Dla moich trzech matek:

Constance Winterson

Ruth Rendell

Ann S.

Z wyrazami miłości i wdzięczności dla Susie Orbach.

Dziękuję Paulowi Shearerowi za prześledzenie drzewa genealogicznego. Beeban Kidron za rzucenie liny ratunkowej! Vicky Licorish i jej dzieciom: mojej rodzinie. Wszystkim przyjaciołom, którzy mnie wspierali. Caroline Michel – fantastycznej agentce i cudownej przyjaciółce. I wszystkim z Cape i Vintage, którzy wierzyli w tę książkę – zwłaszcza Rachel Cugnoni i Danowi Franklinowi.

1. Zła kołyska

„Diabeł nas zaprowadził do złej kołyski”, mawiała moja matka, kiedy się na mnie zeźliła, co zdarzało się często.

Wizja szatana, który odrywa się od zimnej wojny i makkartyzmu, żeby odwiedzić Manchester w 1960 roku – cel wizyty: oszukać panią Winterson – ma w sobie coś ekstrawagancko teatralnego. A ona sama ekstrawagancko zmagała się z depresją; trzymała rewolwer w szufladzie ze ściereczkami do kurzu, a kule w puszce po paście do mebli Pledge. Po całych nocach piekła ciasta, żeby tylko nie spać w jednym łóżku z moim ojcem. Cierpiała na wypadanie odbytu, problemy z tarczycą, powiększone serce oraz nigdy niegojące się wrzody na nogach i miała dwie sztuczne szczęki – matową na co dzień i perłową na „lepsze wyjścia”.

Nie wiem, dlaczego nie miała/nie mogła mieć dzieci. Wiem, że mnie adoptowała, bo pragnęła mieć przyjaciółkę (nie posiadała żadnych) i dlatego, że byłam jak ta flara wysłana w świat – sposób na powiedzenie, że ona tutaj była – jak X wyznaczające konkretne miejsce na mapie.

Nie mogła ścierpieć, że jest nikim, a ja, jak wszystkie dzieci, adoptowane czy nieadoptowane, musiałam przeżyć część jej nieprzeżytego życia. Robimy to dla naszych rodziców – raczej nie mamy wyboru.

Żyła jeszcze, kiedy w 1985 roku ukazała się moja pierwsza książka Nie tylko pomarańcze... Była to na poły autobiograficzna powieść, która opowiada o dziewczynie adoptowanej przez rodziców zielonoświątkowców. Od tej dziewczyny wymaga się, by została misjonarką, gdy już dorośnie. Ona jednak zakochuje się w kobiecie. Katastrofa. Dziewczyna odchodzi z domu, dostaje się na uniwersytet oksfordzki, wraca do domu i przekonuje się, że matka zbudowała radionadajnik i że wali z niego Dobrą Nowinę aż do samego nieba. Ta matka ma swój pseudonim radiowy – przedstawia się jako Światło Opatrzności.

Powieść zaczyna się od takich oto słów: „Podobnie jak większość ludzi, przez długi czas mieszkałam z matką i ojcem. Mój ojciec lubił oglądać zapasy, moja matka lubiła brać w nich udział”.

Przez prawie całe swoje życie biłam się na gołe pięści. Wygrywa ten, kto uderza najsilniej. Byłam bita w dzieciństwie i wcześnie się nauczyłam, że nie wolno płakać. Jeśli zamykano przede mną drzwi na całą noc, to siadałam na schodku na progu i tak już siedziałam, dopóki nie pojawił się mleczarz, wypijałam obie półkwartowe butelki, które zostawiałam puste, żeby rozwścieczyć matkę, i szłam do szkoły.

Zawsze chodziliśmy pieszo. Nie mieliśmy samochodu ani pieniędzy na autobus. W moim przypadku przeciętna wynosiła pięć mil dziennie: dwie mile na wyprawę do szkoły i powrotem, trzy mile na wyprawę do kościoła i z powrotem.

Kościół był co wieczór, oprócz czwartków.

O niektórych takich rzeczach wspominałam w Pomarańczach i kiedy tę powieść opublikowano, matka napisała do mnie furiacki list, swym idealnie równym, kaligraficznym charakterem pisma, domagając się rozmowy telefonicznej.

Nie widziałyśmy się od kilku lat. Wyjechałam z Oksfordu, ledwie wiązałam koniec z końcem i w młodym wieku napisałam Pomarańcze – miałam dwadzieścia pięć lat, kiedy ukazały się w druku.

Poszłam do budki telefonicznej – nie miałam telefonu. Ona poszła do budki telefonicznej – nie miała telefonu.

Wykręciłam kierunkowy miasta Accrington, a potem właściwy numer, zgodnie z instrukcją, i usłyszałam ją – po co komu ten cały Skype? Widziałam ją w jej głosie, jej sylwetka materializowała się przede mną, w miarę jak się rozkręcała.

Była dużą kobietą, dość wysoką i ważącą około stu dwudziestu kilogramów. Pończochy chirurgiczne, sandały na płaskim obcasie, suknia z krempliny i nylonowa chustka na głowie. Upudrowałaby sobie twarz (trzeba wyglądać ładnie), ale nie użyłaby szminki (bo to dla latawic).

Wypełniła sobą budkę. Rozrosła się ponad miarę, zatraciła wszelkie proporcje. Była jak bajka, w której wielkości są orientacyjne i niestałe. Wyłaniała się. Rozdymała. Dopiero później, znacznie później, zbyt późno, zrozumiałam, jaka ona mała wydawała się samej sobie. Dziecko, którego nikt nie przygarnął. Niedonoszone dziecko wciąż w jej wnętrzu.

Ale tamtego dnia własne oburzenie wydźwignęło ją w górę.

– Pierwszy raz w życiu musiałam zamówić książkę pod fałszywym nazwiskiem – powiedziała.

Próbowałam wytłumaczyć, co miałam nadzieję uzyskać. Jestem ambitną pisarką – nie widzę sensu w byciu byle kim; nie da się być byle kim, jeśli się nie ma takich ambicji. Rok 1985 nie był dniem z pamiętnika, w każdym razie nie pisałam pamiętnika. Starałam się uciec od narzuconej mi teorii, że kobiety zawsze piszą o „doświadczeniach” – że kompasem jest dla nich to, co znają – podczas gdy mężczyźni piszą z rozmachem i odwagą – wielkie płótna, eksperymenty z formą. Henry James nie rozumiał Jane Austen, która stwierdziła, że pisze na kawałeczkach kości słoniowej – tzn. maleńkie, precyzyjnie oddane szczególiki. Mniej więcej to samo mówiło się o Emily Dickinson i Virginii Woolf. To mnie złościło. No bo przecież, pomijając wszystko inne, dlaczego doświadczenie nie mogłoby współgrać z eksperymentem? Dlaczego nie można łączyć zaobserwowanego z wymyślonym? Dlaczego kobietę musiałoby cokolwiek albo ktokolwiek ograniczać? Dlaczego kobieta nie mogła być ambitna w dziedzinie literatury? Ambitna dla samej siebie?

Pani Winterson nie chciała tego przyjąć do wiadomości. Już ona dobrze wiedziała, że pisarze to opętani seksem ekscentrycy, którzy łamią zasady i nie chodzą do pracy. Książki były w naszym domu objęte zakazem – wyjaśnię później dlaczego – i dlatego fakt, że ja napisałam książkę, że oddałam ją do publikacji i że zdobyłam nagrodę… i że sterczę w budce telefonicznej, udzielając jej wykładu na temat literatury, że wiodę z nią polemikę w kwestii feminizmu…

Pik pik pik – proszę wrzucić monetę – jej głos napływa i odpływa jak morskie fale, a ja myślę sobie: „Dlaczego ty nie jesteś ze mnie dumna?”.

Pik pik pik – proszę wrzucić monetę – i oto znowu drzwi zostają przede mną zamknięte i znowu siedzę na schodku. Jest naprawdę zimno, więc podłożyłam sobie gazetę pod tyłek i kulę się w swojej budrysówce.

Jakaś kobieta przechodzi obok, rozpoznaję ją. Daje mi torebkę z frytkami. Wie, jaka jest moja matka.

W naszym domu pali się światło. Tato poszedł na nockę, więc matka może się położyć do łóżka, ale nie będzie spała. Będzie przez całą noc czytała Biblię, a rankiem tato po powrocie wpuści mnie do domu, ale nic nie powie i ona też nic nie powie i będziemy się zachowywali tak, jakby to było normalne, że trzyma się dziecko na dworze przez całą noc, i normalne, że ktoś w ogóle nie sypia z własnym mężem. I normalne, że ktoś posiada dwie sztuczne szczęki i że trzyma rewolwer w szufladzie ze ściereczkami…

Nadal rozmawiamy przez telefon w naszych budkach telefonicznych. Ona mi mówi, że zawdzięczam swój sukces diabłu, opiekunowi złej kołyski. Wytyka mi, że użyłam własnego imienia w powieści – jeśli to wymyślona historia, to w takim razie dlaczego główna bohaterka ma na imię Jeanette?

Dlaczego?

Zawsze przeciwstawiałam swoją wersję jej wersji, nie pamiętam, by kiedykolwiek było inaczej. Taki od samego początku był mój sposób na przetrwanie. Adoptowane dzieci wymyślają się same, bo tak już musi być; od samego początku naszego życia pojawia się nieobecność, próżnia, znak zapytania. Najważniejsza część naszej opowieści znika, i to znienacka, jakby w łonie wybuchła bomba.

Dziecko eksploduje do nieznanego świata, który jest poznawalny wyłącznie za pośrednictwem jakiejś opowieści – tak wszyscy żyjemy, to oczywiste, ale adopcja wrzuca nas do opowieści po tym, jak ta już się zaczęła. To jak czytanie książki, której brakuje kilku początkowych kartek. To jak przychodzenie już po tym, gdy kurtyna została podniesiona. Uczucie, że czegoś brakuje, nigdy, przenigdy cię nie opuszcza – i nie może cię opuścić i nie powinno, bo czegoś tu naprawdę brakuje.

I zasadniczo nie ma w tym nic negatywnego. Ta brakująca część, brakująca przeszłość, mogą stanowić otwarcie, a nie próżnię. To może być nie tylko wyjście, ale i wejście. To zapis w skamielinie, odcisk z innego życia i mimo że może się zdarzyć tak, że nigdy nie będziesz mieć tego życia, to jednak twoje palce macają tę przestrzeń, gdzie ono mogło być, i uczą się jakiejś nowej odmiany brajla.

Tu są naniesione znaki, obrzmiałe jak pręgi od uderzeń. Czytaj je. Czytaj krzywdę. Napisz je od nowa. Napisz od nowa krzywdę.

Dlatego właśnie jestem pisarką – nie twierdzę, że „postanowiłam” nią zostać albo że „zostałam” nią. To nie był ani akt woli ani nawet świadomy wybór. Żeby uniknąć ciasnych sieci historii pani Winterson, musiałam być zdolna opowiedzieć własną historię.

Po części fakt, po części fikcja – oto, czym jest życie. I ono zawsze jest opowieścią przewodnią. Ja napisałam swoją drogę wyjścia.

Powiedziała: „Ale przecież to nie jest prawda…”.

Prawda? Rozmawiałam z kobietą, która na widok myszy śmigających po kuchni twierdziła, że to ektoplazma.

Był sobie taki szeregowy dom w Accrington w Lancashire – nazywaliśmy takie domy „dwa na górze, dwa na dole”: składały się z parteru i piętra, po dwa pokoje na każdym. Cała nasza trójka mieszkała w tym domu przez szesnaście lat. Opowiedziałam swoją wersję – wierną i wymyśloną, dokładną i źle zapamiętaną, przetasowaną w czasie. Opowiedziałam ją jak bohater dowolnej opowieści o tonącym statku. To był tonący statek, a mnie wyrzuciło na wybrzeże ludzkości i potem się przekonałam, że na tym wybrzeżu nierzadko walają się kości niezgody i że nie jest ono ani trochę ludzkie.

I kiedy tak zastanawiam się nad tą przewodnią wersją, jaką są Pomarańcze, najbardziej chyba smuci mnie to, że napisałam opowieść, z którą mogłam żyć. Ta inna była zbyt bolesna. Jej przeżyć nie mogłam.

Często słyszę pytania, zadawane tak mechanicznie, jakby je wzięto z jakiegoś formularza, co jest „prawdą”, a co nie w Pomarańczach. Czy pracowałam w salonie pogrzebowym? Czy jeździłam furgonetką z lodami? Czy mieliśmy namiot modlitewny? Czy pani Winterson zbudowała własne CB? Naprawdę strzelała do kotów z procy?

Nie mogę odpowiedzieć na te pytania. Mogę powiedzieć, że w Pomarańczach występuje postać zwana Świadczącą Elsie, która opiekuje się małą Jeanette i odgrywa rolę miękkiej ściany chroniącej przed rażąco-raniącą siłą matki.

Wpisałam Elsie do tej opowieści, ponieważ nie mogłam jej zostawić poza nawiasem, nie zniosłabym tego. Wpisałam ją, ponieważ naprawdę tego chciałam. Kiedy jesteś samotnym dzieckiem, znajdujesz sobie wymyślonego przyjaciela.

Nie było żadnej Elsie. Nie było nikogo takiego jak Elsie. Było o wiele bardziej samotnie.

Większość przerw między lekcjami przesiedziałam na metalowym płocie przed bramą szkoły. Nie byłam lubianym dzieckiem, a zresztą nie dawało się mnie lubić – zbyt agresywna, zbyt gniewna, zbyt emocjonalna, zbyt dziwna. Chodzenie do kościoła też nie zachęcało do kolegowania się ze mną, a szkolne sytuacje zawsze wyłuskują odmieńca. Rzucałam się w oczy za sprawą napisu LATO DOBIEGŁO KOŃCA A MY WCIĄŻ NIE DOZNALIŚMY ZBAWIENIA wyhaftowanego na worku do WF-u.

A jak już się z kimś zaprzyjaźniłam, to stawałam na głowie, żeby się wszystko popsuło…

Gdy jakaś koleżanka mnie lubiła, to czekałam, aż straciła czujność, i potem jej mówiłam, że już nie chcę się z nią przyjaźnić. Najpierw przyglądałam się zakłopotaniu i niepokojowi. Łzom. Potem uciekałam – triumfalna pani sytuacji – i bardzo prędko ów triumf i kontrola wyciekały; płakałam wtedy bez końca, bo oto znowu wyrzuciłam siebie za drzwi, bo oto znowu siedziałam na schodku, znowu byłam tam, gdzie nie chciałam być.

Adopcja to zewnętrze. Odgrywasz, jakie to uczucie, gdy jest się kimś, kto nie należy. I odgrywasz to w ten sposób, że próbujesz robić innym to, co zrobiono tobie. Za nic nie można uwierzyć, że ktoś cię kocha dla ciebie samej.

Nigdy nie uwierzyłam, że rodzice mnie kochają. Próbowałam ich kochać, ale nie wyszło. Długo uczyłam się kochać – zarówno tego dawania, jak i tego brania. Obsesyjnie piszę o miłości, piszę o niej klinicznie, i wiem/wiedziałam, że miłość jest najwyższą wartością. Na początku oczywiście kochałam Boga i Bóg kochał mnie. To już było coś. Kochałam też zwierzęta i naturę. I poezję. Problem stanowili ludzie. Jak się kocha drugiego człowieka? Jak uwierzyć drugiemu człowiekowi, że on cię kocha?

Nie miałam pojęcia.

Uważałam, że miłość to utrata.

Dlaczego miarą miłości jest jej utrata?

Tak brzmiało pierwsze zdanie jednej z moich powieści – Zapisane na ciele (1992). Podchodziłam miłość, chwytałam ją w pułapkę, traciłam ją, tęskniłam za miłością…

Prawda jest czymś bardzo skomplikowanym, dla każdego człowieka. Dla pisarza to, co zostało pominięte, mówi tyle samo, ile rzeczy, które zostały zawarte. Co się kryje poza marginesami tekstu? Fotograf kadruje zdjęcie, pisarze kadrują swój świat.

Pani Winterson wyraziła sprzeciw wobec tego, co opisałam, ale ja uważałam, że istnieje jeszcze milczący bliźniak tej opowieści – to, co pominęłam. Jest tyle tego, czego nie możemy powiedzieć, bo to są zbyt bolesne rzeczy. I liczymy, że to, co możemy powiedzieć, załagodzi resztę albo w jakiś sposób ją obłaskawi. Opowieści działają kompensacyjnie. Świat jest niesprawiedliwy, nieuczciwy, niepoznawalny, nie da się sprawować nad nim kontroli.

Opowiadając jakąś historię, narzucamy kontrolę, ale w taki sposób, żeby pozostawić lukę, otwarcie. Dlatego ta historia jest jakąś wersją, ale nigdy ostateczną. I być może mamy nadzieję, że milczenie zostanie usłyszane przez kogoś innego i że opowieść będzie trwać, że będzie można opowiedzieć ją jeszcze inaczej.

Pisząc, ofiarowujemy nie tylko opowieść, ale i milczenie. Słowa są tą częścią milczenia, którą można wypowiedzieć.

Pani Winterson wolała, żebym milczała.

Czy pamiętacie opowieść o Filomeli, która zostaje zgwałcona i której gwałciciel wyrywa język, żeby nie mogła o tym nigdy opowiedzieć?

Wierzę w fikcję i moc opowieści, bo w taki sposób mówimy językami. Nie jesteśmy skazani na milczenie. Wszyscy, kiedy ulegamy głębokiej traumie, wahamy się, jąkamy; w naszym mówieniu występują duże przerwy. Sprawa utyka. Odzyskujemy język za pośrednictwem języka innych. Możemy wrócić do wiersza. Możemy otworzyć książkę. Ktoś tam był w naszym imieniu i nurkował w słowach.

Potrzebowałam słów, bo nieszczęśliwe rodziny to zmowy milczenia. Temu, kto przerywa milczenie, nie jest nigdy wybaczone. Taki ktoś musi nauczyć się sobie wybaczać.

Bóg to wybaczenie – czy jakoś tak to idzie w tej szczególnej opowieści, ale w naszym domu Bóg był Starym Testamentem i nie było wybaczenia bez sporej dawki poświęceń. Pani Winterson była nieszczęśliwa i my musieliśmy być nieszczęśliwi razem z nią. Czekała na Apokalipsę.

Ze wszystkich pieśni najbardziej lubiła Bóg je usunął, która miała być o grzechach, ale tak naprawdę była o tych ludziach, którzy ją kiedykolwiek wkurzyli, czyli o wszystkich. Po prostu nikogo nie lubiła i po prostu nie lubiła życia. Życie było brzemieniem, które należy dźwigać aż do grobu i potem porzucić. Życie było padołem łez. Życie było doświadczeniem przedśmiertnym.

Pani Winterson modliła się codziennie: „Panie, pozwól mi umrzeć”. Mnie i tatę stawiało to w trudnej sytuacji.

Jej własna matka była dystyngowaną kobietą, która poślubiła drania uganiającego się za spódniczkami, dała mu swoje pieniądze i przyglądała się, jak je wyrzuca na inne kobiety. Przez jakiś czas, odkąd skończyłam trzy lata, aż do piątych urodzin, musieliśmy mieszkać z moim dziadkiem, dzięki czemu pani Winterson mogła się opiekować swoją matką, umierającą na raka gardła.

Pani W była wprawdzie głęboko religijna, ale wierzyła w duchy i bardzo ją złościło, że dziewczyna dziadka jest nie tylko podstarzałą barmanką z tlenionymi włosami, ale także medium, które organizuje seanse w naszym pokoju od frontu.

Po seansach matka gderała, że dom jest pełen mężczyzn ubranych w mundury z wojny. Kiedy szłam do kuchni po kanapkę z peklowaną wołowiną, mówiono mi, że będzie mi wolno zjeść dopiero wtedy, gdy Zmarli sobie pójdą. Mogło to trwać kilka godzin, co trudno znieść, jeśli się ma cztery lata.

Nabrałam nawyku błąkania się po ulicy i żebrania o jedzenie. Pani Winterson poszła raz za mną i wtedy po raz pierwszy usłyszałam mroczną opowieść o diable i kołysce…

W kołysce obok mnie leżał mały chłopczyk, który miał na imię Paul. Był moim widmowym bratem, ponieważ to jego świątobliwy byt wzywano zawsze, gdy ja byłam niegrzeczna. Paul w życiu nie wrzuciłby swojej nowej lalki do stawu (raczej nie rozwodziliśmy się nad surrealistycznym pomysłem dawania Paulowi lalki). Paul nie wypełniłby swojej przytulanki-pudelka pomidorami, by dzięki temu móc przeprowadzić operację żołądka z użyciem miazgi podobnej do krwi. Paul nie ukryłby maski gazowej dziadka (z jakiegoś niewyjaśnionego powodu dziadek wciąż posiadał swoją maskę gazową z wojny i ja tę maskę uwielbiałam). Paul nie pojawiłby się na sympatycznym przyjęciu urodzinowym, na które go zresztą nie zaproszono, wystrojony w maskę gazową dziadka.

Gdyby wzięli Paula zamiast mnie, to byłoby inaczej, lepiej. Miałam być kumpelką… tak jak ona była kumpelką dla swojej matki.

Potem jej matka umarła, a ona zamknęła się w swoim smutku. A ja zamknęłam się w spiżarni, bo nauczyłam się posługiwać tym małym kluczykiem, który otwierał puszki z peklowaną wołowiną.

Mam takie jedno wspomnienie – prawdziwe czy nieprawdziwe?

Wspomnienie jest o tyle dziwaczne, że tonie w różach, mimo że mówi o przemocy i budzi smutek, ale po prostu dziadek był pasjonatem ogrodnictwa i szczególnie kochał róże. Lubiłam go znajdować, jak z podwiniętymi rękawami, w dzierganej kamizelce, spryskiwał kwiaty wodą z miedzianej konewki wyposażonej w zawór ciśnieniowy. Mnie lubił, w jakiś taki osobliwy sposób, ale nie lubił mojej matki, która z kolei go nienawidziła – nie gniewnie, tylko z toksyczną, lękliwą odrazą.

Mam na sobie swój ulubiony strój – kostium kowbojski i kapelusz z frędzlami. Moje drobne ciałko jest obwieszone koltami na kapiszony.

Jakaś kobieta przychodzi do ogrodu i dziadek mówi mi, że mam iść do domu i poszukać matki, która robiła właśnie swoją zwyczajową stertę kanapek.

Wbiegam – pani Winterson zdejmuje fartuch i idzie otworzyć drzwi.

Podglądam z głębin korytarza. Między obiema kobietami dochodzi do kłótni, straszliwej kłótni, której nie rozumiem; czuć coś agresywnego i przerażającego, przywodzącego na myśl zwierzęcy strach. Pani Winterson zatrzaskuje drzwi i opiera się o nie przez sekundę. Wypełzam z mojej kryjówki do podglądania. Obraca się. Widzi mnie w kowbojskim stroju.

– Czy to była moja mama?

Pani Winterson uderza mnie, siła ciosu odrzuca mnie w tył. A potem ona wbiega na górę.

Wychodzę do ogrodu. Dziadek spryskuje róże. Ignoruje mnie. Nikogo tam nie ma.

2. Moja rada dla każdego: urodź się

Dostępne w wersji pełnej.

3. Na początku było słowo

Dostępne w wersji pełnej.

4. Kłopot z książką…

Dostępne w wersji pełnej.

5. W domu

Dostępne w wersji pełnej.

6. Kościół

Dostępne w wersji pełnej.

7. Accrington

Dostępne w wersji pełnej.

8. Apokalipsa

Dostępne w wersji pełnej.

9. Literatura angielska od A do Z

Dostępne w wersji pełnej.

10. To jest ta droga

Dostępne w wersji pełnej.

11. Sztuka i kłamstwa

Dostępne w wersji pełnej.

Pauza

Dostępne w wersji pełnej.

12. Wyprawa po nocnym morzu

Dostępne w wersji pełnej.

13. To spotkanie odbywa się w przeszłości

Dostępne w wersji pełnej.

14. Dziwne spotkanie

Dostępne w wersji pełnej.

15. Rana

Dostępne w wersji pełnej.

Koda

Dostępne w wersji pełnej.

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Dedykacja

Podziękowania

1. Zła kołyska

2. Moja rada dla każdego: urodź się

3. Na początku było słowo

4. Kłopot z książką…

5. W domu

6. Kościół

7. Accrington

8. Apokalipsa

9. Literatura angielska od A do Z

10. To jest ta droga

11. Sztuka i kłamstwa

Pauza

12. Wyprawa po nocnym morzu

13. To spotkanie odbywa się w przeszłości

14. Dziwne spotkanie

15. Rana

Koda

Karta redakcyjna

ytuł oryginału: Why Be Happy When You Could Be Normal?

Copyright © Jeanette Winterson 2011

All rights reserved

Translation copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2012

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

W tekście wykorzystano fragmenty z następujących utworów Jeanette Winterson:

Kamienni bogowie, przeł. Katarzyna Karłowska; Rebis 2009;

Namiętność, przeł. Joanna Gołyś, Rebis 2002;

Nie tylko pomarańcze…, przeł. Waldemar Łyś, Rebis 2000;

Wolność na jedną noc, przeł. Gabriela Janowska, Rebis 2003;

Zapisane na ciele, przeł. Hanna Mizerska, Rebis 2000.

Wszystkie przekłady cudzych utworów, które nie zostały opatrzone przypisem, pochodzą od tłumaczki.

Wszystkie przekłady z Biblii pochodzą z: Biblia Tysiąclecia, Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, Pallottinum, Poznań-Warszawa 1976.

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Opracowanie graficzne serii i projekt okładki: Lucyna Talejko-Kwiatkowska

Fotografia na okładce: © Colin Bell/Corbis/FotoChannels

W publikacji wykorzystano czcionkę z rodziny Liberation (https://fedorahosted.org/liberation-fonts/)

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Po co ci szczęście, jeśli możesz być normalna?, wyd. I, Poznań 2012)

ISBN 978-83-7818-112-5

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersja do formatu epub:

AKAPIT, Poznań, tel. 61-879-38-88