzmacniane przez francuskie lobby nuklearne, czerpiące znaczne zyski z eksportu energii elektrycznej. To samo lobby skłoniło francuski rząd do wprowadzenia moratorium (a praktycznie zakazu) na penetrowanie złóż gazu łupkowego, które według amerykańskich ocen ustępują w Europie zasobnością tylko polskim.

Należy wreszcie stwierdzić, że – niezależnie od tego, czy sprawcą efektu cieplarnianego jest człowiek, czy też nie[11] – spalanie ropy naftowej (a jeszcze bardziej węgla kamiennego i brunatnego) po prostu zanieczyszcza powietrze, czyli jest szkodliwe dla zdrowia. Powinno być zatem ograniczane, tyle że w rozsądnym tempie, to znaczy tak, aby nie dławiło gospodarki przez nadmierne zwiększanie gospodarczych i społecznych kosztów owego przedsięwzięcia. Dyrektywa Unii Europejskiej forsująca niesłychanie szybkie tempo redukcji emisji „gazów cieplarnianych” (zwłaszcza dwutlenku węgla, chociaż szkodliwszy jest metan) i innych zanieczyszczeń powietrza, w tym pyłów (najszkodliwsza, i to o wiele bardziej niż metan, jest sadza), nie spełnia tego podstawowego warunku. Na dodatek wśród dziesięciu krajów świata wytwarzających najwięcej dwutlenku węgla są tylko dwa należące do Unii Europejskiej: Niemcy, na szóstym miejscu, i Wielka Brytania, na ósmym – oba daleko w tyle za największymi trucicielami. Unia produkuje dziesięć procent, a Stany Zjednoczone i Chiny łącznie połowę globalnej emisji CO2. W tej sytuacji jest oczywiste, że wszelkie wysiłki państw członkowskich Unii będą miały znikomy wpływ na globalną poprawę stanu atmosfery. Natomiast społeczność międzynarodowa powinna z całą mocą działać na rzecz powstrzymania nieopanowanego, rabunkowego wycinania lasów tropikalnych, nie tylko w Amazonii, lecz również w Afryce i w południowo-wschodniej Azji[12].

W miarę upływu lat od zakończenia drugiej wojny światowej rosło uzależnienie gospodarki amerykańskiej i całego Zachodu od energii pochodzącej z ropy naftowej. W konsekwencji rosło też uzależnienie od jej importu. Arabia Saudyjska, a później OPEC, stała się de facto jednym z wielkich mocarstw decydujących o polityce światowej. Wprawdzie kanadyjskie złoża konwencjonalne oraz piaski bitumiczne w basenie Athabasca przypuszczalnie zawierają nawet więcej ropy naftowej, niż ma jej Arabia, lecz pozyskiwanie ropy z piasków bitumicznych jest trudne technologicznie, powoduje dewastację środowiska naturalnego i nie opłaca się nawet przy rekordowo wysokich (jak dotąd) cenach ropy, chociaż dzięki postępowi technologicznemu koszty stale się zmniejszają. W tej sytuacji Zachód spróbował częściowo zastąpić ropę, przynajmniej jako źródło energii elektrycznej, gazem ziemnym.

Od czasu „pierwszego szoku naftowego” państwa zachodnie starały się zdywersyfikować swoje źródła zaopatrzenia. W 1973 roku Arabia Saudyjska pokrywała aż 25 procent amerykańskiego importu ropy naftowej, a trzydzieści lat później 15 procent (67 mln ton), co stanowiło 8 procent amerykańskiego zapotrzebowania (837,5 mln ton rocznie). Najważniejszym amerykańskim dostawcą stała się wówczas Wenezuela – 127 mln ton ropy rocznie, czyli nieco więcej niż dostarczał USA cały region Zatoki Perskiej (124,5 mln ton). Także Kanada (83,4 mln ton) i Meksyk (67,8 mln ton) wyprzedziły Arabię Saudyjską. Nawet z Europy Stany Zjednoczone importowały 43,7 mln ton ropy rocznie, a z Afryki – 69,7 mln ton. Przewidywano wtedy, że w 2010 roku Afryka pokryje 25 procent amerykańskiego importu ropy naftowej.

Europa sprowadziła w 2003 roku z Zatoki Perskiej 182,7 mln ton ropy, z Rosji 164,2 mln ton i z Afryki 129,2 mln ton.

Natomiast Japonia była i pozostanie skrajnie uzależniona od importu z Zatoki: sprowadzała stamtąd aż 208,2 mln ton ropy, uzupełniając to dostawami z Indonezji (37,5 mln ton).

Związek Sowiecki stał się czołowym eksporterem ropy naftowej. Zwiększony popyt Zachodu na gaz ziemny sprawił, że i w tej sferze Moskwa zajęła po roku 2000 eksponowaną pozycję, zwłaszcza na rynku europejskim. Armię Czerwoną i jej czołgi zastąpił Gazprom ze swym systemem rurociągów, a Kreml rozpoczął ekspansję polityczną na skalę porównywalną jedynie z połową lat czterdziestych dwudziestego wieku. Różnica polegała na tym, że wtedy sięgnął tylko po Europę Środkową i Południowo-Wschodnią, a teraz również po Południową i Zachodnią.

Powstał też plan ekspansji globalnej. 9 kwietnia 2007 roku do stolicy Kataru, Dauhy, zjechali ministrowie państw, które są największymi producentami i eksporterami gazu ziemnego lub posiadają wielkie zasoby tego surowca. Inspiratorem spotkania była Rosja. Ministrowie powołali do życia GECF (Gas Exporting Countries’ Forum), który miał być w zamierzeniu jego twórców kartelem gazowym na miarę OPEC. Jednak rychło się okazało, że inicjatywa ta była spóźniona co najmniej o kilkanaście lat. Przegrała bowiem z postępem technologicznym.

Jeżeli ktoś umiał znaleźć dostęp do zdjęć wykonanych przez amerykańskie satelity geologiczne, ten już w latach siedemdziesiątych wiedział, że na terytorium Polski, na głębokości kilku kilometrów, znajdują się formacje skalne mogące zawierać wielkie zasoby gazu. Jednak problem z przystąpieniem do ich eksploatacji nie polegał na głębokości położenia złóż, lecz na ich specyficznej strukturze geologicznej. Znajdują się one bowiem w skałach łupkowych, a żeby uwolnić z nich gaz, należy najpierw wydrążyć szyb pionowy, następnie wiele biegnących od niego szybów poziomych, a wreszcie setkami mikrowybuchów rozkruszyć skały łupkowe i wtłoczyć w tak powstałe szczeliny mieszankę o specjalnym składzie fizykochemicznym.

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych w Stanach Zjednoczonych po raz pierwszy powiodły się próby wydobycia gazu łupkowego na skalę przemysłową (sama technika szczelinowania hydraulicznego była zastosowana w stanie Kansas już w latach czterdziestych, ale na małą skalę z racji jej ówczesnej niedoskonałości). Wkrótce przystąpiły do pracy największe kompanie gazowe. Efekty wydobycia gazu metodą szczelinowania były takie, że Stany Zjednoczone, zamiast stać się wielkim importerem gazu ziemnego (czego kilka lat wcześniej spodziewali się eksperci), zmierzają ku pozycji eksportera (gaz skroplony – LNG), a w 2011 roku cena gazu w Ameryce spadła poniżej 80 dolarów za 1000 m³ (pod koniec 2012 roku wzrosła do około 130 dolarów). W tym samym czasie Gazprom sprzedawał Polsce gaz po cenie przekraczającej 500 dolarów. Jednocześnie w Stanach Zjednoczonych rozwinięto prace nad uzyskiwaniem ropy naftowej ze skał łupkowych, a perspektywy wydają się równie obiecujące, jak w wypadku gazu.

W pierwszej dekadzie dwudziestego pierwszego wieku odkryto także olbrzymie złoża ropy naftowej u wybrzeży Brazylii oraz złoża gazu i ropy u wybrzeży Mozambiku i Tanzanii. Według U.S. Geological Survey zawierają one 441 bln stóp sześciennych (cu ft, cubic foot, ft³), czyli 12,5 bln m³ gazu[13]. Dla porównania Włochy, Francja, Niemcy i Wielka Brytania łącznie zużywają rocznie 10 bln stóp sześciennych (283 mld m³). Tanzania ocenia, że jej zasoby gazu warte są 430 mld dolarów. Trwają poszukiwania i szacunki zasobów ropy naftowej.

W 2012 roku ukazał się firmowany przez Harvard University siedemdziesięciopięciostronicowy raport Leonarda Maugeriego będący wynikiem analizy eksploracji i eksploatacji największych pól naftowych świata. Autor wylicza złoża, z których każde „może się stać ekwiwalentem kraju naftowego znad Zatoki Perskiej”: brazylijski podmorski basen Santos, wenezuelski Pas Orinoko, dostarczający tak zwanej superciężkiej (extra-heavy) ropy, kanadyjskie piaski bitumiczne, angolski basen Kwanza oraz pola Bakken w Dakocie Północnej i Three Forks w Montanie. Te dwa ostatnie wydobywają ropę ze skał łupkowych. Maugeri konkluduje, że do 2020 roku globalna produkcja ropy wzrośnie o 20 procent[14].

W rezultacie zarysowanych tu zmian w geograficznej strukturze zasobów ropy naftowej i gazu ziemnego, do których doszło zarówno w wyniku poszukiwań nowych złóż, jak i postępu technologicznego, możemy zaobserwować fundamentalną zmianę w stosunkach między dotychczasowymi największymi konsumentami i importerami węglowodorów a ich eksporterami. Zmiana ta będzie się pogłębiać i utrwalać, a jej efektem będą dramatyczne przesunięcia w globalnych relacjach geopolitycznych i geostrategicznych.

W dwudziestym pierwszym wieku nafta (i gaz) także będzie rządzić światem.

6 „To krótkowzroczna polityka przypuszczać, że ten czy inny kraj będzie wiecznym przyjacielem Anglii lub jej wiecznym wrogiem. Nie mamy wiecznych przyjaciół ani wiecznych wrogów. To nasze interesy są wieczne, a naszym obowiązkiem jest o nie dbać” – powiedział Palmerston w 1848 r. w Izbie Gmin. Chyba już tylko Amerykanie pamiętają, że Palmerston jedynie odniósł do Wielkiej Brytanii słowa prezydenta George’a Washingtona z jego mowy pożegnalnej w 1796 r.: „Wielka zasada, którą powinniśmy się kierować wobec państw obcych, polega na rozszerzaniu naszych związków handlowych i utrzymywaniu ich przy minimalnych związkach politycznych. […] Kraj, który okazuje wobec innego zwyczajową nienawiść lub zwyczajową sympatię, jest do pewnego stopnia zniewolony. Jest niewolnikiem swojej wrogości lub sympatii, a każda z nich wystarczy, by sprowadzić go z drogi obowiązków i własnych interesów”.

7 Termin wprowadzony w 1956 r. przez M. Kinga Hubberta. W 1974 r. Hubbert uzupełnił swoją teorię o ważne zastrzeżenie, że oil peak nadejdzie w 1995 r., „jeśli bieżące trendy będą trwać”.

8 Już na przełomie XIX i XX w. „Imperium Rosyjskie produkowało 31 proc. światowego eksportu ropy naftowej”. Lauren Goodrich, Marc Lanthemann, The Past, Present and Future of Russian Energy Strategy, Stratfor.com, 12 lutego 2013, http://www.stratfor.com/weekly/past-present-and-future-russian-energy-strategy?utm_source=freelist-f&utm_medium=email&utm_campaign=20130212&utm_term=gweekly&utm_content=readmore&elq=7b6f7e1d60f947449fa0f64981b79f99.

9 Uzyskiwanie energii pochodzącej z biopaliw (uprawy energetyczne) okazało się nieszczęściem powodującym wzrost światowych cen żywności, co oczywiście uderzyło w najuboższych. Postulowane przez niektórych wykorzystanie wyłącznie biomasy z roślin niespożywczych również nie zlikwiduje problemu konkurencji między potrzebami wyżywienia ludności świata a popytem na energię, gdyż rośliny nie przeznaczone do spożycia zajmują określony areał, zmniejszając możliwość powiększenia upraw roślin spożywczych. Oczywiście zastrzeżenia wobec biopaliw nie dotyczą pozyskiwania energii z biogazu powstającego w wyniku fermentacji odpadów roślinnych i zwierzęcych oraz z oczyszczalni ścieków.

10 Po katastrofie w Fukushimie rząd Demokratycznej Partii Japonii nakazał zamknięcie pozostałych 50 elektrowni atomowych. Rząd Partii Liberalno-Demokratycznej, która w grudniu 2012 r. wygrała przedterminowe wybory, zapowiedział anulowanie tej decyzji i podjęcie ostatecznej za 10 lat. Powodem tego zwrotu był ogromny koszt importu ciekłego gazu, bardzo obciążający pogrążoną w stagnacji gospodarkę Japonii.

Anulowanie decyzji o zamknięciu niemieckich elektrowni atomowych mogą jednak utrudnić odkrycia gazu łupkowego i jego pomyślna eksploatacja. Niemieckie zasoby wynoszą od 6,8 do 22,6 bln m³, czyli więcej niż polskie. W lutym 2013 r. kanclerz Angela Merkel początkowo opowiedziała się za przystąpieniem do eksploatacji tych zasobów (wbrew partiom opozycyjnym, które jednak mają większość w Bundesracie). Niewątpliwie wpływ na takie stanowisko miał Ulrich Grillo, prezes federacji niemieckiego przemysłu BDI, który stwierdził, że cena gazu (głównie rosyjskiego) w Niemczech jest cztery razy wyższa niż w USA, co zmniejsza konkurencyjność niemieckich eksporterów. Jednak kilka dni później, kierując się polityczną kalkulacją przed zbliżającymi się wyborami, Merkel częściowo się wycofała z poprzedniej wypowiedzi, choć podtrzymała sprzeciw wobec zakazu szczelinowania.

Już dziś za politykę zastąpienia elektrowni atomowych odnawialnymi źródłami energii Niemcy płacą 20 mld euro rocznie. Warto dodać, że metoda szczelinowania hydraulicznego jest w Niemczech stosowana od około 40 lat i nigdy nie stała się przyczyną skażenia środowiska naturalnego. Czas pokaże, czy wygra interes Niemiec, czy górą będą partykularne interesy partyjne, mniej lub bardziej dyskretnie wspierane z zagranicy.

11 Klimatolodzy twierdzą, że 14–20 mln lat temu CO2 w atmosferze było tyle co dziś (394 ppm, czyli 394 cząsteczki na milion), a poziom oceanu światowego był o 25–40 m wyższy. Teraz CO2 przybywa o 2 ppm rocznie, lecz wydaje się, że skoro poprzednio zredukowały go siły natury, to i teraz powinno się tak stać.

Astrofizyk Chabibułło Abdusamatow, szef rosyjskiej sekcji Międzynarodowej Stacji Kosmicznej oraz laboratorium astrofizycznego w Pułkowie k. Sankt Petersburga, uważa, że w 2014 r. rozpocznie się mała epoka lodowcowa. Twierdzi on, że globalne ocieplenie nie jest spowodowane działalnością człowieka, lecz nadzwyczajną aktywnością promieniowania słonecznego. Dowodzić ma tego fakt, że to samo zjawisko zachodzi jednocześnie na Ziemi i na Marsie. Abdusamatow podważa tym samym istnienie efektu cieplarnianego, wskazując, że nie ma żadnych poważnych naukowych dowodów na jego istnienie.

„Rosyjscy naukowcy są zdania, że Słońce średnio co 200 lat emituje mniej energii. Temperatura globu obniża się wtedy o kilka stopni. Następny taki okres zacznie się między 2030 a 2040 rokiem”, a poprzedni, zwany małą epoką lodowcową, przypadł na lata 1650–1850. „Owszem, działalność ludzka ma wpływ na środowisko, ale nie aż w takim stopniu, żeby zakłócić naturalne cykle. Siły natury są potężniejsze” – stwierdził Władimir Kotłajkow z Rosyjskiej Akademii Nauk. Kolejna epoka lodowcowa już w 2030 roku?, Onet.pl, 1 maja 2013, http://wiadomosci.onet.pl/nauka/kolejna-epoka-lodowcowa-juz-w-2030-roku/djys6.

12 Jeśli chodzi o ograniczanie zanieczyszczenia atmosfery, warto dodać, że w 2012 r. emisja dwutlenku węgla w Stanach Zjednoczonych była najmniejsza od 20 lat. Żadnemu innemu krajowi nie udało się jej podobnie ograniczyć. Nie spowodowały tego żadne administracyjne wytyczne, lecz spadek udziału węgla kamiennego w produkcji energii elektrycznej z 50 do 34 proc. Spadek ten jest wynikiem przejścia elektrowni na spalanie gazu, głównie łupkowego (choć wg niektórych raportów przy jego wydobyciu ulatnia się do atmosfery od 4 do 8 proc. więcej metanu niż przy eksploatacji konwencjonalnych złóż węglowodorów), który w ostatnich latach pojawił się na amerykańskim rynku w wielkiej obfitości i po niskiej cenie.

Należy jednak dodać, że pewien wkład w zmniejszenie zanieczyszczenia atmosfery miały również takie czynniki, jak przeniesienie części amerykańskiej produkcji przemysłowej za granicę oraz spadek produkcji w wyniku kryzysu.

13 1 m³ = 35,315 ft³.

14 Za: Brian Viner, Why the world isn’t running out of oil, „The Telegraph”, 19 lutego 2013, http://www.telegraph.co.uk/earth/energy/oil/9867659/Why-the-world-isnt-running-out-of-oil.html.

Spis treści

NAFTA ZNOWU ZMIENI ŚWIAT

Przedmowa

Wstęp. Inżynierowie zmieniają świat

Rozdział 1. Ropa naftowa i gaz jako czynniki globalnej zmiany

Rozdział 2. Stany Zjednoczone jako paliwowa autarkia

Rozdział 3. Zmierzch monokultur naftowych

Rozdział 4. Schyłek Rosji

Rozdział 5. Chiny

Rozdział 6. BRICS i sąsiednie państwa

Rozdział 7. Nowa gra globalna – chińskie wyzwanie

Rozdział 8. Nowa gra globalna – konflikty regionalne

Zakończenie

Aneks. Pakiet dla Bliskiego Wschodu

Wybrane źródła

Zdjęcia

Strona redakcyjna

Copyright © 2013 Tadeusz A. Kisielewski

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2013

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Grzegorz Dziamski

Projekt i opracowanie graficzne okładki oraz ilustracja na okładce: Zbigniew Mielnik

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Nafta znowu zmieni świat, wyd. I, Poznań 2013)

ISBN 978-83-7818-225-2

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

e-book: www.kaladan.pl