PHILIPPIE BREWSTER,

OD KTÓREJ WSZYSTKO WZIĘŁO POCZĄTEK

„Kiedy używa się grubych skórek, należy dokładnie zszumować masę; w przeciwnym razie wytworzy się piana, która popsuje końcowy efekt”.

Z Jak się robi dżem pomarańczowy pani Beeton

„Nie tylko pomarańcze...”

Nell Gwynn[1]

WSTĘP

Nie tylko pomarańcze... powstawały zimą 1983 i wiosną 1984 roku. Miałam wówczas 24 lata. Dzieliłam w tym czasie dwa pokoje i niewielką wannę z aktorką Vicky Licorish. I ona, i ja byłyśmy bez grosza, nie było nas stać na luksus prania osobno białych rzeczy i bardzo cieszyła nas moda na kolorowe majtki – dzięki niej owe części garderoby, jak najściślej związane z naszą samooceną, mogły nie być szare. Bylejakość to dla pisarza śmierć. Brud, chłód i głód, niewygody, bolesne doświadczenia i dramaty nie liczą się zupełnie. Wielokrotnie ich wszystkich doświadczyłam, a one mnie jedynie zahartowały, lecz bylejakość, to lepkie więzienie miernoty, ten stopniowy rozkład piękna i światła, te kompromisy i stabilizacja, wszystko to uniemożliwia rzetelną pracę. Keats, gdy dręczyło go przygnębienie, zakładał świeżą koszulę. Radclyffe Hall[2], gdy była w depresji, zamawiała na Jermyn Street[3] nowe komplety jedwabnej bielizny. Byron, jak wiadomo, jedynie rzeczy najdelikatniejszej, najczystszej i najbielszej zezwalał na kontakt ze swą heroiczną skórą, a jestem wielką wielbicielką Byrona. To w owych czasach bez pieniędzy, pracy i perspektyw, za to pełnych bylejakości niepowstrzymanie podpełzającej z niższych pięter naszej kamienicy czynszowej, nabrałam przekonania, iż musi istnieć jakiś środek, jakiś talizman, fetysz nawet, który wprowadzi ład tam, gdzie go pozornie nie ma; jak codzienne przebieranie się do kolacji w środku dżungli czy pucowanie butów na błysk przez żołnierzy, którzy mieli brnąć przez wody oblewające Gallipoli. By dokonać czegoś wielkiego i dokonać tego w wielkim stylu, trzeba przestrzegać takich zasad, bardzo osobistych, nierzadko osobliwych, a często ocierających się o granicę śmieszności, gdyż odpędzają one ową bylejakość duszy, która usiłuje wmówić nam, że wszystko jest małe i obskurne i że tak naprawdę nic nie jest warte wysiłku.

Napisałam Nie tylko pomarańcze... na wartej dwadzieścia pięć funtów biurowej maszynie marki Goliath, używając przy tym hurtowych wręcz ilości korektora. Korzystałam wówczas – nadal zresztą tak robię – z papieru z makulatury: wówczas, ponieważ nikt o nim nie słyszał i był tani, dzisiaj, gdyż jest to uznawane za stosowne, choć tajemniczym zbiegiem okoliczności cnoty tego papieru uczyniły go droższym od jego drzewożernego brata. Gdybym była wydawcą, wprowadziłabym wymóg nadsyłania manuskryptów na papierze z makulatury. Dlaczego natura miałaby płacić za sztukę?

„Dlaczego sztuka, a nie natura?” – to pytanie zadawałam sobie w trakcie tworzenia tej książki najczęściej. Byłam w Londynie nieszczęśliwa, nie chciałam skończyć w reklamie czy bankowości, jak większość moich rówieśników z Oksfordu, nie mogłam zmusić się do utrzymania żadnej posady, która oznaczała pracę w określonych godzinach. I byłam wówczas, i jestem dzisiaj najszczęśliwsza, wykonując jakieś beznadziejnie proste zajęcia poza domem. Nie wiodło mi się w Londynie, a nikt nie mieszka w nim dla zdrowia. Myślałam o wyprowadzce, a potem zaczęłam pisać Nie tylko pomarańcze... Nie był to przypadek, eksperyment ani kaprys – był to poryw huraganu. Książka powstawała w takim tempie i z taką niezachwianą pewnością, jak gdyby dawno już była napisana. Jakim cudem tak mnie to opętało? Zrozumiałam, że nie założę gospodarstwa.

Ani strukturą, ani stylem, ani treścią Nie tylko pomarańcze... nie przypominały żadnej innej powieści. Nie przejmowałam się tym, podobnie jak nie przejmowała się Philippa Brewster, mój wydawca z powstałego wówczas wydawnictwa Pandora Press. Przejęli się jednak jej szefowie, którzy nie widzieli dla mojej książki miejsca na rynku i nie byli skorzy do ryzykowania wydania w twardej oprawie. Tak więc, została wydana w miękkiej oprawie; pomijając bardzo banalne recenzje większości krytyków – przeszła zupełnie bez echa i zaczęła sprzedawać się w zastraszającym tempie. Niewielkie księgarnie i poczta pantoflowa stały się fundamentami mojej kariery; o ile wielki biznes nie jest w stanie wyrządzić krzywdy plotce, o tyle udało mu się zniszczyć rynek niewielkich księgarni. Dla nowych utworów jest to katastrofa. Sprzedaż książek w supermarketach to kwestia obrotu, nie kultury. Wielkie sieci chcą wielkich zysków i nie są zainteresowane nieznanymi nazwiskami ani nawet nie wiedzą o ich istnieniu. Pełnemu entuzjazmu wydawcy niezmiernie trudno jest wylansować nowego pisarza, gdyż jest to uzależnione od poparcia księgarzy, a książka sprzedająca się w małym nakładzie rzadko ma szansę takie poparcie zdobyć. Jedynym sposobem obejścia tego problemu przez wydawcę jest wpakowanie masy pieniędzy w promocję tytułu. W wypadku nowej literatury, zwłaszcza prawdziwie nowatorskiej, a nie staroci w nowym opakowaniu, metoda ta równa się ekonomicznemu samobójstwu. Wydawca traci pieniądze, pisarz popada w przygnębienie, a sieci księgarni, przekonane o własnej słuszności, prychają z czysto handlowym zadufaniem „a co, nie mówiliśmy?” Kiedy Nie tylko pomarańcze... zdobyły Nagrodę Whitbreada za najlepszy debiut 1985 roku, W H Smith złożyło zamówienie.

Nie tylko pomarańcze... są powieścią eksperymentalną: są antylinearne. Pod płaszczykiem prostoty kryje się złożona struktura narracyjna, rozległy zasób słownictwa i zwodniczo prosta składnia. Oznacza to, że można ją czytać spiralnie. Jako krzywa, spirala jest płynna i dopuszcza nieskończoną możliwość ruchu. Czy jest to jednak ruch do przodu, czy wstecz? Czy jest to ruch w górę, czy w głąb? Narysuj paręnaście spiral, tak by każda z nich zachodziła na wszystkie inne, a wtedy wszystko stanie się proste. Spiralna narracja bardzo mi odpowiada; korzystałam z niej i stale ją dopracowywałam w Namiętności i Płci wiśni. Szczerze mówiąc, nie widzę potrzeby czytania linijka po linijce. Ani w ten sposób nie myślimy, ani nie żyjemy. Nasze procesy umysłowe przypominają raczej labirynt niż autostradę, każdy zakręt kończy się kolejnym zakrętem, nic nie jest symetryczne, nic nie jest oczywiste. Nie jest to jednak chaos. To wyrafinowane równanie matematyczne, tym trudniejsze do rozwiązania, że X i Y w różnych dniach przybierają różne wartości.

Nie tylko pomarańcze... to niebezpieczna powieść. Obnaża ona świętość życia rodzinnego jako grę pozorów; ilustruje przykładem, że to, co Kościół nazywa miłością, jest w gruncie rzeczy psychozą; śmie ona również sugerować, że niedogodności, jakich w życiu doświadczają homoseksualiści, nie są wynikiem ich perwersji, lecz perwersji innych ludzi. Co gorsza, robi to z taką dawką humoru i lekkością, iż nawet ci nastawieni nieprzychylnie odkrywają, że nie sposób się z nią nie zgodzić. Na tym zawsze polegało doświadczenie powieści; okazało się, że podobnie rzecz ma się z telewizją. Po każdym odcinku Nie tylko pomarańczy... BBC odbierała znacznie więcej telefonów niż po jakimkolwiek innym serialu. Wywołały one ożywioną dyskusję i mam wrażenie, że ludzie znaleźli w nich inny punkt widzenia na życie. Rzecz jasna, części z nich bardzo to było nie w smak, nie mam jednak wątpliwości, że podwójne – książkowe i ekranowe – wcielenie Nie tylko pomarańczy... znacznie więcej barier obaliło niż wzniosło.

Nie tylko pomarańcze... są bardzo krzepiącą powieścią. Jej bohaterka żyje na obrzeżach życia. Jest biedna, wywodzi się z klasy robotniczej, musi jednak zmagać się z wielkimi problemami przekraczającymi granice klas, kultur i ras. Każdy w którymś momencie życia musi dokonać wyboru, czy chce pozostać w zastanym świecie, który może być bezpieczny, ale narzuca pewne ograniczenia, czy też przeć do przodu, często przekraczając granice zdrowego rozsądku, ku własnemu miejscu, nieznanemu i niezbadanemu. W Nie tylko pomarańcze... pogoń ta przyjmuje postać poszukiwania własnej seksualności i indywidualności. Na pierwszy rzut oka wygląda to na przypadek jednostkowy: religijny dom i młoda dziewczyna, której świat przewraca się do góry nogami, ponieważ zakochuje się ona w innej młodej dziewczynie. W rzeczywistości jednak Nie tylko pomarańcze... są o uczuciach i koniecznościach wyboru, jakich nikt z nas nie jest w stanie uniknąć. Pierwsza miłość, poczucie straty, żal, wściekłość, a przede wszystkim odwaga, to motory napędzające narrację przez ograniczenia narzucone fabułą. Beletrystyka potrzebuje konkretów, kotwic, po to, by móc je przekraczać. Potrzebuje też wyważonych – poznawalnych i dotykalnych – bohaterów, po to, by móc przez nich przeniknąć prosto ku otwartej, uniwersalnej przestrzeni. Paradoks ów sprawia, że książka zarówno daje się łatwo czytać, jak i nabiera ponadczasowego wymiaru; z trudnego do zniesienia napięcia rodzi się harmonia.

Nie tylko pomarańcze... są krzepiące nie dlatego, iż podsuwają łatwe odpowiedzi, lecz dlatego, iż mierzą się z trudnymi problemami. Kiedy człowiek nauczy się mówić o trapiących go problemach, stawia krok w kierunku ich rozwiązania. Wiem z korespondencji, że Nie tylko pomarańcze... wyartykułowały nie nazwane problemy wielu ludzi. A kiedy wreszcie człowiek odnajdzie swój głos, staje się słyszalny.

Czy Nie tylko pomarańcze... są powieścią autobiograficzną? Nie, żadną miarą nie, oraz tak, jak najbardziej tak.

Chcę wspomnieć jeszcze o dwóch sprawach:

W 1985 roku Nie tylko pomarańcze... zostały opublikowane z inicjatywy Philippy Brewster i jej nowo powstałego wydawnictwa Pandora Press. Niestety, Pandora nigdy nie osiągnęła finansowej niezależności, była kupowana, sprzedawana i ponownie kupowana na zasadzie kaprysu jej protektorów. W 1990 roku stała się własnością Ruperta Murdocha[4]. Cóż za ironia losu, że w wyniku serii kombinacji w świecie wielkiego biznesu Nie tylko pomarańcze... znalazły się w rękach tego – jak sam przyznaje – nawróconego multimilionera. Wiem, że w coraz bardziej uprzemysłowionym świecie coraz trudniej podejmować decyzje natury etycznej, już to dotyczące rodzaju kupowanej przez nas fasolki po bretońsku, już to wydawnictwa, w którym wydajemy. Kryteria wyboru nie są jasno określone, a kompromis jest zwykle nieuchronny. Jeśli o mnie chodzi, mam własne zasady postępowania, których trzymam się tak ściśle, jak to tylko możliwe. Doszłam do wniosku, że nie mogę pozostawić tej książki w Pandorze. „Szanowny panie Murdoch, proszę nie kupować wydawnictwa Vintage”.

Wreszcie, niniejsze nowe wydanie trafia do Waszych rąk z pewną gwarancją. Nie tylko pomarańcze... stanowiły początek moich eksperymentów ze stylem, językiem i strukturą, powzięłam też wtedy milczące postanowienie, iż gdyby okazało się, że owo robienie czegoś inaczej przerasta moje siły, zrezygnuję. Każde pokolenie pisarzy i artystów ma bowiem obowiązek znaleźć nowe sposoby wyrażenia zwyczajności kondycji ludzkiej. Serwowanie letnich resztek wczorajszej kolacji jest łatwe, dochodowe i przynosi (chwilowe) uznanie. Jest również błędem.

W tych odległych czasach, kiedy to moje gatki wisiały rzędem na sznurku niczym papugi w cyrku, wyraziłam pewne życzenie. Zgodnie z tradycją powinny to być trzy życzenia, ale też nie uratowałam nikogo z wyjątkiem siebie samej. „Chcę”... sławy? pieniędzy? sukcesu? Nie. Chcę wiedzieć, kiedy przestać.

Jeanette Winterson

Londyn, 1991

1 Nell Gwynn (1650–1687) – aktorka angielska ceniona za umiejętności recytatorskie. Kochanka króla Karola II, z którym miała dwóch synów. Zaczynała od sprzedaży pomarańczy w teatrze Drury Lane, stąd często przedstawiana jest z koszem pomarańczy na ręku (wszystkie przypisy od tłumacza).

2 Radclyffe Hall – właśc. Marguerite Radclyffe-Hall (1880–1943), pisarka brytyjska. Jej opublikowana w 1928 r. powieść pt. The Well of Loneliness wywołała wielki skandal obyczajowy, otwarcie traktując temat miłości lesbijskiej. Powieść została zakazana w Wielkiej Brytanii nie ze względu na swoją tematykę, a ze względu na brak jednoznacznego potępienia głównych bohaterek.

3 Jermyn Street – ulica w dzielnicy St James, przy której usytuowane są eleganckie sklepy, wytworne restauracje, salony sztuki itp.

4 Rupert Murdoch (ur. 1931) – australijski magnat na rynku mediów. Właściciel wielu gazet, m.in. „Timesa”, „Sun”, „Sunday Timesa”, „Today”. W 1989 r. uruchomił telewizję Sky.

KSIĘGA RODZAJU

Podobnie jak większość ludzi, przez długi czas mieszkałam z matką i ojcem. Mój ojciec lubił oglądać zapasy, moja matka lubiła brać w nich udział; nie miało znaczenia, z kim się potyka. Stała w białym narożniku i tylko to się liczyło.

W najbardziej wietrzne dni wywieszała białe prześcieradła. Chciała, by mormoni zapukali do jej drzwi. W czasie wyborów w przemysłowym mieście zdominowanym przez Partię Pracy wystawiała w oknie portret kandydata Partii Konserwatywnej.

Nigdy nie słyszała o mieszanych uczuciach. Dla niej istnieli tylko przyjaciele lub wrogowie.

Wrogami byli:

Szatan (w swych rozlicznych postaciach)

Sąsiedztwo

Seks (w swych rozlicznych postaciach)

Ślimaki

Przyjaciółmi byli:

Bóg

Nasz pies

Ciocia Madge

Powieści Charlotte Brontë

Trutka na ślimaki

i ja, przynajmniej początkowo. Pojawiłam się, by dołączyć do niej w walce z Resztą Świata. Miała osobliwe podejście do kwestii poczynania dzieci; nie to, żeby nie mogła ich począć, ona nie chciała ich począć. Była bardzo rozgoryczona tym, że Dziewica Maryja ją ubiegła. Zrobiła więc najlepsze, co jej pozostało, i załatwiła sobie znajdę. To właśnie byłam ja.

Nie pamiętam takiej chwili, w ktorej bym nie wiedziała, iż jestem kimś wyjątkowym. Nie istnieli dla nas Mędrcy, ponieważ matka nie wierzyła w istnienie mądrych mężczyzn, ale miałyśmy owieczki. W jednym z moich najwcześniejszych wspomnień siedzę na owieczce w czasie Wielkanocy, a ona opowiada mi historię Ofiarnego Baranka. W niedziele jadaliśmy go z ziemniakami.

Niedziela była Dniem Pańskim, najbardziej pełnym wigoru dniem całego tygodnia; mieliśmy w domu radiolę z imponującym mahoniowym frontem i pokaźnych rozmiarów bakelitowym pokrętłem do wyszukiwania stacji. Zazwyczaj słuchaliśmy Lekkiego Programu, lecz w niedziele zawsze rozbrzmiewał Serwis Światowy, by moja matka mogła śledzić postępy naszych misjonarzy. Nasza Mapa Misyjna była bardzo szczegółowa. Znajdowały się na niej wszystkie kraje, na odwrocie zaś spis Plemion i ich Osobliwości. Moim faworytem był numer 16, Karpaccy Buzuli[5]. Wierzyli oni, że jeśli mysz znajdzie ścinki twoich włosów i zbuduje z nich gniazdo, rozboli cię głowa. A jeśli gniazdo będzie duże, możesz nawet zwariować. Jeśli się nie mylę, nie dotarł do nich jeszcze żaden misjonarz.

W niedziele moja matka wstawała wcześnie i aż do dziesiątej nie wpuszczała nikogo do saloniku. Było to jej miejsce modlitwy i medytacji. Ze względu na swoje kolana zawsze modliła się na stojąco, podobnie jak Bonaparte ze względu na swój wzrost zawsze wydawał rozkazy z konia. Jestem przekonana, że stosunek, jaki łączył moją matkę z Bogiem, był w jakiś sposób powiązany z pozycją ciała. Była starotestamentowa do szpiku kości. Nie dla niej łagodność i paschalny Baranek, ona stała w pierwszym szeregu z prorokami, skora do posępnych medytacji w cieniu drzew, kiedy nie materializowała się zasłużona zagłada. Często zresztą materializowała się, nie wiem, czy zrządzeniem jej woli, czy Pana.

Zawsze modliła się dokładnie w taki sam sposób. Najpierw dziękowała Bogu za to, że pozwolił jej doczekać kolejnego dnia, a potem dziękowała Bogu za to, że podarował światu kolejny dzień. Potem mówiła o swych wrogach, co było jej niemalże tak bliskie jak katechizm.

Kiedy tylko „Zemsta jest moją, rzecze Pan” z hukiem wpadało przez ścianę do kuchni, nastawiałam czajnik. Czas, jaki zajmowało najpierw gotowanie wody, a potem parzenie herbaty, mniej więcej odpowiadał finalnemu punktowi programu: wykazowi chorych. Zachowywała nienaruszalny rytm. Nalewałam mleko, ona wchodziła i – biorąc duży łyk herbaty – rzucała jedną z trzech kwestii:

„Pan jest miłosierny” (stalowy wzrok utkwiony w ogród).

„A cóż to ma być za herbata?” (stalowy wzrok utkwiony we mnie).

„Kto był najstarszym człowiekiem w Biblii?”

Numer 3, rzecz jasna, miał bardzo wiele kombinacji, zawsze jednak było to pytanie z quizu dotyczącego Biblii. W kościele odbywało się wiele takich quizów i moja matka była zadowolona, kiedy je wygrywałam. Jeśli znałam odpowiedź, zadawała mi kolejne pytanie, jeśli nie, denerwowała się, na szczęście niezbyt długo, ponieważ musiałyśmy wysłuchać Serwisu Światowego. Zawsze wyglądało to tak samo: siadałyśmy po obu stronach radioli, ona ze swoją herbatą, ja z notatnikiem i ołówkiem; przed nami leżała Mapa Misyjna. Odległy głos z wnętrza odbiornika podawał wiadomości dotyczące działań, nawróceń i problemów. Na zakończenie padał apel o MODLITWY. Musiałam wszystko to zapisywać, po to, by moja matka mogła wieczorem wygłosić w kościele swój raport. Była ona bowiem sekretarką do spraw Misji. Raport Misyjny był dla mnie wielkim wyzwaniem, gdyż od niego zależał nasz południowy posiłek. Jeśli wszystko szło dobrze, nie było zejść, za to było dużo nawróceń, moja matka robiła pieczeń. Jeśli Bezbożni okazywali się nie tylko uparci, ale i przejawiali mordercze skłonności, moja matka spędzała całe przedpołudnie, wysłuchując Jima Reevesa wypisów nabożnych, i musieliśmy obejść się gotowanymi jajkami z grzankami. Jej mąż był spolegliwym człowiekiem i wiem, że go to gnębiło. Sam mógłby przygotować posiłek, gdyby nie absolutna pewność mojej matki, że to ona jest jedyną osobą w domu, która potrafi odróżnić rondel od pianina. Co do nas, myliła się, była jednakże przekonana o swojej racji, i w gruncie rzeczy tylko to się liczyło.

Jakoś udawało nam się przetrwać te poranki, a po południu ona i ja wyprowadzałyśmy na spacer psa; mój ojciec natomiast czyścił wszystkie buty. „Po butach poznasz człowieka”, mawiała moja matka. „Popatrz na Sąsiedztwo”.

„Pijaki”, stwierdzała ponuro, kiedy mijałyśmy ich dom. „Dlatego kupują wszystko na wyprzedażach bubli drugiego gatunku u Maxiego Balla. Sam Szatan jest pijaczyną (czasami moja matka dorzucała to i owo do teologii).

Maxi Ball był właścicielem hurtowni, jego odzież była tania, ale nietrwała i śmierdziała klejem przemysłowym. Zdesperowani, abnegaci, najbiedniejsi wyrywali ją sobie nawzajem z rąk w sobotnie poranki, żeby złapać, co się da, i potargować o cenę. Moja matka wolałaby raczej nie jeść, niż pozwolić się zobaczyć u Maxiego Balla. Za jej sprawą miejsce to napełniało mnie przerażeniem. Ponieważ chadzało tam bardzo wielu naszych znajomych, nie było to z jej strony szczególnie fair, ale też ona nigdy nie była szczególnie fair; kochała i nienawidziła, i nienawidziła Maxiego Balla. Kiedyś, zimą, zmuszona była tam pójść, żeby kupić sobie gorset, i jeszcze tej samej niedzieli, w samym środku komunii, z gorsetu wysunął się fiszbin i dźgał ją prosto w żołądek. Przez godzinę nic nie mogła z tym zrobić. Kiedy wróciłyśmy do domu, porwała gorset na strzępy, a fiszbinów użyła jako podpórek do naszego geranium. Jeden z fiszbinów podarowała mnie. Nadal go mam i kiedy tylko nachodzi mnie ochota, żeby pójść na skróty, myślę o moim fiszbinie i już wiem.

Matka i ja szłyśmy dalej w stronę wzgórza wznoszącego się u wylotu naszej ulicy. Mieszkaliśmy w mieście wykradzionym dolinom, zatłoczonym miejscu pełnym kominów, niewielkich sklepików i stykających się tylnymi ścianami domków bez ogródków. Otaczały nas wzgórza, a nasze miasto sunęło w stronę Gór Pennińskich, gdzieniegdzie poprzetykanych jakąś farmą czy pozostałościami po wojnie. W okolicy roiło się od starych czołgów, lecz magistrat kazał je usunąć. Miasto było tłustą plamą, z której wychodziły uliczki i rozpełzały się coraz to wyżej i wyżej w stronę pasa zieleni. Nasz dom stał niemalże na szczycie takiej długiej, mocno rozciągniętej uliczki. Wykładane płytami chodniki i jezdnia z kocich łbów. Gdyby się wspiąć na szczyt wzgórza i rzucić okiem w dół, można by wszystko ogarnąć wzrokiem, zupełnie jak Jezus na pinaklu, choć nie jest to specjalnie budujący widok. W oddali po prawej był wiadukt, a za wiaduktem czynszówki Ellisona, gdzie raz do roku odbywał się jarmark. Wolno mi było tam chodzić pod warunkiem, że z powrotem przyniosę mojej matce miarkę czarnego groszku. Czarny groszek wygląda jak królicze bobki i podawany jest w rzadkim sosie zrobionym z bulionu i mamałygi po cygańsku. Smakuje wyśmienicie. Cyganie strasznie bałaganili i bawili się całymi nocami, a moja matka nazywała ich cudzołożnikami, lecz w sumie dogadywaliśmy się bardzo dobrze. Przymykali oko na znikające jabłuszka w karmelu i czasami, jeśli nie było dużego ruchu, a człowiek nie miał dość pieniędzy, pozwalali pojeździć samochodzikami na prąd. Wokół cygańskich wozów toczyła się nieustanna bitwa takich jak ja, z ulicy, z elegancikami z Alei. Eleganciki były w harcerstwie i nie jadły w szkole obiadów.

Pewnego razu, kiedy właśnie odbierałam czarny groszek i już miałam iść do domu, pewna starucha złapała mnie za rękę. Myślałam, że chce mnie ugryźć. Spojrzała na moją dłoń i krótko się roześmiała. „Nigdy nie wyjdziesz za mąż – powiedziała – nie ty, i nigdy nie zaznasz spokoju”. Nie wzięła nic za groszek i powiedziała mi, żebym szybko zmykała do domu. Biegłam co sił w nogach, próbując zrozumieć, co też miała na myśli. I tak zresztą nie myślałam o zamążpójściu. Znałam dwie kobiety, które nigdy nie były zamężne; ale one były stare, tak stare jak moja matka. Prowadziły sklep z gazetami i czasami, we środy, razem z komiksem dawały mi bananowego batonika. Bardzo je lubiłam i wiele o nich mówiłam mojej matce. Któregoś dnia zapytały mnie, czy nie miałabym ochoty pojechać z nimi nad morze. Pobiegłam do domu, szybko rzuciłam coś na ten temat, i zajęłam się opróżnianiem mojej skarbonki, żeby kupić sobie nową łopatkę, kiedy matka stanowczo i raz na zawsze powiedziała: nie. Nie mogłam zrozumieć, dlaczego nie, a ona nie chciała mi tego wytłumaczyć. Nawet nie pozwoliła mi tam pójść z powrotem, żeby powiedzieć, że nie pojadę. Potem wycofała prenumeratę mojego komiksu i kazała mi go odbierać w innym sklepie, znacznie dalej. Było mi z tego powodu bardzo przykro. U Grimsby’ego nigdy nie dostałam bananowego batonika. Dwa tygodnie później usłyszałam, jak matka mówi o wszystkim pani White. Powiedziała, że one oddają się Nienaturalnym Namiętnościom. Wydawało mi się, że chce przez to powiedzieć, że dodają do swych łakoci chemikaliów.

Ciąg dalszy w wersji pełnej.

5 Zniekształcona przez dziecko nazwa: Huculi.

KSIĘGA WYJŚCIA

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĘGA KAPŁAŃSKA

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĘGA LICZB

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĘGA POWTÓRZONEGO PRAWA

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĘGA JOZUEGO

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĘGA SĘDZIÓW

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĘGA RUT

Dostępne w wersji pełnej.

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Dedykacja

Motto

WSTĘP

KSIĘGA RODZAJU

KSIĘGA WYJŚCIA

KSIĘGA KAPŁAŃSKA

KSIĘGA LICZB

KSIĘGA POWTÓRZONEGO PRAWA

KSIĘGA JOZUEGO

KSIĘGA SĘDZIÓW

KSIĘGA RUT

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: Oranges Are Not the Only Fruits

Copyright © Jeanette Winterson 1985

All rights reserved

Translation copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2012

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Opracowanie graficzne serii i projekt okładki: Lucyna Talejko-Kwiatkowska

Fotografia na okładce: © Francois Deladerriere / Millennium Images

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Nie tylko pomarańcze..., wyd. II, Poznań 2012)

ISBN 978-83-7818-107-1

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersja do formatu epub:

AKAPIT, Poznań, tel. 61-879-38-88