Charliemu Grossowi – mojemu mężowi i pierwszemu czytelnikowi

Unicestwienie nie jest niczym strasznym.

Straszna jest ta droga.

Elihu Hoopes

ROZDZIAŁ PIERWSZY

NOTATKI O AMNEZJI: PROJEKT E.H. (1965–1996)

Spotyka się z nim, jest zakochana. A on ją zapomina.

Spotyka się z nim, jest zakochana. A on ją zapomina.

Spotyka się z nim, jest zakochana. A on ją zapomina.

W końcu, trzydzieści jeden lat po ich pierwszym spotkaniu, żegna się z nim. A on zapomniał ją, tuż przed swoją śmiercią.

Stoi na drewnianym mostku, w samym sercu bagnistej niecki, w lekkim rozkroku i mocno zapierając się piętami, bo zbroi się na niespodziany podmuch wiatru.

Stoi na drewnianym mostku w tym miejscu, które widzi po raz pierwszy w życiu, oszołomiony jego pięknem. Wpija obie dłonie w balustradę, bo coś mu mówi, że musi się uzbroić na to, co nadejdzie.

Miejsce jest mu nieznane i oszałamia go swym pięknem, a jednak lęka się odwrócić, lęka się zobaczyć w płytkim strumieniu płynącym pod mostkiem utopioną dziewczynkę.

…naga, około jedenastu lat, dziecko jeszcze. Otwarte, niewidzące oczy lśnią na tle wody. Wody, która się marszczy, dlatego twarz dziewczynki trzęsie się jakby. Smukłe, białe ciało, długie, białe rozedrgane nogi, bose rozedrgane stópki. Plamy słońca i cienie nartników na twarzy dziewczynki, dużo większe od samych owadów.

Nie zwierzy się nikomu: „Nie rozpoznał mnie tuż przed swoją śmiercią”.

Nie zwierzy się nikomu: „Nie rozpoznał mnie tuż przed swoją śmiercią, ale jak zawsze zagadał chętnie, jakbym przynosiła mu nadzieję. «Dzień dobry?», powiedział do mnie”.

Mężnie wszem i wobec przyznaje: On jest całym moim życiem. Bez E.H. moje życie nie miałoby celu. Wszystko, co osiągnęłam jako naukowiec, powód, dla którego postanowiliście uhonorować mnie tą dzisiejszą uroczystością, jest pokłosiem obecności E.H. w moim życiu. Wyznaję to z głębi serca – jako uczona i jako kobieta.

Wygłasza to wszystko z żarem, ale chwilami potyka się na słowach. Oddech zdaje się więznąć jej w krtani, już nie odczytuje przygotowanej zawczasu przemowy, wpatrzona w zebranych zwilgotniałymi oczyma – oślepionymi światłami, zakłopotanymi i mrugającymi; nie widzi poszczególnych twarzy i dlatego może wyobrażać sobie, że jest wśród nich także jego twarz.

To w jego imieniu przyjmuję ten zaszczyt. Ku pamięci Elihu Hoopesa.

Publiczność może wreszcie odetchnąć z bezbrzeżną ulgą – przemowa wygłaszana przez tegoroczną laureatkę nagrody za całokształt dorobku naukowego przyznawanej przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne dobiega końca. Oklaski rozbrzmiewają prędko, ale są mało głośne, rozsiane w przestrzeni wielkiego amfiteatru jak chorągiewki łopoczące na słabym, acz niesfornym wietrze. Później jednak, gdy laureatka odwraca się już od mównicy niepewna, oszołomiona – aplauz, wyrażający sympatię poniewczasie, potęguje się i urasta jak fala, bardzo głośna, wręcz podobna do grzmotu.

Aż się wzdryga. Przez chwilę niemalże się boi.

Drwią z niej? Czy oni… oni wiedzą?

Oddala się od mównicy, zupełnie na ślepo; potyka się. Zapomniała zabrać ciężkie, nieporęczne kryształowe trofeum w kształcie prawie półmetrowej piramidy, na której jest wytrawione jej nazwisko. Jakiś młody człowiek podąża za nią szybko, żeby podać trofeum i podtrzymać ją.

– Pani profesor! Proszę uważać.

* * *

– Dzień do-bry!

Pierwsza ciekawostka: Elihu Hoopes wita Margot Sharpe tak ciepło i tak radośnie, jakby od lat ją znał. Jakby istniała między nimi głęboka więź emocjonalna.

I druga osobliwość: sam Elihu Hoopes ani trochę nie jest taki, jak Margot Sharpe się spodziewała.

Jest 9.07 rano, 17 października 1965 roku. Wyjątkowa, decydująca chwila w życiu Margot Sharpe, ponieważ przesądzi o jej karierze.

Całkowitym zbiegiem okoliczności w przeddzień dwudziestych czwartych urodzin Margot Sharpe – (o których tutaj, w Darven Park w Pensylwanii, nie wie nikt, bo Margot wyrwała z korzeniami swe dotychczasowe życie na Środkowym Zachodzie i wrzuciła je między obcych ludzi) – dzieje się tak, że oto profesor Milton Ferris przedstawia ją Elihu Hoopesowi, pacjentowi z amnezją, jako studentkę zatrudnioną w uniwersyteckim laboratorium neuropsychologicznym, stworzonym przez niego, to jest profesora Ferrisa. Margot to najmłodszy i najświeższy „nabytek” owego sławnego „laboratorium pamięci”; została przyjęta przez Ferrisa jako studentka pierwszego roku studiów magisterskich, wybrana spośród licznych kandydatów, i aż jej w ustach zaschło z podniecenia tym, co ją tu czeka. Od wielu tygodni czyta materiały związane z Projektem E.H.

A jednak E.H. jest taki przyjazny i taki dobrze wychowany, że Margot natychmiast się uspokaja.

Mężczyzna okazuje się nieoczekiwanie wysoki – ma około metra dziewięćdziesięciu. I do tego nosi się prosto i jest pełen wigoru. Od jego skóry bije ciepłem, a oczy sprawiają wrażenie zdrowych, acz Margot wie, że na lewe oko widzi bardzo słabo. Nie jest ani trochę upośledzonym człowiekiem, jakiego spodziewała się poznać, który musiał na nowo nauczyć się wielu podstawowych czynności, odkąd jego mózg został wręcz zdewastowany, zaledwie piętnaście miesięcy wcześniej, gdy E.H. miał trzydzieści siedem lat.

Zdaniem Margot E.H. emanuje męską charyzmą – tą tajemniczą cechą, na którą nie wiedzieć czemu reagujemy odruchowo. Jest nawet dobrze ubrany, w sposób świadczący o „lepszym” pochodzeniu, a więc w czyste spodnie o luźnym sportowym kroju, bawełnianą koszulę z długimi rękawami, mokasyny w czerwonobrunatnym odcieniu oraz bawełniane skarpetki we wzorek – całkiem inaczej niż reszta pacjentów instytutu, których Margot widuje przelotnie, snujących się w szpitalnych koszulach albo w zwykłym, zmiętym odzieniu. Powiedziano jej, że E.H. wywodzi się ze starego, zasłużonego filadelfijskiego rodu niegdysiejszych kwakrów, którzy w latach poprzedzających wojnę secesyjną działali aktywnie w tajnej Kolei Podziemnej, sieci przerzucającej zbiegłych niewolników; E.H. ma wielką dalszą rodzinę w tej okolicy, ale nie posiada żony, dzieci ani rodziców.

Margot dowiaduje się również, że Elihu to artystyczna dusza. Nosi z sobą szkicowniki, prowadzi dziennik. W poprzednim życiu był partnerem w rodzinnej firmie inwestycyjnej w Filadelfii, a przedtem uczęszczał do Unijnego Seminarium Teologicznego i był działaczem ruchu praw obywatelskich. Czy coś w tym dziwnego, że Elihu Hoopes, prawie już dobiegający czterdziestki, nie ma żony? Margot zastanawia się, czy ten mężczyzna, poniekąd w typie arystokraty, wchodził może w związki z kobietami, ale owe kobiety okazywały się zaborcze i on je z tego powodu odrzucał – nie przewidziawszy, że jego czas na miłość, małżeństwo, płodzenie dzieci skończy się jak nożem uciął.

Poprzedniego lata, w trakcie samotniczego obozowania na wyspie na Lake George, jeziorze w stanie Nowy Jork, E.H. zaraził się szczególnie zjadliwym wirusem opryszczki, co zazwyczaj objawia się febrą na wargach zanikającą po kilku dniach; w przypadku E.H. infekcja przeniosła się na nerw wzrokowy, a następnie przeniknęła do mózgu, wywołując wysoką gorączkę, która utrzymywała się przez długi czas i spustoszyła jego pamięć.

Niestety E.H. zbyt długo zwlekał z wezwaniem pomocy. Niczym naukowiec o niezdrowych zainteresowaniach rejestrował swoją temperaturę w notesie, ołówkiem – (najwyższy zanotowany odczyt wynosił 39,5°C) – zanim doznał zapaści.

Co za ironia losu – taka autodestrukcja w duchu macho. Przywodząca na myśl przedwczesną śmierć malarza George’a Bellowsa, który mimo zapalenia wyrostka robaczkowego nie zechciał opuścić swego studia w poszukiwaniu pomocy.

W całym rozległym rejonie Adirondack nie ma żadnego porządnego szpitala, gdzie taka rzadka, katastrofalna infekcja byłaby leczona należycie. Majaczący, targany konwulsjami mężczyzna został w końcu przewieziony ambulansem do szpitala w Albany, gdzie z miejsca poddano go operacji mającej na celu zmniejszenie obrzęku mózgu, ale było już za późno. Jakaś istotna część mózgu uległa zniszczeniu i wszystko wskazuje na to, że owo uszkodzenie jest nieodwracalne. (Milton Ferris sformułował hipotezę, iż uszkodzeniu uległ hipokamp, niewielka struktura w kształcie konika morskiego, znajdująca się tuż nad pniem mózgu i przylegająca do kory mózgowej; wiedza o hipokampie jest skąpa, ale prawdopodobnie odgrywa on ważną rolę w konsolidowaniu i przechowywaniu informacji). I tak oto E.H. nie jest w stanie gromadzić żadnych nowych wspomnień, a jego wspomnienia z przeszłości są chaotyczne i niemiarodajne; w wyniku badań stwierdzono, iż E.H. cierpi na częściową amnezję wsteczną i całkowitą amnezję następczą. Mimo że nadal osiąga wysokie wyniki w standardowych testach na inteligencję i mimo pozornie normalnej aparycji oraz zachowania, nie może „zapamiętać” nowych informacji na dłużej niż siedemdziesiąt sekund, a zdarza się, że nawet na krócej.

Siedemdziesiąt sekund! Koszmar, jak się tak nad tym zastanowić.

Zdaniem Margot jest w tym jakaś pociecha, że E.H. to człowiek nadzwyczaj miły i wręcz jakby rozkwita, gdy się nim interesują, a poza tym charakter jego zaburzenia wyklucza na szczęście cierpienia psychiczne – (tak przynajmniej Margot sądzi). Jego wspomnienia z odległej przeszłości bywają pełne żywych szczegółów, względnie mają charakter oniryczny, natomiast te świeższe (z mniej więcej osiemnastu miesięcy poprzedzających chorobę) są na ogół mętne i mało zróżnicowane; jedne i drugie są opisywane jako „umiarkowanie dysocjacyjne” – jakby należały do innej osoby, nie do E.H. Pacjent ma tendencję do wahań nastroju, acz w ramach bardzo ograniczonej gamy; jego afekt jest spłaszczony, tak jak karykatura stanowi spłaszczony portret złożonej natury ludzkiej osobowości.

(Zagadkowe jest to, że E.H. zazwyczaj przywołuje zdarzenia z przeszłości w jednolity sposób, posługując się takim samym słownictwem, ale nigdy nie jest do końca pewny, czy przypomina je sobie właściwie, nawet jeśli uda się uzyskać zewnętrzne potwierdzenie, że w danym przypadku się nie pomylił).

Wprawdzie E.H. nie zawsze jest w stanie przypomnieć sobie niektórych swoich krewnych (twarze zmieniają się wszakże z czasem), za to potrafi zidentyfikować twarze sławnych osób na fotografiach (pod warunkiem że pochodzą z czasu sprzed jego choroby). Niekiedy wykazuje się niezwykłą, erudycyjną pamięcią i wtedy bez trudu wylicza rozmaite dane statystyczne, daty ważnych wydarzeń historycznych albo cytuje teksty piosenek, kwestie wypowiedziane przez bohaterów komiksów oraz dialogi filmowe (ponoć pamięta napisy z całego Pancernika „Potiomkin”, arcydzieła kina niemego), fragmenty poematów wyuczonych jeszcze w szkole (jego ulubionym jest Gdy bzy ostatnie kwitły na dziedzińcu Whitmana), a także ustępy powszechnie cenionych przemów amerykańskich (takich jak Adres gettysburski Abrahama Lincolna, Jedyną rzeczą, której należy się lękać, jest sam lęk oraz Cztery wolności Franklina Delano Roosevelta i Mam marzenie Martina Luthera Kinga). Nadal ciekawią go „newsy” – ogląda telewizyjne serwisy informacyjne i codziennie czyta co najmniej dwie gazety, w tym „New York Timesa” i „Philadelphia Inquirer” – choć nie jest w stanie niczego z nich zapamiętać. Codziennie też rozwiązuje krzyżówkę z „New York Timesa”, podczas gdy przed chorobą (co poświadczyła jego rodzina) takim rozrywkom oddawał się nader rzadko. („Eli nie mógł sobie pozwolić na takie marnowanie czasu”).

E.H. praktycznie bez zastanowienia potrafi recytować tabliczkę mnożenia, rozwiązuje zadania z algebry bez wspomagania się kartką i ołówkiem, a także dodaje w pamięci długie kolumny liczb. Fakt, że Elihu Hoopes był prężnym biznesmenem działającym w branży zmuszającej do sporej rywalizacji, nie dziwi nikogo.

Zdaniem Margot trudno serdecznie współczuć temu z pozoru zdrowemu człowiekowi, tak jak współczujemy osobie (ewidentnie) kalekiej, bo strata, jakiej doznał E.H., jest o wiele bardziej subtelna. W rzeczy samej, mimo iż wielokrotnie mu mówiono, że cierpi na poważny deficyt neurologiczny, najwyraźniej do końca nie pojmuje, że jest z nim coś bardzo nie tak – dlaczego na przykład kompulsyjnie zapisuje różne rzeczy w notesie, którego to nawyku nabrał zaraz po wyjściu z choroby.

Margot Sharpe sama zresztą zaczęła nosić przy sobie notes. Który z czasem stanie się quasi-prywatnym dokumentem, wypełnionym treściami głównie naukowymi, ale po części będzie to także pamiętnik i dziennik, stymulowany jej przynależnością do laboratorium pamięci Miltona Ferrisa; przez całą swoją karierę będzie korzystała z materiałów zgromadzonych w tymże notesie, czy raczej notesach, przy pisaniu artykułów i publikacji naukowych. Notatki o amnezji: Projekt E.H., złożone z kolejnych notesów, zostaną w końcu przetranskrybowane do pliku komputerowego i w tej formie Margot Sharpe będzie je kontynuowała aż do dnia śmierci E.H. (26 listopada 1996), a także później, opisując pośmiertne losy jego mózgu, po tym, jak go wyjęto – bardzo ostrożnie! – z czaszki.

A jednak tego ranka w październiku 1965 roku w Uniwersyteckim Instytucie Neurologii w Darven Park, Pensylwania, Margot Sharpe dopiero stoi u progu swego życia jako naukowiec. Kiedy ją przedstawiają E.H., ma sucho w ustach i trzęsie się cała, jak ktoś doprowadzony na skraj otchłani, gdzie prezentuje się wręcz oślepiający widok.

Czy moje życie zacznie się wreszcie? Moje prawdziwe życie?

W nauce przyjmuje się, że są sprawy istotne i są sprawy trywialne.

W życiu też tak jest – są sprawy ważne i są sprawy błahe.

Bo jest to fakt nieznany szerszemu ogółowi: żyjemy życiem prawdziwym i żyjemy życiem przypadkowym.

Być może rzadko dzieje się tak, że człowiek, nieważne w jakim wieku, odkrywa swoje życie prawdziwe. Być może tak zazwyczaj bywa, że człowiek od urodzenia do śmierci żyje przypadkowo. Życie przypadkowe, pod względem jego oddziaływania na społeczeństwo albo potomność, to rzadko kiedy coś więcej niż dodawanie kolejnych zer.

Nie idzie tu o to, by zasugerować, że „życie przypadkowe” jest tym samym co „życie trywialne”. Takie życie potrafi być przyjemne i przynosić spełnienie: wszyscy chcemy kochać i być kochani, dlatego więc żyjąc w otoczeniu rodziny i w niewielkim kręgu przyjaciół, możemy się czuć szanowani, a więc lepsi. Ale takie życie przemija, nie pozostawiając po sobie śladu w świecie. Trudno liczyć na oddźwięk, na nic nie kładzie się cień. Nie ma wspomnień po czymś, co jest tylko przypadkowe.

Margot Sharpe pochodzi z rodziny, w której żyło się przypadkowo. Z rodziny z na poły wiejskiego okręgu Ojibway w północno-środkowej części stanu Michigan, z okolic, gdzie żyje się przypadkowo. A jednak już jako dwunastolatka stwierdziła, że nie będzie żyła życiem tak nieprzemyślanym jak wszyscy z jej otoczenia i że odkryje prawdziwe życie w ten sposób, że wyjedzie z Orion Falls, swego rodzinnego miasteczka, że opuści rodzinę najszybciej jak będzie mogła.

Młodzi ludzie z Orion Falls czasami wyjeżdżają – zaciągają się do wojska, podejmują studia w filiach uniwersytetu stanowego, zapisują się do szkół pielęgniarskich i tym podobne, ale wszyscy zawsze wracają. Margot Sharpe wie, że nie wróci nigdy.

Margot jest nadzwyczaj dociekliwa, od urodzenia ciekawa świata. Jej pierwszą ukochaną książką był ilustrowany Darwin dla początkujących, którego wyszperała na półce w bibliotece, gdy miała jedenaście lat. Bo tu znalazła magiczną opowieść – opowieść o ewolucji. Kolejną jej ulubioną książką w dzieciństwie była Maria Skłodowska-Curie: kobieta fizyk. Później, już w szkole średniej, przypadkiem przeczytała artykuł o B.F. Skinnerze i behawioryzmie, który nie tylko ją zaintrygował, ale wręcz podekscytował. Margot zawsze zadaje pytania, na które nie ma gotowych odpowiedzi. Być naukowcem, jej zdaniem, to inaczej wiedzieć, jakie pytania zadawać.

Od wielkiego Darwina dowiedziała się, że świat widzialny jest skupiskiem faktów, uwarunkowań: skutków. Chcąc zrozumieć świat, człowiek musi dokonać zwrotu o sto osiemdziesiąt stopni: musi odkrywać procesy, mocą których owe skutki się rodzą.

Z kolei poprzez odwrócenie biegu czasu (w pewnym sensie) człowiek opanowuje czas (w pewnym sensie). Dowiaduje się, że prawa przyrody to nie żadne zagadki, że są równie poznawalne jak zjazdy z autostrady międzystanowej 75, która przecina stan Michigan z północy na południe.

Jest w tym jakaś niesprawiedliwość? Ironia losu? Że katastrofa w jednym życiu (choroba, która zniszczyła E.H.) staje się źródłem nadziei i oczekiwań w innych (laboratorium pamięci Miltona Ferrisa)? Że umożliwia dalszą karierę, przynosi sukcesy?

Tak właśnie działa nauka, uważa Margot. Naukowiec szuka swego tematu, tak jak drapieżnik szuka ofiary.

Przynajmniej nikt nie wprowadził u Elihu Hoopesa wirusa, który wywołał zapalenie mózgu, z intencją przebadania jego straszliwych konsekwencji, tak jak mogliby to uczynić hitlerowscy lekarze; ani też nie poddano go żadnemu radykalnemu zabiegowi psychochirurgicznemu w rzekomo korzystnym celu – w taki sposób eksperymentowano na całych rzeszach szympansów, psów, kotów i szczurów. A z kolei w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku panowała moda na wykonywanie lobotomii czołowej u różnych nieszczęśliwców, z często katastrofalnymi (acz niezbyt dokładnie opisanymi) rezultatami. Bywało, że radykalne zmiany wywołane przez lobotomię były postrzegane, przynajmniej przez rodziny pacjentów, jako „zbawienne”. Na przykład zbuntowany nastolatek znienacka stawał się spolegliwy. Albo inna młoda osoba (najczęściej dziewczyna), wcześniej żądna przygód natury seksualnej, robiła się bierna, posłuszna, aseksualna. Ktoś ze skłonnością do wybuchów gniewu i zawziętości upodabniał się do dziecka, potulniał. A jednak to, co „zbawienne” dla rodziny i społeczeństwa, nie zawsze jest takie dla samego zainteresowanego.

W przypadku Elihu Hoopesa wydaje się prawdopodobne, że skrajna zmiana osobowości to skutek choroby, bo przecież żaden mężczyzna, który może się poszczycić jego osiągnięciami i pozycją, nie byłby taki ufny i dziecinny, taki wzruszająco i naiwnie optymistyczny. W obecności E.H. człowiek ma to niepokojące uczucie, że oto zetknął się z kimś, kto rozpaczliwie pragnie się „wkupić” – żeby go lubiano. Ta zmiana u E.H. jest ponoć tak ekstremalna, iż po kilku miesiącach zerwała z nim narzeczona, a rodzina, krewni i przyjaciele odwiedzają go coraz rzadziej. Mieszka w Gladwyne, zamożnej dzielnicy na przedmieściach Filadelfii, z ciotką, młodszą siostrą swego (nieżyjącego) ojca, która sama jest bogatą wdową.

Na podstawie własnych doświadczeń Margot wie, że o wiele łatwiej zaakceptować osobę wyniszczoną chorobą fizyczną niźli chorego z amnezją. Znacznie łatwiej kochać tę pierwszą.

Nawet Margot, która bardzo kochała swoją prababcię, jako mała dziewczynka wzdragała się, kiedy chciano ją zabrać na wizytę u starszej pani w domu opieki. Margot nie jest z tego wspomnienia szczególnie dumna i dlatego uruchomiła proces zapominania.

Ale z kolei E.H. bardzo się różni od jej leciwej krewnej, u której dopiero po śmierci zdiagnozowano chorobę Alzheimera. Jeśli się nie zna stanu E.H., to nie od razu człowiek domyśliłby się, jak poważny jest jego deficyt neurologiczny.

Margot zastanawia się: Czy zapalenie mózgu u E.H. wywiązało się w wyniku ukąszenia komara? Jeśli tak, czy był to jakiś specyficzny gatunek komara? Czy też był to pospolity komar, który sam był zarażony? Na jakie inne sposoby przenosi się wirus opryszczki? Czy były inne przypadki takich infekcji w okolicach Lake George? W całym rejonie Adirondack? Przypuszcza, że naukowcy z Albany badają tę sprawę.

– Co za okropna historia! Biedaczysko…

Pierwsza rzecz, którą mówią ludzie na temat E.H. Kiedy wiedzą, że on ich nie usłyszy.

Czy raczej jest to pierwsza rzecz, którą mówi Margot Sharpe. Koledzy z laboratorium nie reagują aż tak emocjonalnie, bo zajmują się E.H. już od jakiegoś czasu.

Margot uśmiecha się nerwowo do tego okaleczonego przez chorobę człowieka, który zachowuje się tak, jakby nie pojmował, że jest okaleczony. Uśmiecha się do niego, a on odwzajemnia się tym samym, jakby z błyskiem rozpoznania w oku. („Nie jest pewien, czy mnie zna”, myśli Margot. „Czeka na jakieś wskazówki ode mnie. Nie powinnam wprowadzać go w błąd”).

Dla Margot ta sytuacja to nowość. Nigdy dotąd nie była blisko kogoś takiego. Nie potrafi nie litować się nad E.H., nie potrafi nie przeżywać koszmaru jego położenia: że taki atrakcyjny, energiczny, zdrowy mężczyzna w kwiecie wieku znienacka przemienił się w człowieka, który omal nie umarł, który schudł dobre dziesięć kilogramów, któremu podskoczyła znacznie liczba leukocytów, który zapadł na silną anemię, który miał delirium. Zakażenie wirusem opryszczki pospolitej skutkujące zapaleniem mózgu jest czymś tak rzadkim jak rażenie piorunem.

A jednak E.H bynajmniej nie jest czujny, nieufny ani kostyczny; jest jak gospodarz witający w swoim domu gości, których nazwisk nie bardzo sobie przypomina. W rzeczy samej sprawia takie wrażenie, jakby w instytucie czuł się jak u siebie w domu – a w każdym razie nie wydaje się ani trochę zdezorientowany. Na sesje przywozi go z podmiejskiego domu jego ciotki pielęgniarz, prywatnym samochodem; pierwotnie E.H. był pacjentem instytutu, a potem leczono go ambulatoryjnie; nadal znajduje się pod opieką medyczną personelu instytutu. E.H. wprawdzie nikogo nie rozpoznaje, ale schlebia mu, że tylu ludzi rozpoznaje jego.

Zdaje się posiadać ograniczoną zdolność do pogrążania się w zadumie, co należy wiązać z faktem, że utracił zdolność do autorefleksji. Margot wzrusza się, gdy słyszy, jak on wymawia jej imię – „Mar-go” – jakby to było naprawdę piękne i rzadkie imię, a nie spondej, który swoim agresywnym brzmieniem wprawia ją zawsze w pewne zażenowanie.

Milton Ferris nie chciał wprawdzie, by przedstawienie najmłodszej pracownicy jego laboratorium było czymś więcej niż tylko krótkim gestem pro forma, a jednak E.H. czerpie przyjemność z wydłużenia tego rytuału. Ściska jej dłoń grzecznie i pieszczotliwie. I z całą pewnością nachyla się ku niej blisko, jakby ją „wdychał”.

– Witam panią, pani Margot Sharpe! Jest pani nową lekarką?

– Nie, panie Hoopes. Jestem magistrantką, zatrudnioną w laboratorium profesora Ferrisa.

– Magistrantka. Laboratorium profesora Ferrisa – uzupełnia prędko swą wiedzę E.H. – Wiem, no przecież!

E.H. z entuzjazmem powtarza dokładnie słowa Margot, jakby to była zagadka, którą trzeba rozszyfrować.

Osoby z uszkodzoną pamięcią potrafią radzić sobie z kalectwem w ten sposób, że powtarzają fakty albo ciągi słów – że „ćwiczą”. A jednak Margot zastanawia się, czy E.H. rozumie, co powtarza, czy raczej jest to tylko bezrefleksyjny mimetyzm.

Dla tego człowieka o uszkodzonym mózgu prawdopodobnie sporo ze zwyczajnego życia jest cały czas podszyte tajemnicą – gdzie on się właściwie znajduje? Co to za miejsce? Kim są otaczający go ludzie? Za tymi wprawiającymi w zakłopotanie kwestiami kryje się jeszcze większa, jeszcze istotniejsza tajemnica jego egzystencji, zagadka, jak wyszedł ze stanu bliskiego śmierci, ale nad czymś tak fundamentalnym ten człowiek się nie zastanawia (tak Margot przypuszcza). Człowiek cierpiący na amnezję, z bardzo ograniczoną pamięcią krótkotrwałą, jest jak ktoś, kto stoi za blisko lustra – nie może siebie „obejrzeć”, bo twarz ma nieledwie wciśniętą w lustrzaną taflę.

Margot zastanawia się, co właściwie E.H. widzi, kiedy przegląda się w lustrze. Czy za każdym razem zdumiewa go własna twarz? Czyja to twarz?

I jakież to wzruszające – (choć może należy to przypisywać deficytowi neurologicznemu tego człowieka, a nie jego wrodzonej uprzejmości) – że w stosunku do swoich gości E.H. nie czyni żadnego rozróżnienia między najmniej ważną osobą w pomieszczeniu (Margot Sharpe) a tą najważniejszą (Milton Ferris), ponieważ utracił instynktowną zdolność szeregowania ludzi. Nie jest jasne, co właściwie myśli o innych asystentach czy też „partnerach” Ferrisa (bo tak ich profesor nazywa: de facto są to jego „asystenci”), których do tej pory poznał: czyli jeszcze jednej, starszej magistrantce, kilku pracownikach ze stopniem doktorskim oraz ponoć genialnym młodym adiunkcie, który jest protegowanym Ferrisa w instytucie i opublikował wspólnie z nim kilka ważnych artykułów w periodykach poświęconych neuronauce.

E.H. powoli puszcza dłoń Margot Sharpe, ale wciąż stoi blisko i zdaje się ukradkiem wąchać jej włosy, jej ciało. A Margot się denerwuje, bo nie chciałaby rozgniewać Miltona Ferrisa; wie, że jej przełożony czeka na okazję do rozpoczęcia testów zaplanowanych na ten dzień, które wszakże będą wymagały spędzenia kilku godzin w pracowni testów. Tymczasem E.H., skupiony na młodej, czarnowłosej, atrakcyjnej kobiecie, najwyraźniej nie pamięta, jaki jest powód wizyty jego gości.

(Margot odruchowo zadaje sobie pytanie, czy osoba o uszkodzonym mózgu jest w stanie zrekompensować utratę pamięci wzmożonym zmysłem węchu. Stwierdza, że jest to sensowna i ekscytująca hipoteza, którą być może kiedyś postara się zweryfikować).

(E.H. jest najwyraźniej znacznie bardziej zainteresowany osobą Margot niż innymi – Margot liczy, że to jego zainteresowanie nie ma wyłącznie podłoża seksualnego, choć takie właśnie się zdaje. I stawia sobie kolejne pytanie, czy amnezja wpłynęła na seksualność tego człowieka, a jeżeli tak, to w jaki sposób…)

A jednak E.H. przemawia do niej dobrotliwym tonem, jakby była małą dziewczynką.

– „Mar-go”. Wydaje mi się, że chodziłaś ze mną do jednej klasy w podstawówce Gladwyne Day, że nazywasz się „Mar-go Madden” albo może „Margaret Madden”…

– Obawiam się, że nie, panie Hoopes.

– Nie? Naprawdę? Jesteś pewna? To było pod koniec lat trzydziestych. W szóstej klasie, kiedy naszą wychowawczynią była pani Scharlatt, siedziałaś na samym przedzie, z lewej strony, tuż przy oknie. Nosiłaś we włosach srebrne zapinki. Margie Madden.

Margot czuje, że pała jej twarz. Nie tylko ten uwodzicielski ton wprawia ją w niepokój, ale także to, że podobnie jak ci wszyscy, którzy tego słuchają, nie chce szczerze powiedzieć E.H., jaki jest jego stan.

Do powiedzenia tego jest obowiązany Milton Ferris, a właściwie do powtórzenia tego. (Bo E.H. słyszał to już wiele razy).

– Obawiam się… obawiam się, że ja nie…

– No cóż! A będziesz nazywała mnie „Eli”? Proszę.

– Eli.

– Dziękuję! Jesteś bardzo miła.

E.H. zagląda do niewielkiego notesu, który trzyma w kieszeni swoich spodni o sportowym kroju, i notuje w nim coś pospiesznie. Układa ten notes pod nieznacznym kątem, wyraźnie po to, by nikt nie widział, ale robi to dyskretnie, żeby nie urazić Margot tym gestem.

Margot dowiedziała się, że badany prowadzi notesy od czasu, gdy wyszedł z choroby i na tyle odzyskał siły, by utrzymać w ręku pióro. Do tej pory zgromadził całe dziesiątki takich notesów, a także szkicowników o wymiarach sto dwadzieścia dwa na dziewięćdziesiąt dwa centymetry; nigdy nie przybywa do instytutu bez nich. Notes i szkicownik służą wyraźnie różnym celom: w notesach E.H. zapisuje rozmaite fakty, nazwiska, godziny i daty; wkłada też do nich artykuły wydarte z czasopism z pomieszczenia klubowego na czwartym piętrze. (Mężczyźni zatrudnieni w instytucie, którzy korzystają z toalety na czwartym piętrze, donoszą o znajdowanej tam makulaturze, kiedy E.H. jest na terenie – mówią, że właśnie stąd wiedzą, że „ten cudaczny amnezjak” tu był). W szkicownikach z kolei powstają rysunki.

Złożone umiejętności umysłowe potrzebne do czytania, pisania i obliczeń matematycznych raczej nie zmieniły się pod wpływem choroby, gdyż E.H. wykształcił je w sobie, kiedy jeszcze był zdrowy. I teraz E.H. czyta radośnie z notesu:

– „Elihu Hoopes uczęszczał do Amherst College i uzyskał dwa tytuły magisterskie: z ekonomii i matematyki, oba summa cum laude… Elihu Hoopes uczęszczał do Unijnego Seminarium Teologicznego, ma także dyplom ukończenia Szkoły Biznesu Whartona”.

E.H. czyta to oświadczenie, jakby go poproszono, żeby się wylegitymował. Widząc ostentacyjnie neutralne miny na twarzach swoich gości, częstuje ich nieznacznym uśmieszkiem, jakby właśnie w tej chwili dostrzegł karykaturalność i patos swego położenia i teraz błagał, by mu pobłażali. „Wybaczcie mi!” E.H. nauczył się oceniać nastrój swoich gości, chętnie ich wciąga w rozmowę i zabawia:

– Ja to wiem. Wiem, kim jestem. Ale, zdaje się, takie częste sprawdzanie własnej tożsamości jest chyba zasadne; człowiek upewnia się wtedy, czy ona jeszcze tam jest. – E.H. śmieje się, jednocześnie zatrzaskując notes i chowając go do kieszeni; pozostali mu wtórują.

Tylko Margot nie bardzo jest do śmiechu. Widzi w tej sytuacji coś okrutnego.

Jest śmiech i jest śmiech. Nie zawsze są równorzędne.

Śmiech też jest zależny od pamięci – od wspomnienia o śmiechu w przeszłości.

Doktor Ferris powiedział swoim młodym partnerom, że w całej historii neuronauki E.H. prawdopodobnie będzie jedną z najbardziej znanych osób z amnezją; potencjalnie jest kolejnym Phineasem Gage’em, tyle że z epoki zaawansowanych eksperymentów neuropsychologicznych. W rzeczy samej E.H. jest neurologicznie znacznie bardziej interesującym przypadkiem niż Gage, którego pamięć nie została aż tak poważnie uszkodzona skutkiem sławetnego wypadku – gdy żelazny pręt przebił mu lewy płat czołowy.

Doktor Ferris ostrzegł ich, że poza terenem laboratorium mają nie rozmawiać zbyt swobodnie na temat E.H., przynajmniej na początku; powinni zdawać sobie sprawę z tego, jakie spotkało ich „ogromne szczęście”, że są członkami tej grupy badawczej.

Margot Sharpe jest dopiero na pierwszym roku studiów magisterskich i doprawdy nie trzeba jej tłumaczyć, że spotkało ją ogromne szczęście. Nie trzeba też jej mówić, że nie powinna z nikim rozmawiać o przypadku tego niezwykłego pacjenta. Nie zamierza rozczarować Miltona Ferrisa.

Ferris i jego asystenci przygotowują dla E.H. mnóstwo testów, jakim nikt wcześniej nie był poddawany. Badany ma pozostać osobą anonimową – jego tożsamość tak w instytucie, jak i poza nim będzie określana jako „E.H.” i każdy, kto albo z nim pracuje, albo zajmuje się jego zdrowiem, jest zobowiązany do poufności. Rodzina Hoopesów, która ofiarowała miliony dolarów na Wydział Medycyny Uniwersytetu Pensylwanii, udzieliła zgody na przeprowadzanie takich testów wyłącznie Uniwersyteckiemu Instytutowi Neurologii w Darven Park, pod warunkiem że E.H. będzie się na to zgadzał i będzie współpracował – i najwyraźniej tak właśnie jest. Margot myśli z niechęcią, że skopany pies, łaknący aprobaty i miłości ze strony człowieka, rozpaczliwie dążący do związków z „normalnością”, nie mógłby współpracować bardziej ochoczo niż dystyngowany Elihu Hoopes, członek zamożnej i cenionej filadelfijskiej rodziny.

Elihu Hoopes jest uwięziony w pułapce wiecznej teraźniejszości, myśli Margot. Niczym człowiek, który błąka się po lesie w poświacie zmierzchu – człowiek, który stracił cień.

I dlatego tak go cieszy, że go wyratowano z tego zmierzchu i że stał się ośrodkiem uwagi, nawet jeśli nie bardzo wie dlaczego. Bo inaczej skąd cierpiący na amnezję miałby wiedzieć, że istnieje? Dla takiego kogoś, gdyby pozostawić go samemu sobie, bez bodźców ze strony opiekuńczych obcych ludzi zadających pytania, nawet zmierzch by zanikł i wtedy by się już z kretesem zagubił.

– Margo Nie-Madden? Tak się pani nazywa?

Margot z początku nie rozumie. A potem dociera do niej, że E.H. próbuje żartować. Znowu wyjął z kieszeni notesik i pracowicie rysuje w nim coś, co przypomina wykres z logiki. Jedna kategoria, wyobrażona w postaci kółka, jest opatrzona inicjałami MM, a druga, też wyobrażona jako kółko, to M Nie-M. Oba kółka, albo może raczej baloniki, ponieważ dyndają pod nimi sznurki, łączy przerywana linia.

– Zdaje się, już nie te czasy, kiedy logikę symboliczną miałem w małym palcu – stwierdza pogodnym tonem E.H. – Ale myślę, że sytuacja prezentuje się z grubsza tak.

– O… a rzeczywiście…

Jakże chętnie ustępujemy ludziom upośledzonym. Z czasem Margot zauważy, że w orbicie człowieka cierpiącego na amnezję, tak jak w orbicie człowieka niewidomego albo głuchego, istnieje coś w rodzaju potężnego przyciągania, zależnego od jego siły woli.

A jednak Margot nie bardzo wie, jak zareagować. Mężnie wygłoszony lichy dowcip, niemniej jednak nie chce zachęcać pacjenta do stosowania uników – dobrze wie, nikt jej tego mówić nie musi, że starsi koledzy po fachu, a przede wszystkim Milton Ferris, nie pochwaliliby tego.

Poza tym powstała krępująca sytuacja społeczna wiążąca się z systemem nomenklaturowym: (podwładna) Margot Sharpe zastąpiła, w ograniczonym polu uwagi E.H., (zwierzchnika) Miltona Ferrisa. Jest nawet możliwe, że ten człowiek z uszkodzonym mózgiem (z rozmysłem, sprytnie) postanowił „zaniedbać” profesora Ferrisa, który stoi tuż przy jego łokciu, czekając, kiedy będzie mógł się wtrącić – („zaniedbywanie” to zaburzenie spostrzegania – niezauważanie jednej strony przestrzeni – spowodowane uszkodzeniem mózgu); dlatego konieczne jest, by Margot oderwała się od E.H., dzięki czemu Ferris mógłby umocnić swoją pozycję (oczywistej) osoby sprawującej tu władzę. Margot ma nadzieję wykonać ten manewr dyskretnie, by ani upośledzony człowiek, ani też wybitny neuropsycholog nie zauważyli, co robi.

Margot nie chce urazić uczuć E.H., nawet jeśli to uczucia ulotne, nie chce też obrazić Miltona Ferrisa, najwybitniejszego przedstawiciela neuronauki w swoim pokoleniu, ponieważ jej własna kariera naukowa zależy od tego siwobrodego człowieka dobiegającego już sześćdziesiątki, o którym stale słyszy rozmaite „kontrowersyjne” rzeczy. (Milton Ferris to nie tylko najgenialniejszy z genialnych naukowców w instytucie, ale to także człowiek, którego „lepiej nie wkurzać, nawet nieumyślnie. A zwłaszcza nieumyślnie”). Jako jedna z nielicznych młodych badaczek zatrudnionych na Wydziale Psychologii Margot wie instynktownie, że w takich sytuacjach lepiej przycichnąć; jeszcze jako studentka Uniwersytetu Michigan zainteresowana szczególnie eksperymentalną psychologią poznawczą chłonęła taką wiedzę wszystkimi porami skóry.

Poza tym było to dla niej aż nadto oczywiste: na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Michigan kobiety zasadniczo nie wykładały, a już z pewnością żadna nie wykładała neuropsychologii.

Margot dobrze wie, że nie jest młodą pięknością. I nie wierzy, by z konwencjonalnej „urody” wynikało coś istotnego – jej bardziej atrakcyjne koleżanki odrywały się od nauki na skutek zainteresowania ze strony chłopców, a w kilku przypadkach ich życie całkiem się zmieniało (wczesna miłość, wczesna ciąża, pospieszne małżeństwo). A jednak Margot uważa siebie za kobietę inteligentną i nie ma zamiaru popełniać błędów spowodowanych naiwnością. O ile E.H. można przyrównać do psa, który za wszelką cenę chce się przypodobać, o tyle Margot ma w sobie coś z psa, którego wspaniałomyślny człowiek zabrał ze schroniska – człowiek, którego taki pies musi cały czas zapewniać, na najbardziej delikatne sposoby, że naprawdę uważa go za swego pana.

Milton Ferris niby jowialnie, a jednak stalowym głosem tłumaczy E.H., że Margot jest „za młoda”, aby być jego koleżanką szkolną z końca lat trzydziestych.

– Ta młoda kobieta z Michigan jest nowa na naszym uniwersytecie i nowa w naszym zespole w instytucie; będzie nas wspomagać w naszym „projekcie pamięć”.

E.H. krzywi się z namysłem, jakby przyswajał informacje upakowane w tym jednym zdaniu.

– Michigan – przyznaje przyjaźnie. – Tak, wychodzi, że to mało prawdopodobne, abyśmy chodzili razem do szkoły w Gladwyne.

W identyczny sposób E.H. próbuje przekonywać, że termin „projekt pamięć” jest mu znany. (Margot zastanawia się, czy ową przekonującą i sympatyczną personę badany przyswoił nieświadomie. I czy już kiedyś badano przyswajanie takich „wspomnień” u osób z równie uszkodzonymi mózgami jak E.H.).

W trakcie gdy Milton Ferris rozwodzi się na temat „testów”, E.H. okazuje chęć do współpracy i duży zapał. Podczas minionych osiemnastu miesięcy był poddawany niezliczonym badaniom przez neurologów i psychologów, ale nie jest prawdopodobne, by przypominał sobie poszczególne sesje czy też testy. Z czasów przed chorobą wyniósł ogólną wiedzę na temat tego, czym jest „test” – wie, co to jest test IQ. Niewykluczone, że wie, iż jego iloraz inteligencji wynosił 153, kiedy miał osiemnaście lat, ale nie wie, że po tym, jak jego mózg uległ uszkodzeniu, jego IQ mierzono ileś razy i wynik wahał się między 149 a 157. Nadal wybitna inteligencja, przynajmniej teoretycznie.

Jest w tym coś fascynującego, zdaniem Margot: słownictwo E.H. sprzed choroby, umiejętności językowe i matematyczne przetrwały zasadniczo nietknięte, ale (twierdzi się) nie jest obecnie w stanie zapamiętywać nowych słów, pojęć ani faktów, nawet jeśli są one osadzone w kontekście znajomych informacji. Zauważono, że czasem robi notatki na marginesach artykułów o tematyce finansowej ze swoich ulubionych gazet, ale pytany kilka minut później, co on tam takiego notował, lekceważąco wzrusza ramionami – „Homo sapiens to taki gatunek, który robi pieniądze i traci pieniądze. Co w tym nowego?”. Zapomina, co go tak pochłonęło, ale jest gotów od ręki wynaleźć w zamian coś innego, czym przysłoni utratę pamięci.

Czasami E.H. zdaje się wiedzieć, że John F. Kennedy zginął niedawno – (przed dwoma laty) – skrytobójczą śmiercią, ale kiedy indziej wypowiada się o prezydencie Kennedym jak o człowieku wciąż żyjącym – „Kennedy będzie musiał zrewidować swoje stanowisko względem Kuby. Będzie musiał wyprowadzić nasz kraj z wietnamskiego bagna”.

Albo wyraża się jeszcze bardziej patetycznie: „Niektórzy z nas bardzo by chcieli dostać się do Waszyngtonu i spotkać z prezydentem. Sytuacja z chwili na chwilę staje się coraz bardziej paląca”.

Brzmiałoby to niczym urojenia, ale jak niejednokrotnie wskazuje sam Ferris, rodzina Hoopesów z Filadelfii od dawna utrzymuje więzi z politykami stanowymi i federalnymi.

Podobnie jak wielu innych ludzi o mózgu dotkniętym chorobą E.H. nosi przy sobie słowniki i książki o słowach; tworzy w notesach długie listy słów w porządku alfabetycznym – to jest na kolejnych stronach wydzielonych dla liter „A”, „B”, „C” i tak dalej. (E.H. z zadowoleniem zagląda do tych list przy rozwiązywaniu krzyżówek z „Timesa”, czego – jak zaświadczyła jego rodzina – nigdy nie robił przed chorobą). Jego biegłość w matematyce robi wrażenie. Robi wrażenie jego znajomość geografii świata. Potrafi dyskutować o konkurencyjnych teoriach ekonomicznych – keynesowskiej, klasycznej, marksistowskiej; lubi się rozwodzić na temat Teorii gier i zachowania ekonomicznego von Neumanna i Morgensterna, z którego to dzieła jest w stanie wyrecytować kluczowe kwestie. Ale gdy go wypytują, umie jedynie powtórzyć z grubsza to, co właśnie powiedział; poglądy ma utrwalone podobnie jak słownictwo – nie przenikają do nich ani żadne nowe idee, ani też rewizje przeszłości. A jeśli ktoś podważa to, co mówi, przestaje być dobrotliwy, irytuje się i robi ironiczny. Radzi sobie znakomicie z tymi grami planszowymi i układankami, które poznał w dzieciństwie, ale już z opanowaniem nowych gier ma spore trudności.

Margot przypuszcza, że gdyby E.H. był w stanie rozumować bardziej klarownie, to uznałby, że testy, którym jest wielokrotnie poddawany, stanowią rodzaj terapii mogącej złagodzić jego stan, ale z kolei nie wie – bo nie może tego wiedzieć – co to jest za stan, nawet jeśli mu to wielokrotnie tłumaczono, nie wie też, że testy są „powtarzane” i że stanowią element badań eksperymentalnych – że służą rozwojowi neuronauki, a nie jego dobru.

– Panie Hoopes… Eli… pozwolę sobie znowu wytłumaczyć, że jestem neuropsychologiem, że wykładam na Uniwersytecie Pensylwanii i że to są pracownicy mojego laboratorium – mówi Ferris, ostrożnie dobierając słowa. – Pracujemy z panem tu, w instytucie w Darven Park, w każdą środę, już od piętnastu tygodni, i dokonaliśmy kilku ekscytujących, wstępnych odkryć. Ja i pan znamy się już, a nasza współpraca przebiega wzorowo! Nazywam się Milton Ferris…

E.H. przytakuje mu żarliwie, a wręcz nawet trochę niecierpliwie, jakby to wszystko wiedział:

– Mil-ton Fer-ris… tak. Doktor Ferris.

– Nie jestem „doktorem”. Jestem profesorem. Oczywiście mam tytuł doktorski, ale to nie jest istotne! Proszę mnie tytułować…

– Profesor Fer-ris. Tak.

– I tłumaczyłem już, nie jestem lekarzem.

W ten sposób daje badanemu do zrozumienia: „Nie jestem doktorem medycyny. Pan nie jest moim pacjentem”.

A E.H., jakby ostentacyjnie pokazywał, że go nie rozumie, wygłasza toporny żart:

– No cóż, profesorze, w takim razie jest nas dwóch. Ja też nie jestem doktorem medycyny.

E.H. mówi to trochę za głośno. Czy w ten sposób sygnalizuje profesorowi Ferrisowi, że jest zirytowany? Odkąd jego uwagę oderwano przemocą od czarnowłosej Margot Sharpe?

(Margot zastanawia się, czy E.H. mówi tak szybko, bo może chce zasygnalizować, podprogowo, że raczej nie ciekawią go informacje przekazywane mu przez Miltona Ferrisa; mimo tak zaawansowanej amnezji E.H. „pamięta” dość z poprzednich rozmów, by wiedzieć, że i tak tych informacji nie zapamięta, dlatego nie chce, by mu je przekazywano).

Tymczasem jego goście przyglądają się, jak E.H. wertuje swój mały notes, aż wreszcie znajduje tę najważniejszą kartkę. Uśmiecha się, pokazując ją Margot zamiast Ferrisowi – rysunek przedstawia dwóch tenisistów, z których jeden wymachuje szaleńczo rakietą, bezskutecznie usiłując trafić w piłeczkę szybującą nad jego głową. (Czy ten gracz przedstawia samego E.H.? Jego włosy i rysy twarzy sugerują coś właśnie takiego. A drugi gracz, z tą zamazaną twarzą i przesadnym uśmiechem… Czyżby Śmierć?)

– Ja kiedyś grywałem w to coś… w tenisa. W drużynie Amherst, byłem piekielnie dobry. Zagramy teraz?

– Eli, jest pan znakomitym tenisistą. Będzie pan mógł zagrać w tenisa innego dnia. Ale teraz chciałbym, żeby pan usiadł i…

– Znakomitym? Czyżby? Zdaje się od bardzo dawna nie grałem w tenisa.

– W rzeczy samej grał pan w tenisa nie dalej jak w zeszłym tygodniu.

Eli wpija spojrzenie w profesora. Nie to spodziewał się usłyszeć i wyraźnie nie jest w stanie tego przyswoić, natomiast Ferris bez chwili przerwy mówi ciepłym, optymistycznym głosem:

– Eli, za każdym razem spuszczał mi pan lanie. I doniesiono mi, że nie tylko rozegrał pan mecz z jednym z najlepszych graczy z tutejszego zespołu, ale wygrał pan wszystkie turnieje.

– Doniesiono. No proszę! – E.H. śmieje się lekko niedowierzająco.

Margot widzi to: ten biedak jest podenerwowany, bo mu wpajają, że pełną wiedzę o sobie może uzyskać tylko z zewnątrz – od obcych ludzi.

Jakie to musi być smutne, myśli Margot, kiedy do ciebie dociera, że nie jesteś w stanie poznać samego siebie tak dogłębnie, jak poznają cię obcy ludzie!

Milton Ferris cierpliwie tłumaczy badanemu, dlaczego przywieziono go do instytutu tego ranka i dlaczego Ferris i jego laboratorium będą go poddawali testom – tak jak już to się działo; E.H. słucha z początku spokojnie, potem jednak peszy się i zdumiewa osobą Margot, którą właśnie odkrywa na nowo: Margot jest ubrana w czarną portfelową spódnicę i czarne rajstopy, a także czarny pulower z dżerseju, który obleka ciasno jej drobne ciało, oraz czarne baleriny – ubranie szkolnej tancerki zamiast wykrochmalonego białego kitla laboratoryjnego albo fartucha barwy mętnej zieleni, które nosi pomocniczy personel medyczny. Nie ma przypiętej plakietki, dzięki której E.H. dowiedziałby się, jak ona się nazywa.

– No to zaczniemy, kiedy pan zechce, panie Hoopes. Eli. Dlatego właśnie tu jesteśmy.

– Dlatego tu jesteście, doktorze. Ale dlaczego ja tu jestem?

– W przeszłości testy pana bawiły, Eli, i myślę, że nadal będą.

– Dlatego właśnie tu jestem? Żeby się bawić?

– Liczymy, że uda nam się ustalić garść faktów związanych z pamięcią. Mamy nadzieję odpowiedzieć na pytanie, czy pamięć ma w mózgu zasięg „globalny”, czy jest raczej zlokalizowana w jakimś określonym jego obszarze. I pan nam w tym już pomógł, i jeszcze będzie pomagał, Eli.

– Czy oni wykopsali mnie z biura? Ktoś zajął moje miejsce? Mój brat Averill i mój stryj… – E.H. urywa zakłopotany, jakby chwilowo nie mógł sobie przypomnieć imienia swojego krewnego, dyrektora Hoopes & Associates Inc., po czym rusza do boju, wygłaszając jedno ze swych enigmatycznych stwierdzeń: – Bo gdzie jeszcze bym był, gdybym mógł być gdzie indziej?

Milton Ferris zapewnia E.H., że znajduje się „we właściwym miejscu i czasie, by móc współtworzyć historię”.

– A mówiłem to panu? Że na własne uszy słyszałem pastora Kinga? I to kilka razy? To jest historia.

– Owszem. Wybitna postać, Martin Luther King…

– Przemawiał w Filadelfii na stopniach Wolnej Biblioteki, a i w Birmingham w Alabamie, w murzyńskim kościele, wypalonym później do zgliszcz przez białych rasistów. To człowiek bardzo odważny i święty. Bo jest świętym od odwagi. Pomaszeruję razem z nim, kiedy mój stan się poprawi, a zapewniono mnie, że się poprawi.

– Oczywiście, Eli. Być może uda nam się w tym pomóc.

– Jest jak jest, bo zostałem uderzony w głowę, zdzielony pałką, w Alabamie. Pokazywałem? Ta blizna, gdzie mi nie rosną włosy…

E.H. opuszcza głowę, przygładza swoje gęste, czarne pukle, żeby pokazać zbielały zygzak na skórze. Margot czuje impuls, by wyciągnąć rękę i dotknąć go – pogładzić tego biednego człowieka po głowie.

Ona to rozumie – „Najbardziej boli go ta samotność”.

– Owszem, widzieliśmy już tę bliznę, Eli. Szczęściarz z pana, że udało mu się przeżyć.

– Powiada pan? Uważa pan, doktorze, że to mi się właśnie udało? Że przeżyłem? – E.H. śmieje się z wyraźnym smutkiem.

Milton Ferris nie przestaje mówić do E.H., ugłaskując go i zarazem traktując pobłażliwie. Margot wyobraża sobie Ferrisa uspokajającego jakieś zdenerwowane zwierzę doświadczalne, na przykład małpę, które ma zaraz być „złożone w ofierze”. Bo taki eufemizm stosuje się w kontekście nauki eksperymentalnej. Laboratoryjnych zwierząt się nie zabija, a już na pewno się ich nie morduje: je się „składa w ofierze”.

Dość prędko w obecności E.H. zauważa się, że uśmiech tego człowieka dotkniętego amnezją wcale nie jest aż taki dziecięcy i ochoczy, tylko raczej żałosny, że mówi o rozpaczy. Jest w nim rozgorączkowanie tonącego człowieka, który liczy na to, że ktoś go wyratuje, ktokolwiek, choć nie ma pojęcia, jak ten ratunek będzie wyglądał i z której strony nadejdzie.

On we mnie coś widzi. Obietnicę ratunku.

Głębokie uszkodzenia mózgu niekiedy pozostawiają odizolowane wyspy pamięci, które potrafią nieprzewidzianie się ujawniać; Margot zastanawia się, czy jej twarz, jej głos, a nawet sam zapach wywołują może jakieś mętne wspomnienia w tym zrujnowanym mózgu, przez co E.H. odczuwa w stosunku do niej emocje, które dla niego są równie niewytłumaczalne, jak byłyby dla kogokolwiek innego. Nawet wtedy, gdy stara się wsłuchiwać w rzeczowe wypowiedzi doktora Ferrisa, patrzy tęsknie na nią.

Margot widziała zwierzęta laboratoryjne, które wciąż żyły i postrzegały zmysłowo, a jednak stawały się bezradne, kiedy chirurgicznie usuwano im części mózgu. Czyta też wszystko, co wpadnie jej w ręce, na temat amnezji u ludzi. A jednak czuje się zupełnie wytrącona z równowagi, kiedy na własne oczy widzi kogoś w takim stanie, kogoś, kto z pewnego oddalenia mógłby uchodzić za osobę najzupełniej normalną – a może nawet charyzmatyczną.

– Wyśmienicie, Eli! Zechciałby pan usiąść przy tym stole?

E.H. uśmiecha się kwaśno. Najwyraźniej nie ma ochoty siadać; najswobodniej czuje się na stojąco, bo może wtedy przespacerować się po wnętrzu, kiedy zechce. Margot wyobraża sobie tego sprawnego fizycznie mężczyznę na korcie tenisowym, jego płynne ruchy; on nie chce być przykuty do jednego miejsca, bo to dla niego sytuacja niekorzystna.

– Tutaj. Przy tym stole. Po prostu proszę zająć to miejsce…

– Mam je zająć? I teraz będzie moje? – E.H. uśmiecha się i mruga. Wykonuje taki ruch, jakby chciał podnieść krzesło; jego palce trzepoczą i naprężają się.

Ferris zaśmiewa się serdecznie.

– Sugerowałem, żeby pan usiadł na krześle. Na tym krześle.

E.H. wzdycha. Chciał rozbawić tego obcego człowieka ze śnieżnobiałą, krótko przystrzyżoną bródką i w połyskliwych okularach, który przemawia doń tak familiarnym tonem.

– Bardzo prosię… oj, chciałem powiedzieć: bardzo proszę, doktorze.

Uśmiech E.H. jest taki układny; na pewno nie chciał urazić swego rozmówcy.

W trakcie przygotowań do pierwszego testu tego poranka E.H. przestaje interesować się Margot, która odgrywa tu tylko rolę obserwatora. I Margot usuwa się na peryferie pola widzenia badanego, gdzie ten prawdopodobnie widzi w niej jedynie jakąś widmową postać. Margot zakłada, że E.H. zapomniał nazwiska pozostałych osób w pomieszczeniu, które mu przedstawiono – Kaplan, Meltzer, Rubin, Schultz. Jest zadowolona, że nie walczy z Miltonem Ferrisem o bezcenną uwagę ze strony pacjenta.

Po chorobie wyniki, jakie E.H. uzyskiwał przy rozwiązywaniu testów pamięciowych, dowiodły, iż doznał poważnej utraty pamięci krótkotrwałej. Proszony przez osoby przeprowadzające testy o zapamiętanie ciągów liczb potrafił odtworzyć od pięciu do siedmiu. Teraz, kilka miesięcy później, umie wyrecytować kolejno dziewięć liczb, a czasami nawet dziesięć albo jedenaście. Taki wynik mieści się w normalnym zakresie i można uznać, że E.H. jest „normalny” – rozwiązuje test spokojnie, metodycznie, wręcz robotycznie; po czym, w miarę kolejnych komplikacji, kiedy ciągi liczb stają się coraz dłuższe i dochodzi do niespodzianych przerw, E.H. prędko się gubi.

Eksperyment staje się wyczerpujący, gdy ciągi liczb są przerywane długimi interwałami ciszy, podczas których od badanego wymaga się, by sobie „przypominał” – eksperymentatorzy nie pozwalają, żeby liczby wymykały mu się ze świadomości. Margot wyobraża sobie, jak ten biedny człowiek musi się wysilać, żeby się „nie rozsypać” – ile to go kosztuje, żeby powtórzyć „zapamiętany materiał”. Ma ochotę wziąć go za rękę, pocieszyć, zachęcić. Pomogę ci. Poprawisz się. Nie takie będzie całe twoje życie!

Upośledzenie to wielki niwelator, myśli Margot. Osiemnaście miesięcy wcześniej, przed chorobą, Elihu Hoopes raczej nie spojrzałby na Margot Sharpe po raz drugi. Margot odruchowo chce go bronić, a nawet się nad nim lituje, wyczuwa też, że byłby jej wdzięczny, gdyby go dotknęła.

Czterdzieści intensywnych minut, potem dziesięciominutowa przerwa i testy są kontynuowane w coraz to szybszym tempie. E.H. ma dużo zapału, nadziei i chce współpracować, ale w miarę jak testy robią się coraz bardziej skomplikowane i szybkie, E.H., chcąc nie chcąc, gubi się coraz prędzej (mimo że z nadzwyczajnym męstwem stara się nadal być grzeczny, „dżentelmeński”). Kiedy przerwy się wydłużają, zdaje się miotać jak tonący człowiek. Jego pamięć krótkotrwała ulega straszliwemu zredukowaniu – jest ograniczona do czterdziestu sekund.

Po dwóch godzinach Ferris zarządza dłuższą przerwę. Przeprowadzający testy są równie wyczerpani jak badany.

E.H. dostaje szklankę soku pomarańczowego, swego ulubionego napoju. Aż do teraz nie zdawał sobie sprawy, że jest spragniony – wypija sok kilkoma łykami.

To Margot Sharpe przynosi mu sok. Ta kobieca rola karmicielki-służki jest dla niej bardzo satysfakcjonująca, bo E.H. uśmiecha się do niej nad wyraz ciepło.

Doznaje lekkiego zawrotu głowy. Badany z całą pewnością ją dostrzega.

Podminowany, wyczerpany, choć nie wie (nie pamięta) dlaczego, E.H. staje przy oknie i wygląda na zewnątrz. Próbuje ustalić, gdzie jest. Próbuje ustalić, kim są ci obcy ludzie, którzy poddają go testom. Jest dumnym człowiekiem, nie będzie zadawał pytań.

Niczym sportowiec zbyt długo przetrzymywany w ciasnej przestrzeni, sportowiec albo może zbuntowany nastolatek, E.H. zaczyna krążyć po wnętrzu. Zachowuje się niemalże irytująco – a może rzeczywiście irytująco. I ignoruje pozostałe osoby w swoim otoczeniu. Rozcapierza palce, wzrusza ramionami. Napina ścięgna w łydkach. Unosi ręce do sufitu – rozciąga kręgosłup. Mruczy coś do siebie – (czy przeklina?) – ale wyraz jego twarzy pozostaje dobroduszny.

– Panie Hoopes? Chciałby pan odzyskać swój szkicownik? – pyta jeden z członków zespołu, po czym wręcza mu go.

E.H. jest zadowolony, kiedy go widzi. I (chyba) się dziwi. Ze zmarszczonym czołem wertuje kartki; trzyma szkicownik w taki sposób, by nikt inny nie mógł zobaczyć jego zawartości.

Potem odkrywa swój mały notes w kieszeni koszuli. Otwiera go ochoczo i zaczyna przeglądać. Robi jakąś notatkę i chowa notes. Zagląda znowu do szkicownika i znajduje w nim coś, co mu się nie podoba, więc wydziera kartkę i mnie ją w dłoni. Margot jest zafascynowana zachowaniem badanego: czy to typowe zachowanie? Czy jest w nim jakiś cel? Zastanawia się, czy przed chorobą też prowadził notes i czy miał w zwyczaju nosić z sobą taki ogromny szkicownik; możliwe, że tak. I dlatego wysiłek towarzyszący przypominaniu ich sobie teraz wcale nie jest aż taki wielki.

E.H. przestaje się uśmiechać, kiedy mu się wydaje, że jest sam, że nie ma obok nikogo, kto by go obserwował. Krzywi się i pochmurnieje, jak ktoś, kto mozolnie usiłuje ogarnąć sytuację, choć musi się przy tym niezdrowo natężać.

Jakie to smutne, jakie wykańczające, myśli Margot: ten człowiek nie potrafi sobie przypomnieć, że przymuszają go do takiego wysiłku przez dłuższy czas. Mógł przebywać w tym miejscu przez kilka minut albo kilka godzin. Chyba wie, że tu nie mieszka, ale nie ma jasności, że mieszka z krewną w Gladwyne, a nie sam w Filadelfii, jak w czasie swojej choroby.

Niezależnie od tego, ile razy powtarzany jest test wymagający uczenia się na pamięć, E.H. nie robi żadnych postępów. Niezależnie od tego, ile razy są mu wydawane polecenia, wciąż trzeba je od nowa powtarzać.

Mózg E.H. przypomina sito, przez które woda przelewa się bezustannie, na chwilę nawet się nie gromadząc, natomiast wszystkie lata przed chorobą, lata stanowiące lwią część życia tego trzydziestoośmioletniego człowieka, przypominają martwą, daleką wodę ukazującą się migawkowo za ścianą z gęstego listowia jak na halucynacyjnym pejzażu Cézanne’a.

Margot zastanawia się, czy może istnieć jakaś rezydualna, niewyobrażalna pamięć w tej części mózgu E.H., która uległa uszkodzeniu. Czy na peryferiach uszkodzenia, w przyległej tkance, mogło dojść do jakiejś neurogenezy albo regeneracji mózgu? I czy taką neurogenezę można stymulować?

Tyle tysiącleci, a wiedza o ludzkim mózgu jest wciąż taka skąpa! Mózg to jedyny narząd, którego funkcje są z konieczności opisywane czysto teoretycznie na podstawie obserwacji zachowania i którego rudymentarna fizjologia pozostaje praktycznie nieprzenikniona nawet teraz, w roku 1965. Tylko zwierzęce mózgi można badać „na żywo” – głównie mózgi małp. Inwazyjne badanie (żywego, normalnego) ludzkiego mózgu jest zakazane. Margot zastanawia się: czy skomplikowane wspomnienia są rozsiane po całej korze mózgowej czy też skupione w jednym miejscu? A jeśli są skupione w jednym miejscu, to w jaki sposób? Z tego, co wiadomo o mózgu E.H, hipokamp i sąsiadująca z nim tkanka uległy zniszczeniu w wyniku infekcji wirusowej – ale czy inne części mózgu pozostały nieuszkodzone? E.H. trzeba by poddać operacji, względnie musiałyby powstać zaawansowane maszyny skanujące, które „prześwietliłyby” jego mózg, dlatego jest raczej mało prawdopodobne, by udało się precyzyjnie poznać anatomię jego mózgu, zanim on umrze i będzie można już przeprowadzić autopsję.

W tym momencie Margot czuje przebłysk przerażającego strachu i podniecenia. Widzi E.H. na marmurowym blacie w kostnicy: widzi trupa z rozpiłowaną czaszką. Patolog wyjmuje mózg, który następnie zostaje utrwalony, pocięty na części, zabarwiony, zbadany i przeanalizowany przez neuronaukowca.

To ona będzie tym neuronaukowcem.

E.H. zerka na nią z niepokojem, jakby potrafił czytać jej w myślach. Margot czuje, że twarz jej pała jak komuś, kto odważył się dotknąć drugiej osoby z podtekstem erotycznym i został na tym przyłapany.

Ale będę pana przyjaciółką, panie Hoopes! Eli.

Mnie będzie pan mógł zaufać.

„Odkrywanie tajemnic pamięci” – Margot znajdzie się wśród pierwszych odkrywców.

Unosząc palec wskazujący, by przyciągnąć uwagę Margot, E.H. wertuje notes w poszukiwaniu czegoś ważnego. Swoim dziarskim, dobrodusznym głosem czyta:

– „Nie ma podróży i nie ma drogi. Nie ma mądrości, jest pustka. Nie ma pustki”. – Urywa i dodaje: – Tak brzmi mądrość Buddy. Ale nie ma mądrości i nie ma Buddy. – I śmieje się, nie wiedzieć czemu tryskając humorem.

Badający go gapią się na E.H., niezdolni zawtórować.

Testy zostają wznowione. E.H. znowu sprawia wrażenie pełnego nadziei; chce tego.

Trudno to pojąć: dla badanego poranna przygoda zaczyna się dopiero teraz. Zapomniał, że jest „zmęczony”.

Podobnie jak apetyt, „zmęczenie” zależy w dużej mierze od pamięci. Margot w życiu by nie uwierzyła, że tak jest – to się wydaje takie nienaturalne!

Naukowiec prędko się uczy: dużo w naturze jest „nienaturalnego”.

W tym momencie Milton Ferris wychodzi. Ma spotkanie – niewykluczone, że przy lunchu. Główny badacz powierza swoim asystentom dalsze przeprowadzanie testów, które sam opracował.

Margot pilnie wykonuje instrukcje: nawet wtedy, gdy wie, co robić dalej, czeka na Alvina Kaplana, protegowanego Ferrisa, żeby ją instruował. Przeprowadzanie testów z udziałem E.H. jest żmudne, monotonne, a jednak fascynujące – testy pamięciowe rozmaitych rodzajów, słuchowe i wzrokowe, stopniowo coraz to bardziej skomplikowane. Jeden z testów zdaje się umyślnie wprowadzać badanego w stan zdenerwowania i zniechęcenia. Kaplan wydaje E.H. polecenie, by liczył, „ile potrafi bez przerwy”. E.H. zaczyna liczyć i robi to przez imponująco długi czas, dłużej niż siedemdziesiąt sekund; liczy metodycznie, z pamięci. Po czym, przy liczbie osiemdziesiąt dziewięć, Kaplan mu przerywa, rozpraszając uwagę E.H. w ten sposób, że pokazuje mu kartę z zagmatwanym wzorem geometrycznym i każe mu go opisać.

– To chyba trzy piramidy postawione do góry nogami… zaraz, a może to są ananasy?

I teraz, kiedy Kaplan prosi go, by podjął liczenie, E.H. jest w kropce. Nie ma pojęcia, co robić.

– Mam liczyć? Ale co? Co ja takiego liczyłem?

– Wymieniał pan kolejne liczby, najdłużej jak pan potrafi, a potem pan przestał, żeby dla odmiany opisać tę kartę. Ale teraz, Eli, może już pan kontynuować.

– Co kontynuować?

– Nie pamięta pan, do jakiej liczby pan doszedł?

– Do jakiej liczby? Nie. Nie pamiętam.

E.H. wpatruje się w kartę z ilustracją, która rozproszyła jego uwagę; dociera do niego, że to był podstęp.

– Grałem w karty, kiedy byłem mały. Grywałem też w warcaby i szachy. – E.H. rozgląda się dookoła, jakby szukał innych kart albo plansz do gry.

Podrygują mu palce. Zazwyczaj dobrotliwe oczy lśnią gniewem. Jak bardzo chciałby podrzeć na strzępy tę głupią kartę przedstawiającą albo piramidy, albo ananasy!

Wyraz malujący się w tej chwili na twarzy E.H. wywołuje u Margot poczucie winy. Zastanawia się, czy ten test nie jest jednak okrutny – czy nie jest to akt psychicznego znęcania się nad badanym. Nawet jeśli E.H. wyraźnie się podobało, że znajduje się w centrum uwagi – aż do teraz.

„Ale on nie będzie tego pamiętał! Zapomni”, powtarza sobie Margot.

Myśli o tych zwierzętach laboratoryjnych – małpach, psach, kotach – którym w minionych dziesięcioleciach przecinano struny głosowe. Żeby nie było słychać, jak krzyczą z bólu i śmiertelnego strachu; ci, którzy je torturowali, nie musieli nic wiedzieć o ich cierpieniu. Tak było przed nową i bardziej zhumanizowaną epoką eksperymentów na zwierzętach, ale jeszcze za pamięci Miltona Ferrisa – Margot jest tego pewna.

Ferris często żartuje z tej nowej „humanistycznej” epoki – z tych restrykcji nałożonych na badania na zwierzętach, z fanatyzmu radykalnych obrońców zwierząt oprotestowujących eksperymenty tego typu, które sam jeszcze nie tak dawno wykonywał z doskonałymi rezultatami.

Margot nie ma ochoty spekulować, jak sama by się zachowywała w tamtych laboratoriach z przeszłości. Czy protestowałaby przeciwko cierpieniu zwierząt? A może jednak milczałaby, haniebnie się na to godząc? Bo sprzeciw byłby równoznaczny nie tylko z utratą pracy w laboratorium wielkiego człowieka, ale i z końcem kariery naukowej.

Margot powtarza sobie, że cały sens nauki to walka o prawdę, która jest nieuchwytna, ukryta gdzieś głęboko.

Prawda nie leży wszak na powierzchni ziemi, w postaci rozproszonych odłamków skamielin, które można by dopasować do siebie jak elementy układanki. Prawda jest zagrzebana, ukryta, przypomina labirynt. To, co widzą zwyczajni ludzie, ma charakter naskórkowy – sztuczny. Naukowiec to ktoś, kto sięga głębiej.

E.H. rozgląda się pustym wzrokiem po pracowni, która teraz stała się dla niego terra incognita. Jakby ktoś tu rozebrał scenografię, pozostawiając same gołe ściany. Radosny, chętny uśmiech znikł z jego ust. Elihu Hoopes to teraz człowiek w sytuacji bez wyjścia, który doznał straszliwej straty; już nie bije odeń charyzmą, tylko rozpaczą.

– Zatrzymał się pan przy osiemdziesiąt dziewięć, panie Hoopes – mówi łagodnie Margot, chcąc pocieszyć zbolałego człowieka. – Radził pan sobie znakomicie, ale potem panu przeszkodzono. – Ignoruje spojrzenia Kaplana i innych, wskazujące, że niepotrzebnie się z tym wyrywa.

Słysząc łagodny, a jednak stanowczy głos Margot za swoimi plecami, zaskoczony E.H. obraca się ku niej. Skupił całą uwagę na Kaplanie i całkiem zapomniał o Margot – wyraźnie się dziwi, że w pomieszczeniu są jeszcze inne osoby, no i Margot, która siedzi za jego plecami w kąciku jak pilna uczennica, obserwując i robiąc notatki.

– Dzień do-bry! Dzień do-bry!

Jest oczywiste, że E.H. nigdy dotąd nie widział Margot: jest drobną, młodą kobietą o nadzwyczaj jasnej karnacji, czarnych brwiach, rzęsach i włosach opadających na czoło; jej oczy w kształcie migdała byłyby piękne, gdyby ich w zamyśleniu nie mrużyła.

Jest ekscentrycznie ubrana na czarno, w wiele warstw czarnej tkaniny, jak tancerka. Na kolanach trzyma notes, w ręku wieczne pióro i krzywi się, jednocześnie się uśmiechając; jest – najprawdopodobniej – młodą lekarką? Studentką medycyny? (Bo nie pielęgniarką. E.H. wie, że to nie pielęgniarka). A jednak nie nosi białego fartucha. Nie ma też przypiętej plakietki z nazwiskiem, co niepokoi i intryguje E.H.

Dystansując się od Kaplana i pozostałych, wyciąga rękę na powitanie.

– Dzień do-bry! My to się chyba znamy… chodziliśmy razem do szkoły, mam rację? W Gladwyne?

Czarnowłosa kobieta waha się z odpowiedzią. A potem z gracją wstaje z miejsca i podchodzi do niego, by z uśmiechem wsunąć dłoń w jego dłoń.

– Dzień dobry, panie Hoopes. Dzień dobry, Eli. Nazywam się Margot Sharpe i widzimy się dziś po raz pierwszy.

Na białą twarz dziewczynki pod marszczącą się wodą padają cienie ważek i „nartników”. Dziwnie się na to patrzy, te cienie są większe od żywych owadów.

To on ją tu znalazł, w strumieniu. Nikt o tym nie wie – jest tutaj sam.

Ale nie patrzy w tamtą stronę, dlatego (jeszcze) nie widział utopionej dziewczynki. Nie było go tu, więc nie mógł jej widzieć. Nie pamięta tego, czego nie widział.

Tyle lat już minęło, a on nie obraca głowy na drewnianym mostku w tym obcym miejscu. Nie rozgląda się. Wpija obie dłonie w balustradę, mężnie zbroi się na spodziewany podmuch wiatru.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Spis treści

Dedykacja

***

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

PODZIĘKOWANIA

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: The Man Without a Shadow

Copyright © 2016 by The Ontario Review, Inc.

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2017

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Katarzyna Borkowska kb-design@o2.pl

Fotografia na okładce © Terry Bidgood / Trevillion Images

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: O człowieku, który stracił cień, wyd. I, Poznań 2018)

ISBN 978-83-8062-914-1

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel.: 61 867 81 40, 61 867 47 08

fax: 61 867 37 74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer