Rosjanie działają z pozycji siły,

ponieważ tylko oni wiedzą,

co się stało w Gibraltarze.

Sir Burke Trend,

sekretarz gabinetu Harolda Wilsona,

w raporcie dla premiera z 7 lutego 1969 r.

W dawniejszych czasach

historycy kłamali nieświadomie.

Później stali się profesjonalistami.

Gabriel Laub

Królestwo kłamstwa nie jest tam, gdzie się kłamie,

lecz tam, gdzie się kłamstwo akceptuje.

Karel Čapek

Prawda nie zawsze jest prawdopodobna.

Karel Čapek

Pamięci profesora Jerzego Maryniaka (1932–2011), który pierwszy dostarczył naukowego dowodu, że katastrofa gibraltarska nie była wypadkiem

Przedmowa

Przyczyny katastrofy samolotowej w Gibraltarze, w której 4 lipca 1943 roku zginął generał Sikorski, nazwanej przez władze brytyjskie wypadkiem, od samego początku wzbudzały wątpliwości i polemiki. Również od samego początku były to głównie kontrowersje o charakterze politycznym. Już następnego dnia Niemcy ogłosili, że do katastrofy doszło skutkiem sabotażu Brytyjczyków. Z kolei polscy i brytyjscy piloci we własnym gronie podważali zarówno wersję wypadku, jak i sabotażu. Skoro zatem nie wypadek i nie sabotaż, to pozostała trzecia możliwość – zamach.

Z nielicznymi wyjątkami przez kilkadziesiąt lat brak było wszechstronnych, obiektywnych, kompleksowych badań przyczyn, przebiegu i następstw katastrofy gibraltarskiej. Brytyjczycy – mówiąc oględnie – nie byli nimi zainteresowani, czego dowodzi choćby to, że utajnili najważniejsze dokumenty, natomiast Polacy, z uwagi na ówczesne warunki polityczne, takich badań prowadzić nie mogli. Dopiero upadek „żelaznej kurtyny” w 1989 roku dał im swobodę zarówno przemieszczania się i komunikacji ponad granicami, jak i wyboru przedmiotu badań.

Stało się jednak coś dziwnego. Badaczy, którzy podjęli temat katastrofy gibraltarskiej, było nader niewielu. Początkowo wydawało się, że pozostałych zniechęca do tego wyłącznie brak dostępu do źródeł, a więc mizerne perspektywy osiągnięcia sukcesu. Jednak prawdziwe powody tej niechęci ujawniły się – i to na zaskakująco wielką skalę – dopiero gdy do jej badania przystąpił Instytut Pamięci Narodowej. Sprawa nabrała powagi i nagle pojawili się liczni przeciwnicy jej wyjaśnienia, zachowujący się tak, jakby ta zdecydowana próba ujawnienia prawdy historycznej uderzała bądź w nich osobiście, bądź też w ich interesy. Były to ataki na bardzo niskim poziomie merytorycznym, a przeważnie w ogóle nie dotyczyły meritum sprawy. Co najwyżej ujawniały niekompetencję atakujących.

Dlaczego niezależne badania okoliczności śmierci Władysława Sikorskiego, a także śledztwo, które od 2008 do 2011 roku prowadziła Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach[1], przez wiele mediów i wielu historyków były w najlepszym razie gołosłownie dezawuowane? A nie chodzi tu wyłącznie o wyniki badań i śledztwa, lecz nawet o to, że w ogóle je wszczęto…

Dlaczego nie próbowano podjąć merytorycznej dyskusji na temat ujawnionych faktów i poszlak oraz przedstawionych hipotez, a poprzestawano na bezrefleksyjnym powtarzaniu oficjalnej brytyjskiej wersji wydarzeń oraz deprecjonowaniu i ośmieszaniu zaangażowanych w badania osób i instytucji negujących czy podważających tę wersję?

Tego rodzaju ataki pojawiały się w chwilach, które zwiastowały znaczący postęp w dociekaniu prawdy. Jednak – co może jest najbardziej znamienne – najczęstszą reakcją na próby udowodnienia, że katastrofa w Gibraltarze nie była wypadkiem, lecz zamachem, było przemilczanie tych prób. To odwieczna technika traktowania niewygodnych oponentów, która została trafnie opisana w encyklice Pascendi dominici gregis: „niech tylko ktoś ich zgani, uważają go za ignoranta; kto im sprzyja i broni, tego wynoszą pod niebiosa […]. Kiedy zaś ulękną się […] przeciwnika, wówczas walczą niejako sprzysiężonym ignorowaniem go”. To metoda tak skuteczna – na krótką metę, jak się dalej przekonamy – że przejął ją także sam Kościół katolicki.

Ryszard Kapuściński tak oto opisywał ów mechanizm przemilczania:

Ludzie, którzy piszą historię, zbyt dużo uwagi poświęcają tzw. głośnym momentom, a za mało badają okresy ciszy. Jest to brak intuicji, tak niezawodnej u każdej matki, kiedy usłyszy, że w pokoju jej dziecka raptem zrobiło się cicho. Matka wie, że ta cisza oznacza coś niedobrego. Że jest to cisza, za którą coś się kryje. Biegnie interweniować, ponieważ czuje, że zło wisi w powietrzu. Tę samą funkcję spełnia cisza w historii i polityce. Cisza jest sygnałem nieszczęścia i często przestępstwa. Jest takim samym narzędziem politycznym jak szczęk oręża czy przemówienie na wiecu. […] Cisza żąda, aby wrogowie ciszy znikali nagle i bez śladu. Cisza chciałaby, żeby jej spokoju nie zakłócał żaden głos – skargi, protestu, oburzenia. Tam, gdzie rozlegnie się taki głos, cisza uderza z całej siły i przywraca stan poprzedni – to znaczy stan ciszy.[2]

Dziś te media, które najgorliwiej przyznają się do intelektualnej spuścizny Kapuścińskiego, są zarazem najgorliwsze w służbie ciszy. Ciszy nie tylko – mówiąc przenośnie – nad tą jedną trumną.

Dlaczego i skąd tak (pozornie) naiwna wiara w oficjalną brytyjską wersję katastrofy gibraltarskiej? Ponieważ przyjęcie do wiadomości, że katastrofa była skutkiem zamachu, zburzyłoby głęboko wpojoną, wręcz religijnie wyznawaną wersję najnowszej historii, tę podręcznikową, dla maluczkich. Historii drugiej wojny światowej i historii Polski. A także, w konsekwencji – co na krótką metę ważniejsze – do reszty zaczerniłoby i tak już czarny wizerunek jednego z państw, z którymi chcielibyśmy żyć w zgodzie, oraz pogrążyłoby dość wątpliwą reputację drugiego, a być może i trzeciego. Mamy więc powody natury poznawczej i ambicjonalnej, a także polityczne, chociaż wyraźnie rysują się i inne.

Kilkuletnią pracę nad wyjaśnieniem tajemnicy katastrofy gibraltarskiej rozpocząłem, mając wsparcie w dwóch osobach, które uznały moje wątpliwości wobec oficjalnej wersji katastrofy gibraltarskiej za uzasadnione, panów Zbigniewa Kańskiego i Tomasza Szpondera, czyli mojego agenta literackiego i wydawcy. Rychło jednak, w miarę ukazywania się moich kolejnych publikacji, zyskałem pomoc od osób posiadających cenną wiedzę na ten temat, które uznały, że powinny ją za moim pośrednictwem ujawnić. Należą do nich między innymi panie Ewa Kułakowska-Bojęś i Krystyna Machała. Nazwiska większości innych osób, zwłaszcza zajmujących eksponowane stanowiska w Polsce i za granicą, muszą jeszcze – na ich życzenie – pozostać do mojej wiadomości, chociaż nazwisko jednej z nich – pana X, którego personalia i wizerunek zostały już upublicznione – mogę już wymienić w tej książce. Wszystkie relacje zostały starannie zweryfikowane – zarówno w świetle innych źródeł, jak i (co uważam za szczególnie istotne) skonfrontowane wzajemnie – a wszystkie osoby ich udzielające są równie autentyczne jak ta, której nazwisko ujawniam w rozdziale ósmym. To, że zechciały się one zgłosić właśnie do mnie i że na razie są anonimowe, powinno stanowić problem dla tych, którzy nie umieli lub nie zamierzali wywoływać nieznanych źródeł. Jeśli cierpliwie poczekają, to i oni poznają kiedyś tożsamość tych osób.

Szczególnie dziękuję rodzinom Kobylińskich, Kozłowskich i Podsiadów, których członkowie zechcieli podzielić się wiedzą nieznaną dotąd historykom.

Wdzięczny też jestem za pomoc archiwistyczną, wskazówki bibliograficzne i owocne dyskusje Zbigniewowi L. Stańczykowi z Hoover Institution Archives, z którym nawiązałem kontakt we wczesnej fazie badań, oraz Przemysławowi Pawłowiczowi, który wspierając mnie przez kilka lat swoją wiedzą z zakresu techniki lotniczej i historii wojskowości, uchronił mnie od popełnienia wielu błędów. Zawsze mogłem też liczyć na życzliwość doktora Andrzeja Suchcitza, kierownika Archiwum Instytutu i Muzeum im. Generała Sikorskiego w Londynie, zarówno jeśli chodzi o wyszukiwanie potrzebnych mi dokumentów, jak i udostępnianie ikonografii. Znakomitą pracę archiwalną i w terenie, związaną z odtwarzaniem biografii rodziny Jana Gralewskiego i poszukiwaniem grobu jego bliskich, wykonała pani Maria Potocka z Towarzystwa Miłośników Historii (warszawski oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego). Dzięki niej dysponujemy pełnym porównawczym DNA Gralewskiego. Wiele zawdzięczam konsultacjom w zakresie spraw wywiadowczych i wskazówkom, jakich udzielił mi Jan Larecki. Wreszcie – last but not least – w bardzo ważnej końcowej fazie pracy nad tą książką niezmiernie efektywną pomoc okazał mi mój przyjaciel Jerzy Rostkowski, jeden z najwybitniejszych polskich eksploratorów, który na moją prośbę spotkał się z kilkunastoma osobami mającymi unikatową – choć niestety ograniczoną – wiedzę o pewnej tragicznej części pokłosia katastrofy, zarejestrował ich relacje i wykonał zdjęcia. Obu nam udzielił nieocenionej pomocy pan Janusz Zalewski, kronikarz gminy Rutki.

Osobne miejsce i podziękowania należą się pani naczelnik Ewie Koj i pracującym pod jej kierownictwem prokuratorom Piotrowi Nalepie i Dariuszowi Psiukowi z katowickiego Oddziału IPN oraz licznemu gronu lekarzy i ekspertów z innych dziedzin (Katedra i Zakład Medycyny Sądowej CM UJ, Katedra Radiologii CM UJ, Instytut Ekspertyz Sądowych im. Jana Sehna, Uniwersytet Rolniczy w Krakowie), którzy dzięki decyzji o ekshumacji polskich ofiar katastrofy gibraltarskiej, przeprowadzeniu ich autopsji oraz analiz wnieśli ogromną i niepodważalną wiedzę o niej. Korzystam z niej również w tej książce.

Wszystkim tym osobom, zarówno wymienionym z nazwiska, jak i pragnącym zachować (do czasu) anonimowość, wyrażam wdzięczność oraz przekonanie, że dobrze zasłużyły się prawdzie historycznej.

Swój pozytywny wkład mają również ci, którzy z wielkim zaangażowaniem i pasją – przy czym mam wątpliwości, czy w każdym wypadku bezinteresowną – zwalczali mój rewizjonizm historyczny. Ich energia miała na mnie wpływ zgodny z III zasadą dynamiki Newtona, uważam zatem, że powinienem wymienić choćby niektórych:

Andrzej Garlicki, Ludwik Stomma i Janina Paradowska z „Polityki”, Małgorzata Skowrońska, Adam Leszczyński i inni autorzy z „Gazety Wyborczej”, publicyści „NIE”, a także Jacek Tebinka, Czesław Szafran, Jan Widacki… pozostałym oszczędzę tej „oślej ławki”.

Niezwykle pouczający, wręcz modelowy – a zarazem niosący krzepiącą nadzieję, a nawet pewność – jest przypadek Władimira Bogdanowicza Rezuna piszącego pod pseudonimem Wiktor Suworow. Kiedy w 1990 roku opublikował on książkę Lodołamacz[3], w której na podstawie fachowej analizy i wnikliwej interpretacji informacji zawartych w jawnych sowieckich publikacjach (bibliografia zawiera kilkaset pozycji) udowodnił, że Hitler jedynie o krok uprzedził uderzenie Stalina, spotkał się z trwającymi kilkanaście lat szyderstwami, a nawet anatemą historycznego mainstreamu i wspierających go mediów. Mainstream domagał się pokazania dokumentu, który wspierałby tezę – bo nie była to hipoteza – Suworowa. Dopiero po pewnym czasie zaczęły się ukazywać publikacje nieśmiało potwierdzające tę obrazoburczą tezę. W ostatnich latach ostatecznie potwierdził ją w cyklu swoich książek Mark Sołonin[4], który w prywatnej rozmowie porównał – w kontekście badań nad przygotowaniami do wojny niemiecko-sowieckiej 1941 roku – role Suworowa i swoją do Krzysztofa Kolumba przecierającego szlak i Amerigo Vespucciego, który nowy kontynent zdefiniował. (Z kolei Suworow oświadczył publicznie: „Pragnę wyrazić Markowi Sołoninowi wdzięczność, zdjąć czapkę i pokłonić mu się do ziemi… Kiedy czytałem jego książkę, rozumiałem uczucia Salieriego. […] myślałem: dlaczego ja sam do tego nie doszedłem? […] Mark Sołonin dokonał wielkiego naukowego osiągnięcia”).

Sołonin wyznał też, że jak każdy historyk kocha archiwa, ale nie uważa ich za koronę dowodów, gdyż nie łudził się, iż znajdzie ten jeden jedyny najważniejszy dokument z „najwyższym podpisem”, co jest marzeniem – i warunkiem koniecznym, by można uwierzyć, że coś się wydarzyło – niestety chyba większości historyków. Wszystkie najważniejsze dokumenty dotyczące przygotowań do wojny niemiecko-sowieckiej zostały bowiem usunięte (a może tylko najściślej utajnione) z sowieckich archiwów w latach 1948–1953. W rezultacie tak jak Suworow korzystał z publikacji jawnych, tak Sołonin analizował i interpretował dokumenty zawierające na przykład ilość, rodzaj, miejsce przeznaczenia i datę wysyłki materiałów budowlanych albo odpowiedzi dowódców na wnioski urlopowe oficerów Armii Czerwonej.

Chociaż wciąż są to tylko pośrednie dowody przygotowań Stalina do uderzenia na Zachód, to jednak historycy zdają się wierzyć im bardziej niż wspomnieniom marszałków i generałów, na które powołał się Suworow. A przecież te wspomnienia spisali i opublikowali ci sami ludzie, których podpisy widnieją pod wieloma dokumentami cytowanymi przez Sołonina. Oczywiście prawdą jest, że tak zwane wspomnienia marszałków i innych sowieckich prominentów są kompletnie niewiarygodne[5], jednak kunszt Suworowa polega na tym, że nie zdyskwalifikował ich a priori i en gros, lecz z nudnych i zakłamanych tekstów potrafił wyłowić przeoczone przez sowiecką cenzurę informacje dowodzące czegoś innego, niż ich nominalni i rzeczywiści autorzy chcieli i mogli powiedzieć. Ale to już coś więcej niż warsztat historyczny, bo jeszcze dobra szkoła wywiadowcza… Jednak relacje wciąż są uważane przez historyków za źródło pośledniego rodzaju… Zaiste, zdumiewający brak logiki. A może jednak nieumiejętność pracy z relacjami? Lub niechęć do zadania sobie trudu ich zebrania? Niestety, ortodoksja metodologiczna niektórych historyków, utożsamiana przez nich z przestrzeganiem zasad warsztatu historycznego, trzyma się mocno.

Nie zauważyłem, aby choć jeden z niegdysiejszych oponentów publicznie wycofał się ze swoich wcześniejszych zarzutów wobec Suworowa, który ośmielił się zrewidować jeden z naczelnych aksjomatów – czy może raczej historiograficznych dogmatów – drugiej wojny światowej. Tym razem prawda triumfuje w ciszy… Jest to również triumf odwagi i pewnej siebie inteligencji nad tępą wiarą w zawartość archiwów jako jedynych świadków prawdy historycznej.

1 Patrz rozdział 7. i zakończenie.

2 Ryszard Kapuściński, Śmierć ambasadora, w: Chrystus z karabinem na ramieniu, Czytelnik, Warszawa, 1975, s. 103–104.

3 Victor Suvorov, Icebreaker, Hamish Hamilton Ltd, London 1990, wyd. polskie: REBIS, Poznań 2011.

4 Mark Sołonin, 22 czerwca 1941 roku, czyli jak zaczęła się Wielka Wojna Ojczyźniana, REBIS, Poznań 2007, 23 czerwca – Dzień „M”, REBIS, Poznań 2008, Na uśpionych lotniskach, REBIS, Poznań 2009, 25 czerwca – głupota czy agresja?, REBIS, Poznań 2011, Nic dobrego na wojnie, REBIS, Poznań 2011.

5 Chyba najlepszym, wręcz anegdotycznym tego przykładem jest sygnowana przez Leonida Breżniewa Mała Ziemia, Książka i Wiedza, Warszawa 1978.

Wstęp

4 lipca 1943 roku w katastrofie lotniczej zginął generał Władysław Sikorski i pozostali pasażerowie lecący samolotem B-24 Liberator LB-30[1] numer AL 523 – z wyjątkiem obu pilotów[2]. Niektóre osoby uznano za zaginione. Prawie przez ćwierć wieku śmierć polskiego premiera i naczelnego wodza nie była przedmiotem szczegółowych rozważań historyków i publicystów, szczególnie zachodnich. Jedynie w Polsce w drugiej połowie lat czterdziestych ukazały się dwie książki, których niewielkie fragmenty – w bardzo znacznej mierze błędne faktograficznie – poświęcone były katastrofie gibraltarskiej[3], a w drugiej połowie lat pięćdziesiątych temat ten ożył w trzeciej książce tego samego autora[4] i w dość licznych artykułach prasowych.

Przełom nastąpił w połowie lat sześćdziesiątych za sprawą niemieckiego dramaturga Rolfa Hochhutha. W grudniu 1963 roku, podczas przyjęcia po wystawieniu w Paryżu jego sztuki Namiestnik. Tragedia chrześcijańska[5], dowiedział się on o udziale premiera Winstona Churchilla w katastrofie gibraltarskiej. Kolejnych kilka lat poświęcił na poszukiwanie dokumentów i świadków mogących tę informację potwierdzić, a w 1967 roku zawarł swoją artystyczną wizję działań politycznych, które doprowadziły do katastrofy, w sztuce Żołnierze. Genewski nekrolog[6]. W grudniu 1965 roku nawiązał kontakt z młodym brytyjskim historykiem Davidem Irvingiem, znanym już wówczas jako autor między innymi książki Zagłada Drezna[7], który nie dał się jeszcze szerzej poznać ze swego podziwu dla Adolfa Hitlera i antypolonizmu[8]. Irving energicznie i wnikliwie zajął się badaniem nie znanego mu wcześniej tematu, czego owocem była książka Accident. The Death of General Sikorski[9]. Tytuł książki był oczywiście ironiczny, a zarazem miał zabezpieczać autora przed różnorakimi konsekwencjami jej opublikowania, spośród których konsekwencje prawne byłyby zapewne najmniej dolegliwe. Niemniej, jak napisał koordynator do spraw wywiadu sir Dick White w memorandum przesłanym sir Burke’owi Trendowi, David Irving „poprowadził swoją książkę tak jasno, jak tylko mógł, nie ryzykując wniesienia skargi o zniesławienie”, do czego by zapewne doszło, gdyby dobitniej wykazał, „że pilot liberatora, Edward [Eduard – T.A.K.] Prchal, «pomagał w sabotażu samolotu»”[10].

Irving rzeczywiście uniknął prawnej pułapki, jednak zarówno jego Accident, jak i Soldaten Hochhutha wstrząsnęły nie tylko brytyjskimi tajnymi służbami – przez co należy rozumieć zarówno ich ówczesny personel, jak i emerytowanych pracowników oraz potomków pracowników czynnych w latach czterdziestych, a wówczas już nieżyjących – ale i rodziną zmarłego w 1965 roku Winstona L. S. Churchilla. Żyli jeszcze wtedy jego syn Randolph, który zmarł na atak serca w 1968 roku, oraz córki Sarah i Mary, a także wnuk Winston Spencer Churchill jr. Także nominalny pierwszy pilot liberatora AL 523, Czech Eduard Prchal, mieszkający wówczas od lat w Palo Alto w Kalifornii, o czym Hochhuth nie wiedział, poczuł się zniesławiony. Choć głównym wątkiem sztuki są alianckie bombardowania dywanowe niemieckich miast oraz ich aspekt moralny, Prchal wytoczył proces o zniesławienie londyńskiemu New Theatre, który wystawił Soldaten, i wygrał go.

Rodzina Churchillów postąpiła inaczej: wynajęła argentyńskiego aktora i pisarza Carlosa Thompsona (właśc. Juana Carlosa Mundina-Schafftera) i zleciła mu napisanie książki dającej odpór rewelacjom Hochhutha (a przy okazji także Irvinga, choć był on na tyle ostrożny, że swoje sarkastyczne zarzuty wobec Prchala i Churchilla zawarł, jak wspomniałem, w formie bardzo aluzyjnej). „Z niewielką pomocą” British Secret Intelligence Service Thompson napisał miejscami bardzo wartościową książkę, którą zarekomendowałem polskiemu wydawnictwu, gdy zapytało mnie o opinię o niej[11]. Zawsze bowiem dziwiłem się, że za tak zwanej komuny książka Thompsona nie została wydana w Polsce. Czyżby ówczesna cenzura tak bardzo dbała o dobre imię wielkiego brytyjskiego męża stanu, że nie dopuszczała nawet do wydania polemiki z oczernianiem jego pamięci? Oczywiście cenzura chroniła czyjeś inne interesy – co potwierdza znakomite posłowie śp. profesora Pawła P. Wieczorkiewicza, wskazującego na rzeczywistego inspiratora zamachu w Gibraltarze – a najlepszym tego sposobem było zachowywanie milczenia w sprawie śmierci generała Sikorskiego oraz… losów dwóch innych osób z jego otoczenia. Wiele osób i instytucji w Polsce wciąż jest wiernych tej linii.

Również książka Davida Irvinga została wydana w Polsce bardzo późno, bo dopiero w 2000 roku. Natomiast dokument Rolfa Hochhutha, w którym ujawnia on nazwisko swego informatora (a także czas, miejsce i okoliczności otrzymania informacji), złożony w sejfie szwajcarskiego banku, miał być ujawniony dopiero po pięćdziesięciu latach, czyli w 2017 roku, lecz – prawdopodobnie także dzięki perswazji mieszkającej w Berlinie osoby znającej pisarza i współpracującej ze mną – został opublikowany w Niemczech w maju 2011 roku, a więc sześć lat przed terminem. W rozdziałach dziewiątym i dziesiątym przedstawię jego krytyczną analizę, a w aneksie trzecim pełny tekst, ale już teraz wypada stwierdzić, że informator Hochhutha udzielił mu przynajmniej jednej – za to najważniejszej – prawdziwej informacji: katastrofa w Gibraltarze nie była wypadkiem, lecz elementem zamachu.

Metody działania i przeciwdziałania brytyjskich tajnych służb – tak jak wszystkich innych – są raczej powtarzalne, czego dowodzi ukazanie się innej książki noszącej znamiona ich inspiracji, choć nieco bardziej dyskretnej niż w Zbrodni Churchilla? Thompsona.

W 2007 roku ukazała się bowiem książka Justina Whiteleya Śmierć generała Sikorskiego[12]. Londyński „Dziennik Polski” poprosił, żebym ją zrecenzował. Uczyniłem to w formie dużego, dwuczęściowego artykułu Sikorski. Anglia kontratakuje[13]. Tytuł artykułu nie był przypadkowy.

Jedną z ofiar katastrofy (nie należy utożsamiać tego słowa z wypadkiem) w Gibraltarze był brygadier John Percival Whiteley. Jego syn, Peter, dopiero po 60. rocznicy śmierci Sikorskiego przystąpił do realizacji zamierzenia, z którym, jak pisze, nosił się od dawna. Z pomocą swojego syna, Justina, zebrał materiały, a napisanie książki ostatecznie powierzył właśnie jemu, wnukowi brygadiera.

Z książki emanuje życzliwość dla Polski, Polaków i postaci gen. Sikorskiego, co jest widoczne zwłaszcza w przedmowie i rozdziale pierwszym. Błędów rzeczowych jest w niej stosunkowo niewiele, szczególnie jeśli zważyć na fakt, że autor jest amatorem. (Niestety więcej błędów jest dziełem tłumaczki – jeśli chodzi o terminologię wojskową, i redaktorki – która nie skorygowała ani tych potknięć, ani błędów rzeczowych autora, np. postacie dwóch lotników o nazwisku Dudziński połączono w jedną). Właśnie tematyka i sposób ujęcia przedmowy i rozdziału pierwszego zdają się sugerować, że autor kierował swoją pracę przede wszystkim do czytelników brytyjskich, słabo znających polską problematykę historyczną. Tym bardziej zaskakuje, że nie została ona wydana w Wielkiej Brytanii. Nasuwają się alternatywne wytłumaczenia tego fenomenu: albo tamtejsze wydawnictwa nie są zainteresowane tematem, albo mają ciche zalecenie, by go nie poruszać. Nie można też całkowicie wykluczyć, że Whiteley napisał swoją książkę z zewnętrznej inspiracji, jak Thompson, tylko po to, aby ją następnie opublikować wyłącznie w Polsce, jako swego rodzaju próbę zdezawuowania ustaleń tych nielicznych polskich autorów, którzy obalili teorię wypadku. Jeśli któreś z dwóch ostatnich przypuszczeń – a zwłaszcza trzecie – jest słuszne, to znaczyłoby to, że zaniepokojenie brytyjskich władz polskimi publikacjami z lat 2005–2006[14] jest większe, niż donoszą autorowi tych słów jego londyńskie krety. To zaniepokojenie również jest uzasadnione.

[…]

Whiteley z jednej strony bardzo krytycznie ocenia sposób i wyniki działania brytyjskich komisji śledczych, co zapewne zasmuca zwolenników tezy wypadku, lecz z drugiej strony podtrzymuje ich na duchu (słuszną) opinią, że niedociągnięcia te nie mogą być użyte jako argumenty na rzecz tezy o sabotażu (i obszernie cytuje niezwykle wnikliwą krytykę tego sposobu spowodowania katastrofy, dokonaną przez brygadiera J. W. Frosta w 1969 r.). Autor zdaje się jednak nie dostrzegać, że chyba żadna z osób krytykujących wersję wypadku nie twierdzi, że w Gibraltarze dokonano sabotażu maszyny, ale że miał tam miejsce bezpośredni zamach na Sikorskiego.

Umiarkowany ton narracji znika w ostatnim rozdziale, gdzie autor przystępuje do ostatecznej rozprawy z osobami podającymi w wątpliwość wersję wypadku i wysuwa dwa, decydujące w jego mniemaniu, argumenty.

Pierwszy z nich dotyczy zachowania się liberatorów B-24 w sytuacji wodowania. „Trudno sobie wyobrazić, aby konstruktorom B-24 udało się zbudować samolot w jeszcze mniejszym stopniu przystosowany do lądowania na wodzie. […] Liberator, jak się wydaje, nie miał praktycznie żadnych cech, które dawałyby jego załodze i pasażerom duże szanse na przeżycie”. I tu następuje omówienie raportu z testów przeprowadzonych na modelu B-24 w bazie Farnborough w 1942 r.: „Pierwszym elementem, który uległ zniszczeniu podczas przeprowadzanego doświadczenia, były drzwiczki komory bombowej, składające się między innymi z klap, które unosząc się do góry, wjeżdżały w ścianę komory niczym pokrywa w zasuwanym biurku. W momencie uderzenia drzwiczki te ulegały natychmiastowemu zniszczeniu […]”, na skutek czego samolot prawie natychmiast tonął.[15]

Tak też pisał w 1967 roku David Irving, a jeszcze bardziej kategoryczne i negatywne opinie wydali między innymi amerykański pilot Lin Hendrix oraz Stephen E. Ambrose, o czym wspomniałem w pierwszym akapicie drugiej części tego artykułu. Przyczyną słabej pływalności B-24 rzeczywiście było to, że

luk komory bombowej zamykany był żaluzją, składającą się z owych „klap”, a nie pełnym płatem blachy, odpornym na uderzenie o powierzchnię wody. Jednak ten niesłychanie ważny szczegół nie dotyczył samolotu, w którym zginął gen. Sikorski.

Otóż część bombowców B-24 Amerykanie dostarczali Anglikom w wersji podstawowej, i dopiero w Wielkiej Brytanii niektóre z nich były przerabiane na transportowce. W wersji „field modification” zmiana polegała – z grubsza biorąc – tylko na innej aranżacji wnętrza i wstawieniu foteli. Jednak niektóre maszyny podlegały bardzo daleko idącym przeróbkom, a należały do nich transportowce przeznaczone dla VIP-ów, m.in. B-24 nr AL 504 Commando, którym latał Churchill. AL 523, w którym zginął Sikorski, był siostrzaną maszyną AL 504, a zatem wykonaną według najlepszych ówczesnych standardów, czymś w rodzaju dzisiejszego Air Force One prezydenta Stanów Zjednoczonych. Jedną ze zmian było zastąpienie owej żaluzji luku bombowego płatem litej blachy, przynitowanej do kadłuba. W ten sposób usunięty został najsłabszy punkt konstrukcji kadłuba B-24 i całkowicie zmieniony parametr jego pływalności. Dowodem na to jest choćby to, że AL 523 nie tylko nie przełamał się podczas wodowania, ale jeszcze unosił się na wodzie od 6 do 8 minut. To trzeba wiedzieć i to trzeba pamiętać, jeśli się chce uczciwie polemizować[16].

W 3. odcinku kolekcji „Wielkie tajemnice II wojny światowej. Tajemnica śmierci gen. Sikorskiego”, w 36. minucie i 49. sekundzie filmu (pełnego zresztą nieścisłości) produkcji The History Channel (2002) pojawia się i widnieje na ekranie przez 13 sekund zdjęcie (still photo) osoby wsiadającej do luku przedziału pasażerskiego liberatora B-24. Nie wiemy, czy jest to AL 523 ani czy owym pasażerem jest Sikorski. (Swoją drogą to nieco dziwne, że akurat zdjęcia AL 523 nie można nigdzie znaleźć). Z pewnością zdjęcie to nie zostało zrobione 4 lipca 1943 r., ponieważ ukazuje plan dzienny, a wtedy był późny wieczór. Jednak najważniejsze jest co innego: luk dawnej komory bombowej został pokryty płatem blachy przynitowanej do kadłuba. Nawet jeśli zdjęcie nie ukazuje AL 523, lecz jakąś inną maszynę transportową, to mamy naoczny dowód, że samolot Sikorskiego – jako jeden z najważniejszych samolotów dla VIP-ów – tym bardziej musiał być wzmocniony w ten sam sposób. Argumentacja Irvinga, Hendrixa, Ambrose’a i wielu innych upada. AL 523 nie był bombowcem, lecz specjalnie przekonstruowanym transportowcem. Można jeszcze dodać, że wewnątrz przedziału pasażerskiego miał dodatkową podłogę, dzielącą ten przedział na dwie części: górną i dolną.

Drugi argument Whiteleya [na rzecz wypadku], wynikający z pierwszego, brzmiał tak, że jest „niemożliwe, aby jedyny ocalały z katastrofy samolotowej, czyli Edward Prchal, był pilotem-samobójcą”.

Kpt. Prchal ani nie był samobójcą, ani nie pilotował samolotu Sikorskiego. Był nieszczęsną ofiarą zamachu, skazaną przez zamachowców na dożywocie. Whiteley zupełnie nie komentuje faktu, że Prchal, który nigdy nie wkładał kamizelki ratunkowej, tym razem zrobił to (czemu – wbrew zgodnym zeznaniom świadków – zaprzeczał przed komisjami brytyjskimi), a należy to uznać za wystarczający dowód, że uprzedzono go o tym, co ma się za kilkanaście minut wydarzyć. Jego rolą było nie przeszkadzać. Kolejną ofiarą, która jednak zginęła, był nominalny drugi pilot, mjr Wilfred Stanley Herring. Niżej podpisany mylił się, przyjmując początkowo (w Zamachu) za oficjalnymi dokumentami, że to Herring był drugim pilotem. Herring nie został dopuszczony (przez zamachowców) do startu z Gibraltaru, musiał zapisać to w swoim dzienniku pokładowym i zapewne dlatego ów dziennik „zaginął”, a Herring został zlikwidowany (przez kogo?).

[…]

Najcenniejsze zdania w książce J. Whiteleya brzmią następująco: „[…] nawet gdyby SIS udało się [w 1969 r.] udowodnić, że to NKWD doprowadziło do śmierci Sikorskiego, to publiczne oskarżenie Sowietów o dokonanie tego zabójstwa nie leżało w interesie narodowym Wielkiej Brytanii. Oto, jakie były realia zimnej wojny”. Czyżbyśmy ją nadal mieli? Nie, to tylko Brytyjczycy albo nadal nie wiedzą, kto i jak przekazał zamachowcom rozkaz Kremla, albo też wiedzą, że był to jeden z członków Gabinetu Wojennego, lecz nie mają pewności który – a zresztą tego ciągle nie można byłoby ujawnić. […]

J. Whiteley kończy swoją książkę takim oto zdaniem: „Prawda jest jednak taka, że generał Sikorski oraz towarzyszące mu osoby zginęły w wyniku tragicznego wypadku”. Według typologii księdza prof. Józefa Tischnera byłby to trzeci rodzaj prawdy.[17]

Ten polemiczny wobec książki Justina Whiteleya artykuł wywołał dość liczne reakcje czytelników. Jeden z listów, napisany przez potomka prominentnego członka wojskowych struktur Polskiego Państwa Podziemnego, był tak agresywny, niegrzeczny i niemerytoryczny, że wydawca postanowił poprzestać na udostępnieniu go do mojej dyskrecji[18]. Zamieścił natomiast polemikę tłumaczki książki, pani Katarzyny Piotrowskiej-Fletcher, występującej prawdopodobnie jako porte-parole autora, wraz z moją repliką. Oba te teksty ukazały się jednocześnie[19].

Z całej polemiki (Odwet za słowa krytyki) zacytuję tylko kilkanaście najważniejszych zdań. Autorka sugeruje, że mój artykuł jest

swego rodzaju odwetem autora za słowa krytyki, czy też wykazanie przez Whiteleya bezpodstawności pewnych stwierdzeń i poglądów, związanych ze śmiercią generała Sikorskiego, które pojawiły się w pracach Tadeusza A. Kisielewskiego.

[…] dość zabawnie brzmią alternatywne wytłumaczenia Kisielewskiego, dotyczące motywów, dla których Whiteley wydał swą książkę wyłącznie w Polsce, mianowicie że „Whiteley napisał swoją książkę z zewnętrznej inspiracji, jak Thompson [inspirowany i wspomagany, zdaniem autora, przez brytyjskie tajne służby] […]”. Jak wiemy, jedną z podstawowych zasad, którą kierują się współcześnie w sprawach kryminalnych sądy we wszystkich cywilizowanych krajach, jest zasada domniemania niewinności, a zatem, aby dowieść winy, trzeba móc ją udowodnić, a brak dowodów niczego jeszcze nie dowodzi.

[…]

Jeśli w pracy Whiteleya pojawiają się nawet pewne nieznaczące dla ogólnej wymowy książki błędy, to myślę, że należy odnieść się do nich z pewną dozą wyrozumiałości, gdyż, jak pisze on w słowie wstępnym do swej książki, w badaniach swych mógł on korzystać wyłącznie ze źródeł dostępnych w języku angielskim. Błędy te, co bardzo istotne, nie popełnione zostały, jak często to bywa, w celu udowodnienia swej tezy. Jeśli zaś chodzi o uwagi Kisielewskiego dotyczące błędów w terminologii wojskowej, które autor artykułu bez wahania przypisuje tłumaczowi i redaktorowi książki, to wydaje mi się, że bez dostępu do oryginału książki, którego autor z całą pewnością nie posiadał, wskazana byłaby w tym miejscu nieco większa powściągliwość. […]

Kisielewski pisze między innymi, że brygadiera Whiteleya wyłowiono z wody żywego i że zmarł on w łodzi wiozącej go na ląd. Jest to informacja sprzeczna z tą, którą otrzymała po wypadku jego rodzina. […]

A oto fragmenty mojej repliki (Kilka wyjaśnień):

Cytowany przez p. Piotrowską-Fletcher passus z książki Whiteleya bynajmniej nie tłumaczy, dlaczego książka ta nie ukazała się w Wielkiej Brytanii. Zawiera on jedynie swego rodzaju „deklarację ideową” autora. Co zaś do wartościowej poznawczo (nie znaczy to, że w każdym calu prawdziwej – wprost przeciwnie) książki Thompsona, wydanej zresztą w Polsce z mojej rekomendacji, to nie jestem ani pierwszą, ani jedyną osobą, która dostrzegła w niej inspirację i pomoc brytyjskich tajnych służb. I zapewniam, że w tym przekonaniu znajduję się w dobrym towarzystwie.

Grono autorów opowiadających się za tym, że gen. Władysław Sikorski zginął w wyniku zamachu, nie zaś wypadku, rzeczywiście zawsze było liczne. Niestety autorzy ci – snując dość dowolne rozważania, nie poparte głębszymi analizami – w gruncie rzeczy skompromitowali tę (ówcześnie) hipotezę.

[…]

Nie jest zatem prawdą, jak pisze p. Piotrowska-Fletcher, że „pewne jest jedno: jak dotychczas nikomu nie udało się tak naprawdę obalić teorii wypadku”. Właśnie „teoria” (oficjalna wersja) wypadku została obalona, ponieważ okazała się sprzeczna z prawami fizyki, regułami techniki pilotażu i cechami konstrukcyjnymi B-24 Liberator (zwłaszcza w wersji pasażerskiej dla VIP-ów). A skoro z tych względów wypadek musi być wykluczony, to drugim członem alternatywy jest wyłącznie zamach, ponieważ tertium non datur. Co więcej, postępująca za analizą techniczną analiza ówczesnej sytuacji międzynarodowej wspiera tezę (bo już nie hipotezę) zamachu.

Skoro p. Piotrowska-Fletcher odwołuje się do praktyki kryminalistycznej, to nie pozostaje mi nic innego, jak stwierdzić, że znana tej praktyce jest również zasada is fecit qui prodest (ten uczynił, kto skorzystał). Analiza polityczna potwierdziła, że rację mieli ci (z min. Edwardem Raczyńskim na czele), którzy utrzymywali, że największą korzyść ze zlikwidowania gen. Sikorskiego odniósł Stalin. Tzw. sprawstwo kierownicze, czyli mówiąc potocznie inspirację Kremla, potwierdza kilkadziesiąt poszlak, z których najważniejsze tworzą logiczny ciąg.

P. Piotrowska-Fletcher pisze również, że rodzina brygadiera Johna P. Whiteleya otrzymała od władz brytyjskich inną wersję okoliczności jego śmierci niż ta, która dominuje w literaturze przedmiotu (po wyłowieniu z wody zmarł na łodzi wiozącej go na brzeg). Nie wiem, która wersja jest prawdziwa, i dopóki nie mam takiej pewności, wolę zaufać wersji przedstawionej przez świadków – zwykłych żołnierzy. Zaś p. Justin Whiteley mógłby dowiedzieć się wiele ciekawych rzeczy o wiarygodności oficjalnych brytyjskich enuncjacji od p. Grahama Herringa, którego ojciec, mjr RAF Wilfred S. Herring, został uznany za zaginionego w katastrofie drugiego pilota liberatora AL 523, chociaż nie wszedł na pokład tego samolotu w Gibraltarze wieczorem 4 lipca 1943 r.

[…]

Czytelnicy „Dziennika Polskiego” słusznie mogą być nieco zdziwieni, że tłumaczka książki jednego autora usiłuje polemizować z tezami książek innego autora (abstrahując od tego, czy je zna). Niewątpliwie miała to być próba zdyskredytowania tego drugiego autora przed przystąpieniem do wątku, który najżywiej p. Piotrowską-Fletcher interesuje, a co uczyniła na samym końcu swego listu. Głównym powodem podjęcia próby polemiki były bowiem moje uwagi odnoszące się do błędów, które spostrzegłem w książce J. Whiteleya. […] Po czym podałem przykłady takich rażących błędów i akurat w tym punkcie nie spotkałem się z polemiką, co oczywiste, gdyż byłaby to walka z faktami. Zamiast tego p. Piotrowska-Fletcher wdała się w polemikę przekraczającą jej kompetencje zawodowe. Jednak jej „kontratak” obrócił się zarówno przeciw niej i redaktorce książki, jak i – co gorsza – przeciw autorowi. Otóż gdyby autor przedstawił bezbłędny tekst, to zawodowym obowiązkiem obu Pań było jego właściwe przetłumaczenie i zredagowanie. W przypadku braku własnych szczególnych kompetencji zatrudnia się w tym celu konsultanta […]. Jednak z listu p. Piotrowskiej-Fletcher, powołującej się na oryginał książki, wynika, że błędy popełnił sam autor. Rzeczywiście, są one „nieznaczące dla ogólnej wymowy książki”, ale takim wyznaniem tłumaczka w oczywisty sposób zarzuca grzech niekompetencji w tym specyficznym temacie autorowi, sobie i redaktorce.

Zapewniam Pana Redaktora, że zarówno strona, która zainspirowała zamach na gen. Sikorskiego, jak i osoby negujące zamach mogą się spodziewać z mojej strony jeszcze wielu bardzo nieprzyjemnych dla siebie wiadomości.

Minęły ponad trzy lata od czasu ukazania się książki Justina Whiteleya oraz związanej z nią polemiki, którą postanowiłem tu wykorzystać nie tylko po to, aby przedstawić stanowisko negacjonistów gibraltarskich (tak zwykłem nazywać, w paraleli do negacjonistów katyńskich i negacjonistów Holocaustu, osoby i instytucje zaprzeczające, by generał Sikorski poniósł śmierć w wyniku zamachu)[20], lecz również aby pokrótce przypomnieć główne tezy swoich poprzednich publikacji[21]. W tym czasie udało się spełnić obietnicę wyrażoną w ostatnim cytowanym wyżej zdaniu. Było to możliwe nie tylko dzięki nieustannemu poszukiwaniu źródeł, ale i dzięki wynikom postępowania prowadzonego od 3 września 2008 roku przez Instytut Pamięci Narodowej – Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach.

Odwoływanie się na kolejnych stronach do wcześniej opublikowanych ustaleń będzie nieuniknione, jeżeli wywód ma być ciągły i zrozumiały. Uważam bowiem, że powinienem wziąć pod uwagę opinię wyrażoną w jednej z recenzji (bardzo pozytywnej) Gibraltaru i Katynia: „nie polecam czytania tej książki w oderwaniu od pozostałych [tegoż autora]. Są ze sobą ściśle powiązane i przenikają się, tworząc spójną całość, a co za tym idzie, sięgnięcie tylko po ostatnią z nich bez znajomości wcześniejszych jest średnim pomysłem”[22]. Nie powinienem zatem zmuszać czytelników, by powracali do poprzednich książek, choć z drugiej strony mogę się narazić na zarzut powtarzania wcześniejszych, znanych już wyników badań, mimo że nigdy nie zamieszczam ich tu w poprzedniej formie, lecz albo w skrócie, albo wręcz odwrotnie – uzupełnione. Głównym celem tej książki jest jednak zaprezentowanie najnowszych ustaleń, które rozpatrywane łącznie z dawniejszymi jako spójna całość położyłyby kres jałowym polemikom na temat „wypadek czy zamach”, a przede wszystkim bezwzględnemu zakłamywaniu gibraltarskiej tragedii.

Biorę również pod uwagę życzenie czytelników, wielokrotnie mi przez nich przekazywane, abym starał się chociaż w skrócie powtarzać informacje podane już na poprzednich stronach danej książki, jeżeli ponownie się do nich odwołuję. Bywa bowiem tak, że czytelnicy są zmuszeni do wielokrotnego powracania do stronic już przeczytanych. Zatem niektóre informacje postaram się powtarzać, choć jest to słusznie uważane za błąd konstrukcyjny. Myślę jednak, że świadome złamanie reguł nie jest błędem, lecz specyficzną cechą techniki narracyjnej.

1 Liberator British type 30 – oznaczenie amerykańskie, Liberator Mk II – oznaczenie brytyjskie.

2 Powszechnie wiadomo, że uratował się nominalny pierwszy pilot, kpt. Eduard Prchal. Jednak jest pewne, że drugi pilot także ocalał. Liberatory były bowiem znane z tego, że miały miękki nos. Gdy po kilku minutach unoszenia się na wodzie maszyna zatonęła, przez chwilę opierała się nosem o dno morskie. Są jednak i inne dowody na to, że drugi pilot się uratował.

3 Stanisław Strumph Wojtkiewicz, Sikorski i jego żołnierze, Księgarnia Ludowa T. Lemański, Łódź 1946; tenże: Gwiazda Władysława Sikorskiego, Czytelnik, Warszawa 1946.

4 Tenże, Wbrew rozkazowi. Wspomnienia oficera prasowego 1939–1945, Czytelnik, Warszawa 1959.

5 Der Stellvertreter. Ein christliches Trauerspiel, Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 1963. „Tragedia” w znaczeniu sztuki teatralnej.

6 Soldaten. Nekrolog auf Genf, Rowohlt Verlag, Reinbek bei Hamburg 1967.

7 The Destruction of Dresden, William Kimber & Co., London 1963.

8 Antypolonizm Irvinga nie łączy się z jego pronazistowskimi sympatiami, lecz wynika z przeżyć rodzinnych, których nie ma powodu tu roztrząsać.

9 William Kimber and Co. Ltd, London 1967, wyd. polskie: Wypadek. Śmierć generała Sikorskiego, Rachocki i s-ka, Pruszków 2000.

10 Real History and the Death of General Sikorski, na stronie http://www.fpp.co.uk/History/Sikorski/Times040703.html, a następnie link http://www.fpp.co.uk/books/Accident/WSCApp3.pdf.

11 Carlos Thompson, The Assassination of Winston Churchill, Colin Smythe Ltd., London 1969; wyd. polskie: Zbrodnia Churchilla?, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007.

12 Justin Whiteley, Śmierć generała Sikorskiego, Bellona, Warszawa 2007.

13 „Dziennik Polski”, Londyn, 18 i 28 maja 2008.

14 Miałem tu na myśli m.in. dwie moje książki: Zamach. Tropem zabójców generała Sikorskiego, REBIS, Poznań 2005, oraz Zabójcy. Widma wychodzą z cienia, REBIS, Poznań 2006.

15 „Dziennik Polski”, dodatek „Tydzień Polski”, Londyn, 18 maja 2008, s. 9.

16 Ponadto AL 523 pozbawiony był okien. Komentarz do fundamentalnej kwestii, na jaką wersję był przerobiony AL 523, zamieszczam w aneksie 2.

17 „Dziennik Polski”, dodatek „Tydzień Polski”, Londyn, 25 maja 2008, s. 12.

18 Kilka lat wcześniej ta sama osoba wystosowała do jednej z krajowych gazet list polemiczny wobec Jana Nowaka-Jeziorańskiego, który skomentował on następująco: „Przykro uderza mnie natomiast ton jego listu i pomawianie mnie o przeinaczenie, zniekształcenie, okrajanie itd., czyli po prostu o nieuczciwość. Kiedy wreszcie nauczymy się różnić między sobą i polemizować w sposób odpowiadający minimalnym standardom kultury politycznej”. Słuszności tego komentarza nie zmienia to, że w owej polemice rację miał – moim zdaniem – ów niekulturalny oponent Nowaka-Jeziorańskiego.

19 „Dziennik Polski”, dodatek „Tydzień Polski”, Londyn, 15 czerwca 2008, s. 7.

20 Charakterystyczne, że polscy negacjoniści gibraltarscy, domagający się pokazania dokumentu potwierdzającego zamach, nie potrzebowali dokumentu potwierdzającego, że to Stalin wydał rozkaz dokonania zagłady polskich oficerów. Na długo zanim Kreml ujawnił, że taki dokument istnieje, zaakceptowali tezę – z powołaniem się na wyjątkową pozycję Stalina w sowieckim aparacie władzy – że to właśnie on ponosił główną odpowiedzialność za zbrodnię katyńską. Zatem polscy negacjoniści gibraltarscy albo stosują podwójne standardy badawcze w zależności od przedmiotu badań, albo są uosobieniem koniunkturalizmu i oportunizmu, podszytego obawą przed narażeniem się wpływowym środowiskom.

21 Trzy miesiące po ukazaniu się tej polemiki ukazała się kolejna moja książka, przynosząca ważne ustalenia, korygująca wcześniejsze hipotezy i uściślająca inne: Gibraltar i Katyń. Co kryją archiwa rosyjskie i brytyjskie, REBIS, Poznań 2009.

22 http://www.konflikty.pl/forum/viewtopic.php?t=2767

Rozdział 1

Katastrofa gibraltarska a kwestia dokumentów

Wielkie mocarstwa, a także średnie i mniejsze państwa mają służby wywiadowcze i kontrwywiadowcze. Brytyjski wywiad, chociaż formalnie istnieje dopiero od 1909 roku, a jawnie od 1994 roku, w rzeczywistości liczy sobie ponad 400 lat. Kontrwywiad formalnie założono również w 1909 roku, a oficjalnie działa on od roku 1996, choć już w 1829 roku sir Robert Peel, minister spraw wewnętrznych i późniejszy premier, powołał Metropolitan Police Service – znaną jako Scotland Yard – której wydzielone komórki pełniły funkcje kontrwywiadowcze. Peel miał zresztą najlepszego w ówczesnej Europie doradcę w osobie Eugène’a François Vidocqa, byłego francuskiego kryminalisty, który był także założycielem Sûreté Nationale (czyli francuskiego kontrwywiadu) i pierwszej znanej prywatnej agencji detektywistycznej.

Co należy do podstawowych obowiązków wywiadu i kontrwywiadu? Przede wszystkim zbieranie informacji mogących mieć wpływ na najważniejsze interesy państwa. Po drugie, rozprzestrzenianie informacji – prawdziwych lub nieprawdziwych – służących interesowi państwa. Po trzecie, zapobieganie działaniom sprzecznym z interesem państwa. Po czwarte, jeśli już doszło do działań sprzecznych z interesem państwa lub mogących wywołać negatywne dla niego skutki, zbadanie ich przyczyny, natury i efektów.

Są to stwierdzenia banalnie podstawowe, lecz najwidoczniej obce tym, którzy utrzymują, że Brytyjczycy ujawnili już wszystkie dokumenty dotyczące katastrofy gibraltarskiej. Takie stanowisko, podzielane przez władze brytyjskie i przez ich polskich poputczyków, oznaczałoby, że albo znakomite brytyjskie służby wywiadowcze (MI6) i kontrwywiadowcze (MI5) nie wywiązały się ze swojego podstawowego zadania, jakim było sporządzenie prawdziwego raportu o katastrofie gibraltarskiej, albo że raport ten został zniszczony. Spróbujmy przyjrzeć się temu uważniej.

W połowie 2010 roku, a więc z półrocznym opóźnieniem w stosunku do setnej rocznicy powstania MI5, ukazała się oficjalna historia brytyjskiego kontrwywiadu pióra Christophera Andrew[1], byłego dziekana wydziału historii Uniwersytetu Cambridge, znanego w Polsce między innymi jako jeden ze współautorów brytyjsko-polskiej publikacji o wkładzie polskiego wywiadu w zwycięstwo aliantów w drugiej wojnie światowej[2] oraz jako współautor książki Archiwum Mitrochina[3]. (Przy okazji warto zauważyć, że nie wiemy, ile spośród około 300 tysięcy dokumentów KGB, skopiowanych przez Wasilija Mitrochina i wywiezionych z pomocą MI6 do Wielkiej Brytanii, zostało przez Brytyjczyków całkowicie utajnionych. Być może są wśród nich również dokumenty odnoszące się do katastrofy w Gibraltarze i do losu córki generała Sikorskiego, Zofii Leśniowskiej).

Na oficjalnej stronie MI5 możemy przeczytać, że „Profesor Andrew został wyznaczony jako oficjalny historyk MI5 w grudniu 2002 roku. Pisząc The Defence of the Realm, miał w zasadzie swobodny dostęp do wielu archiwów Security Service i nie nałożono żadnych ograniczeń na wnioski, do których dochodził. Zasady, którymi kierowano się, kwalifikując materiały do włączenia [do książki], są streszczone w Security Service’s Policy on Disclosure [Zasady Służby Bezpieczeństwa Dotyczące Odtajniania]”[4].

Tekst Policy on Disclosure[5] zawiera niewiele więcej niż zestaw banałów, natomiast recenzent „Guardiana” twierdzi, powołując się na najbardziej autorytatywne źródło, czyli szefa MI5, że

książka Christophera Andrew została okrojona w „intensywnym procesie czyszczenia angażującym [także] inne departamenty i agencje”[6]. Obecny szef MI5, Jonathan Evans, pisze, że informacje są cenzurowane nie tylko ze względu na „bezpieczeństwo narodowe”, ale również „jeśli ich opublikowanie byłoby niewłaściwe z szerszych przyczyn z zakresu interesu publicznego”. Zatem uprasza się czytelników, żeby wiele brali na wiarę, przedzierając się mozolnie przez mnóstwo niesprawdzalnych przypisów oznaczonych li tylko jako „archiwa służby bezpieczeństwa” lub „wspomnienia byłego oficera służby bezpieczeństwa”.[7]

Rolf Hochhuth pisał już w 1967 roku, że „W wydanej za oficjalną zgodą rządu brytyjskiego pracy S.O.E. in France[8] – jednej z bardzo niewielu prac o Old Firm[9] – przyznaje się na wstępie, że gwoli ochrony tajemnicy więcej aniżeli połowa kart tego wydziału została pod koniec wojny zniszczona. Angielscy historycy prace o historii najnowszej publikować mogą dopiero po przedłożeniu manuskryptu w Tajnym Gabinecie; kto korzystał z urzędowych źródeł – a bez tych źródeł nikt nie jest w stanie napisać jakiejkolwiek pracy o II wojnie światowej – zobowiązuje się automatycznie do poddania swej pracy ocenie tych cenzorów”[10].

Chociaż profesor Andrew niewątpliwie zdawał sobie sprawę z luk źródłowych swojej książki, 5 października 2010 roku oświadczył, że „[W aktach kontrwywiadu] nie ma niczego o spisku na życie gen. Sikorskiego z prostego powodu: takiego spisku nie było”. O ile pierwsza część tego oświadczenia może być prawdziwa, o tyle druga nie wyraża nic poza osobistym przekonaniem (?) profesora Andrew. Po czym kontynuuje on: „Teorie zakładające, że całe rządy uczestniczą w różnych spiskach i że takie spiski są czynnikiem sprawczym ważnych wydarzeń historycznych, są dziedzictwem okresu, w którym Polska i inne państwa regionu były podporządkowane rządom Moskwy”.

Po pierwsze, wynikałoby z tego, że Christopher Andrew albo nie ma pojęcia, że uzasadnione podejrzenia, iż katastrofa gibraltarska nie była wypadkiem, jedni z pierwszych powzięli zarówno członkowie polskiego rządu na uchodźstwie, jak i wielu polskich i brytyjskich oficerów, w tym pilotów, albo uznaje, że wszyscy oni także byli „podporządkowani rządom Moskwy”. Po wtóre, historyk specjalizujący się w problematyce wywiadowczej powinien wiedzieć, że wprawdzie spiski nie są motorem dziejów, lecz nierzadko wpływają na ich bieg, a zatem niewątpliwie są w tym sensie „czynnikiem sprawczym ważnych wydarzeń historycznych”.

Wreszcie Andrew deklaruje, że „najlepszy artykuł na temat okoliczności śmierci gen. Sikorskiego napisał brytyjski historyk M.R.D. Foot. Artykuł ten pt. The Death of General Sikorski ukazał się w czerwcu 2006 roku w publikacji Intelligence and National Security”[11]. Rzeczywiście, Foot przekonująco argumentuje, że ani premier Churchill, ani MI6 nie mieli nic wspólnego ze śmiercią generała Sikorskiego. Ujmując sprawę jasno: że ani Churchill nie wydał rozkazu zgładzenia Sikorskiego, ani MI6 takiego hipotetycznego rozkazu nie wykonało. Z tego jednak Foot wyciąga wniosek zupełnie nieuprawniony logicznie, politycznie i w jakikolwiek inny sposób, że „śmierć generała była wynikiem katastrofy lotniczej i niczym więcej”.

Jednak, wbrew wielu innym zwolennikom tezy zamachu, nigdy nie uważałem, by rozkaz zamordowania polskiego premiera wydał brytyjski premier, natomiast co do udziału w zamachu Secret Intelligence Service, to nigdy nie obciążałem tym zarzutem kierownictwa brytyjskiego wywiadu, lecz wyłącznie niektórych jego niesubordynowanych pracowników. Foot popełnił częsty wśród historyków błąd, utożsamiając wywiad in corpore z jego kierownictwem, a działania renegatów z wykonywaniem rozkazów kierownictwa MI6 lub nawet rządu. Tymczasem zarówno Churchill, jak i Sikorski mieli swoje wewnętrzne opozycje, w których pierwszoplanowe role odgrywali pracownicy i oficerowie wywiadu nie uważający premierów za swoich szefów (wielu z nich było „podporządkowanych rządom Moskwy”…) To subtelne rozróżnienie wypadałoby znać, zapamiętać je i nie fałszować go w polemikach, co jest nagminne wśród polskich historyków.

Historia brytyjskiego kontrwywiadu autorstwa Christophera Andrew jest niewątpliwie dziełem potężnym i cennym, ale czytając je, należy stale pamiętać o ograniczeniach, jakim podlegał autor. Najbardziej bezkompromisowo i kompetentnie pisze o tym w liście do „Timesa”[12] profesor Anthony Glees, dyrektor Centre for Security and Intelligence Studies na Uniwersytecie Buckingham:

troski Pinchera[13] (list z 27 października) dotyczące „autoryzowanej” historii służby [MI5] Christophera Andrew będą szeroko podzielane.

W tekście są zdumiewające luki. Nie ma nic o ważnej pracy MI5 w zachodnich Niemczech po 1945 roku, nic o polowaniu na Hitlera i innych nazistowskich zbrodniarzy wojennych prowadzonemu przez sir Dicka White’a, czy o neonazistowskim spisku Naumanna, który MI5 ostrożnie rozbroiła; żadnej wzmianki o „Operation Post Report”, prowadzonej przez MI5 w Brytanii we wczesnych latach 50., która poddała nadzorowi kontrwywiadowczemu ponad 200 tysięcy imigrantów z Europy Wschodniej i dostarczyła (w 1952 roku) pierwszej twardej poszlaki, że Anthony Blunt był komunistycznym szpiegiem. Nie ma nic o tym, jak „Soni”, szpiegowi GRU, udało się w 1947 roku uciec do Niemiec Wschodnich, nic o Stasi, aktywnej w Brytanii w latach 70. i 80. W indeksie nie pojawia się nazwisko Markusa Wolfa. Nie ma wzmianki o wysokim rangą oficerze wywiadu, który – jak się wydaje – został upoważniony, by powiedzieć mediom, że Hollis był szpiegiem, w tym samym czasie, kiedy rząd walczył w sądach z Wrightem[14]. Sam tekst wykazuje wszelkie oznaki tego, że był surowo redagowany, przypuszczalnie na rozkaz MI5.

W wywiadzie dla BBC w tym miesiącu profesor Andrew stwierdził, że „otrzymał całkowity dostęp… do niemal wszystkich z 400 tysięcy teczek MI5”. Ale widocznie nie udało mu się dodać, że (jak stwierdziła parlamentarna komisja bezpieczeństwa i wywiadu w raporcie z przełomu roku 1997 i 1998) zarówno przed rokiem 1970, jak i ponownie później w 1992 masowo trzebiono te akta, co zredukowało ów zasób o połowę. „Ogromna większość” tych teczek odnosiła się do walki MI5 z komunistyczną dywersją, czyli do działalności, która zajmuje Pinchera i wielu innych krytyków MI5 na tym polu.

„Autoryzowana” (lecz nie oficjalna) [historia – T.A.K.] MI5 jest trzecim ważnym przedsięwzięciem, które brytyjska wspólnota wywiadowcza postanowiła oddać w ręce Andrew (poprzedzały ją wspomnienia Gordijewskiego i Mitrochina). Czy nie byłoby lepiej, gdyby wszystkie jeszcze istniejące teczki MI5 zostały umieszczone w National Archive, jak sugerowałem w 2005 roku, lub przekazane zróżnicowanemu zespołowi historyków? Ta odpicowana i wyfiokowana (choć ogromna) praca nie zostanie uznana za ostatnie słowo, szczególnie dlatego, że prawdziwa historia MI5 mówi tyleż o tym, czego nigdy nie było w jej teczkach, ile o tym, co jest w tych, które pozostały.

Jak widać, profesor Glees jasno i dobitnie dowodzi, że archiwalna baza źródłowa MI5 była zbyt wąska, aby można uznać za prawdziwe stwierdzenie profesora Andrew, że „[W aktach kontrwywiadu] nie ma niczego o spisku na życie gen. Sikorskiego z prostego powodu: takiego spisku nie było”. Jest ono klasyczną, jaskrawą i nieuprawnioną nadinterpretacją. Ustrzegł się jej natomiast inny historyk, profesor Keith Jeffery z Queen’s University w Belfaście, autor oficjalnej historii MI6, również napisanej z okazji stulecia tej służby[15].

Od dawna uważam, chociaż nie mam ku temu żadnych dowodów, a jedynie pewną znajomość działania służb specjalnych i nieco zdrowego rozsądku, iż MI5 musiało przeprowadzić i przeprowadziło uczciwe śledztwo w sprawie katastrofy gibraltarskiej, gdyż do tego jest ze swej natury powołany kontrwywiad. Po zakończeniu postępowania został sporządzony raport. (Nie wykluczam, że podobne śledztwo przeprowadziło także MI6, ponieważ badana sprawa miała kontekst międzynarodowy i rozegrała się poza metropolią, i również podsumowało je we własnym raporcie). Pozostaje pytanie, czy raport MI5 został „wytrzebiony” z archiwów MI5, jak to celnie ujął profesor Glees, czy też bardzo głęboko w nich schowany. Nie wykluczałbym zresztą, że przy Downing Street 10 w osobistym archiwum brytyjskich premierów znajduje się coś na podobieństwo kremlowskiej teczki specjalnej numer 1, która zawierała podstawowe, najważniejsze politycznie dokumenty dotyczące zbrodni katyńskiej. Być może raport MI5 jest przechowywany właśnie tam, nie zaś w archiwum kontrwywiadu. Rzecz jasna nie ma go w Public Record Office, co bywa koronnym argumentem zwolenników wersji wypadku na rzecz fałszywego twierdzenia, że wszystkie dokumenty dotyczące śmierci generała Sikorskiego zostały odtajnione…

Należy również przypomnieć, że pełny raport z brytyjskich badań szczątków AL 523 w bazie RAF Farnborough nigdy nie został opublikowany, a do badań tych nie dopuszczono ani przedstawicieli amerykańskiego producenta (co jest ewenementem), ani Polaków.

Tak czy inaczej najważniejsze dokumenty bardzo rzadko się niszczy, ponieważ nigdy nie wiadomo, kiedy i do czego (oraz przeciw komu) mogą się jeszcze przydać. O ile mi wiadomo, żadne dokumenty nie zostały nigdy zniszczone przez archiwistów watykańskich i rosyjskich/sowieckich[16].

W listopadzie lub w grudniu 2006 roku (w każdym razie wkrótce po ukazaniu się Zabójców) skontaktował się ze mną nie znany mi osobiście dziennikarz jednego z tak zwanych tygodników opinii. W dłuższej rozmowie zachęcił mnie, żebym się zainteresował staraniami byłego premiera Leszka Millera o zgodę premiera Tony’ego Blaira na przekazanie Polsce wszystkich dotąd nie ujawnionych przez Brytyjczyków dokumentów dotyczących katastrofy gibraltarskiej. Według mojego rozmówcy odbyły się na ten temat dwie rozmowy w cztery oczy. Pierwsza podobno zakończyła się obietnicą Blaira „masz to załatwione”, druga zaś – jego stwierdzeniem „nie ma mowy”.

Długo pochłaniały mnie inne tematy i zapomniałem o tej informacji, a gdy w końcu sobie o niej przypomniałem, jeszcze jakiś czas wahałem się, co w tej sprawie zrobić. Dopiero wiosną 2008 roku wysłałem do Leszka Millera e-mail, na który jednak nie dostałem odpowiedzi. Raczej nie powinienem był wątpić, że dotarł on do adresata, zatem milczenie premiera zrozumiałem jako sygnał, że wolałby nie wypowiadać się na poruszony przeze mnie temat. O ile jednak nigdy nie nalegałbym w prywatnej sprawie, o tyle w tej nie miałem skrupułów. 15 lipca 2008 roku ponownie przesłałem Leszkowi Millerowi ów mail, w którym między innymi napisałem, że

jakiś czas temu dowiedziałem się o Pańskich dwóch rozmowach na terenie Wielkiej Brytanii związanych z gen. Sikorskim. Były to informacje z drugiej, a nawet trzeciej ręki, odnoszące się do ogólnego przebiegu tych rozmów, ich wyniku oraz miejsca odbycia. Panie Premierze, uważam sam fakt przeprowadzenia tych rozmów oraz ich przebieg i efekt za niezwykle ważne zarówno dla historycznego aspektu kwestii zabójstwa gen. Sikorskiego, jak i dla pewnych aspektów obecnej polskiej polityki zagranicznej. Zwracam się zatem do Pana z prośbą i pytaniem, czy zechciałby Pan sporządzić i przekazać mi pisemną relację z obu tych rozmów? Ubolewam, że w Polsce nie jest przyjęty zwyczaj, szczególnie rozpowszechniony w Stanach Zjednoczonych, iż osoby zajmujące najwyższe stanowiska państwowe […] wkrótce po ustąpieniu z tych stanowisk publikują wspomnienia. Są to oczywiście publikacje w znacznym stopniu przepojone subiektywizmem, niemniej dla badacza cenne są fakty podawane w owych źródłach, a w mniejszym stopniu ich autorska interpretacja. […] widziałbym różne możliwości wykorzystania Pańskiej relacji. Oczywiście najcenniejsze z naukowego punktu widzenia byłoby opublikowanie relacji pod Pańskim nazwiskiem […]. Gdyby jednak z jakichś powodów nie życzył Pan sobie ujawniania swojego autorstwa, przystałbym również na opublikowanie Pańskiej relacji jako pochodzącej od anonimowego źródła.

28 lipca 2008 roku otrzymałem odpowiedź premiera Millera:

przepraszam za zwłokę w odpowiedzi i spieszę z wyjaśnieniem, że moje rozmowy, o których Pan wspomina, nie miały miejsca. Śmierć generała Sikorskiego jest także i dla mnie tematem ważnym, ale nie mam w tej sprawie niczego istotnego do powiedzenia. Życzę Panu sukcesów w rozwikłaniu okoliczności tej tragedii.

Ponieważ premier stwierdził, że nie ma nic do powiedzenia, moje zobowiązanie się do zachowania jego odpowiedzi w dyskrecji nie znajduje zastosowania. Mogę więc przedstawić rezultaty dalszej weryfikacji relacji dziennikarza, o którym wspomniałem.

Otóż według mojego, doskonale zorientowanego w sprawie, zastrzegającego sobie pełną anonimowość informatora cała sprawa wyglądała następująco. Prawdopodobnie zainspirowany wcześniejszą aktywnością na terenie Stanów Zjednoczonych Leszka Millera jako ministra spraw wewnętrznych i administracji w sprawie pułkownika Ryszarda Kuklińskiego (jest to mój domysł), Jan Nowak-Jeziorański poprosił premiera, żeby zainteresował się również katastrofą gibraltarską. Leszek Miller się zgodził, a Nowak-Jeziorański przygotował projekt listu do Tony’ego Blaira, który premier zaakceptował, podpisał i polecił wysłać do adresata kanałami dyplomatycznymi. Pisemnej odpowiedzi nigdy nie otrzymał. Jednak kiedy podczas spotkania z Blairem poruszył sprawę przekazania Polsce wciąż utajnionych brytyjskich dokumentów dotyczących katastrofy w Gibraltarze, brytyjski premier miał odpowiedzieć: „Nie dostaniecie ich nigdy”. Ostatnie słowo wypowiedział trzykrotnie: „Never, never, never”.

Wybitny polski historyk Zbigniew Siemaszko radził, że „przed ewentualnym wystąpieniem do brytyjskiego rządu o dostęp do akt odnoszących się do okoliczności śmierci gen. Sikorskiego należy nieformalnie zorientować się, czy akta są i co zawierają. – Najpierw trzeba wybadać sprawę prywatnie, inaczej na sztywne pytanie strony polskiej Brytyjczycy udzielą sztywnej odpowiedzi”[17]. Odpowiedź Blaira była z polskiego punktu widzenia doskonała.

Ambasadorowie Dworu Świętego Jakuba w Warszawie co kilka lat, przy okazji odtajniania kolejnych gibraltarskich odpadów archiwalnych, zapewniają, że to już ostatnie posiadane przez stronę brytyjską dokumenty, a niektórzy polscy historycy z sobie tylko znanych powodów (można się ich jednak domyślać) głośno dają temu wiarę (lub udają, że dają). Premier Blair widocznie jednak uznał, że potraktowanie premiera Millera jak byle historyka byłoby poniżej godności ich obu, a w konsekwencji szczerze – choć pośrednio – przyznał, że Brytyjczycy wciąż mają najważniejsze dokumenty dotyczące zamachu na generała Sikorskiego. W co zresztą nigdy nie wątpił żaden niezależny badacz. Nie można bowiem odmówić udostępnienia czegoś, czego się nie ma. W tej sytuacji staje się w pełni zrozumiałe, dlaczego Blair wolał udzielić odpowiedzi Millerowi ustnie, nie zaś na piśmie, które byłoby niezbitym, bo materialnym, dowodem brytyjskiej zabawy w ciuciubabkę.

Zaprzeczając w e-mailu do mnie, jakoby poruszał w rozmowach z Tonym Blairem sprawę katastrofy gibraltarskiej, Leszek Miller zachował się elegancko wobec swojego dawnego partnera. Blair nie może zarzucić byłemu polskiemu premierowi, że zachował się nielojalnie i ujawnił ich poufną rozmowę, ponieważ dotarłem do niej samodzielnie, poza wiedzą Leszka Millera, który bez wątpienia nie zmieni swojej postawy.

(Przy okazji można stwierdzić, że czołowi polscy politycy, poczynając od Aleksandra Kwaśniewskiego i Leszka Millera, przez braci Kaczyńskich, do Donalda Tuska i Bronisława Komorowskiego, mogą być dla swoich zachodnich partnerów wzorem dyskrecji, czego dowodzi choćby kwestia domniemanego więzienia CIA w Polsce. Żaden z nich nie akceptuje stosowania tortur, ale wszyscy słusznie uważają, że niekiedy ze względu na dobro powszechne trzeba wyważyć kompromis między bezpieczeństwem a zasadami humanitaryzmu. Częścią tego kompromisu jest, a w każdym razie powinno być, zaniechanie publicznego roztrząsania kwestii domniemanego więzienia, która została celowo ujawniona w wyniku przecieku z CIA, będącego efektem wewnętrznych rozgrywek w tej agencji. Koszty tego procederu ponoszą amerykańscy sojusznicy, nie słychać natomiast, by jakiekolwiek konsekwencje ponieśli sprawcy przecieku, a powinni ponieść jak najsurowsze).

1 Christopher Andrew, The Defence of the Realm: The Authorized History of MI5, Penguin Books, London 2010. Wcześniej drukowana w odcinkach w „The Times”.

2 Polsko-brytyjska współpraca wywiadowcza podczas II wojny światowej, tom 1. Ustalenia Polsko-Brytyjskiej Komisji Historycznej, pod red. T. Dubickiego, D. Nałęcz, T. Stirling, tom 2. Wybór dokumentów, oprac. J. S. Ciechanowski, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa 2004–2005.

3 Christopher Andrew, Wasilij Mitrochin, Archiwum Mitrochina I. KGB w Europie i na Zachodzie, REBIS, Poznań 2009, Archiwum Mitrochina II. KGB i świat, REBIS, Poznań 2006.

4 https://www.mi5.gov.uk/output/mi5-the-authorised-centenary-history.html

5 https://www.mi5.gov.uk/output/centenary-history-policy-on-disclosure.html

6 Zapewne MI6, Home Office oraz Foreign and Commonwealth Office. Być może też Urząd Premiera.

7 David Leigh, The Defence of the Realm: The Authorized History of MI5 by Christopher Andrew. An official history of MI5 can’t bury the truth about the plot against Harold Wilson, „The Guardian”, 10 października 2009. http://www.guardian.co.uk/books/2009/oct/10/defence-of-the-realm-mi5. Zapewne dziennikarz otrzymał tę tysiącstronicową książkę do recenzji na ponad pół roku przed jej opublikowaniem.

8 M. R. D. Foot, S.O.E. in France: An Account of the Work of the British Special Operations Executive in France 1940–1944, Whitehall History Publishing, HMSO, London 1966, 1968 i 2004 (wyd. popraw.) we współpr. z Frank Cass, London–Portland, Or.

9 Pomyłka Hochhutha. Brytyjczycy Firmą nazywają wyłącznie SIS.

10 Patrz aneks 3. „Dokument Rolfa Hochhutha”.

11 Wszystkie cytaty z wypowiedzi C. Andrew za: Brytyjski historyk: w aktach MI5 nie ma nic o spisku na życie gen. Sikorskiego, PAP, 5 października 2009, godz. 16.13.

12 MI5 Files should be in an archive, „Times”, 30 października 2009.

13 Chapman Pincher jest najwybitniejszym brytyjskim dziennikarzem śledczym, specjalizującym się w problematyce tajnych służb.

14 Autor listu ma na myśli głośną w latach 80. sprawę książki Petera Wrighta Spycatcher: The Candid Autobiography of a Senior Intelligence Officer (I wyd.: Heinemann Australia, Melbourne 1987), w której Wright między innymi oskarżył byłego dyrektora generalnego kontrwywiadu (1956–1965) Rogera Hollisa o agenturalność na rzecz Sowietów, a pewną liczbę oficerów MI5 co najmniej o niedbałe prowadzenie śledztw. We wspomnianym przez Gleesa liście z 27 października Chapman Pincher podważa kategoryczną tezę Andrew, że Hollis z całą pewnością nie był sowieckim agentem. (http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/letters/article6890970.ece). Jednym z argumentów Chapmana jest to, że powoływanie się Andrew na świadectwa zbiegłych na Zachód oficerów KGB jest kardynalnym błędem, ponieważ – w jego opinii – Hollis współpracował z GRU, o czym oficerowie KGB nie mogli mieć pojęcia. Niezależnie od tego, czy Chapman ma rację, czy też nie, jego argumentacja potwierdza słabe strony monografii Andrew, wytknięte przez prof. Gleesa.

15 Keith Jeffery, MI6: The History of the Secret Intelligence Service 1909–1949, Penguin Press, London 2010. Jeffery otwarcie przyznaje, że nie uniknął podstawowego ograniczenia, jakim było zdekompletowanie archiwów MI6, przy czym sześć przeprowadzek głównej siedziby SIS wcale nie było głównym powodem zniszczenia części akt… Ponadto autor nie mógł oczywiście podawać danych identyfikujących agentów, co odnosi się nie tylko do nazwisk.

Jakim restrykcjom podlega pisanie historii w Wielkiej Brytanii, pośrednio dowodzi też podtytuł książki prof. Richarda J. Aldricha GCHQ (poświęconej angielskiej odpowiedniczce amerykańskiej NSA): Nie ocenzurowana historia najtajniejszej brytyjskiej służby wywiadowczej (HarperCollins, London 2011).

Charakterystyczne, że jeden z recenzentów książki Aldricha stwierdził, że „odmiennie niż wielu innych akademików i dziennikarzy, którzy piszą o historii wywiadu – szczególnie historyk z Cambridge Christopher Andrew – Aldrich nie wydaje się związany z brytyjskim tajnym państwem” (Mahan Abedin, „Asia Times”, Aug. 28, 2010: http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/LH28Ak02.html). Prof. Glees nie jest więc odosobniony w swoim krytycyzmie wobec prof. Andrew, a swoboda i poziom brytyjskich polemik naukowych powinny stać się wzorem dla uczonych z wielu innych krajów.

16 Sądzę, że teczki osobowe polskich jeńców wojennych, zamordowanych przez NKWD wiosną 1940 r., zniszczone z inicjatywy szefa KGB Aleksandra Szelepina w kwietniu 1959 r., zostały uprzednio zmikrofilmowane i w tej formie nadal znajdują się w rosyjskich archiwach.

17 Siemaszko: O akta gen. Sikorskiego trzeba pytać w Moskwie, PAP, 10 lipca 2008, http://www.rp.pl/artykul/160868.html. „W brytyjskich aktywach nie znajdą się żadne akta świadczące o tym, że gen. Władysław Sikorski, premier RP i Wódz Naczelny, 4 lipca 1943 r. zginął w wyniku celowo zaaranżowanej katastrofy lotniczej – powiedział emigracyjny historyk Zbigniew Siemaszko. […] – Niezbite dokumenty udowadniające, że Sikorski zginął w wyniku zamierzonej katastrofy, jeżeli są, to mogą być tylko w Moskwie. Tylko w Sowietach wykonawcy tego rodzaju zleceń musieli mieć podkładkę usprawiedliwiającą ich działania, żeby potem samemu nie być rozstrzelanymi. W Wielkiej Brytanii, jeśli się takie rzeczy robiło, to tajnie, nigdy nie na piśmie”. Identyczne stwierdzenie pojawia się w dokumencie Rolfa Hochhutha – patrz aneks 3.

Siemaszko wyraźnie opiera swoją wypowiedź na przekonaniu, że za zamachem stali Brytyjczycy (władze), co uważam za błędny pogląd. M.in. dlatego sądzę, czemu dałem wyżej wyraz i co implicite potwierdził Tony Blair, że w brytyjskich archiwach jest przynajmniej jedna teczka dokumentująca zamach.

Copyright © 2012 Tadeusz A. Kisielewski

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2012

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Grzegorz Dziamski

Wydawca podjął wszelkie starania w celu ustalenia właścicieli praw autorskich materiałów zamieszczonych w książce.

W wypadku jakichkolwiek uwag czy niedopatrzeń prosimy o kontakt z wydawnictwem.

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografie na okładce: Archiwum Fotografii Ośrodka KARTA, Domena publiczna

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Po zamachu, wyd. I, Poznań 2012)

ISBN 978-83-7818-037-1

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

eBook: KALADAN, www.kaladan.pl