JOSÉ SARAMAGO

PODRÓŻ SŁONIA

Fragment

Przełożył
Wojciech Charchalis

***

Dla Pilar,
która nie pozwoliła mi umrzeć

Gdyby Gilda Lopes...

Gdyby Gilda Lopes Encarnação nie była lektorką języka portugalskiego na Uniwersytecie w Salzburgu, gdybym ja nie został zaproszony na spotkanie ze studentami, gdyby Gilda Lopes nie zabrała mnie do restauracji Pod Słoniem, ta książka by nie powstała. Trzeba było, żeby w mieście Mozarta nastąpiła koniunkcja niezgłębionych zrządzeń losu, abym ja mógł zapytać: „Co to za postaci?”. Postaci były malutkimi drewnianymi figurkami ustawionymi w rządku, a pierwszą z nich, patrząc z prawej do lewej, była nasza wieża Belém. Po niej następowały wyobrażenia różnych budynków i europejskich zabytków, które w oczywisty sposób przedstawiały jakąś marszrutę. Powiedziano mi, że chodzi o podróż słonia, który w XVI w., dokładnie w 1551 r., gdy królem był pan Jan III, został zaprowadzony z Lizbony do Wiednia. Przeczułem, że może w tym być jakaś historia, i powiedziałem o tym Gildzie Lopes Encarnação. Ona uznała, że tak albo że być może, i ofiarowała się z pomocą zdobycia koniecznych informacji historycznych. Oto wynikła z tego książka, wiele, naprawdę bardzo wiele zawdzięczająca mojej opatrznościowej współbiesiadniczce, której niniejszym publicznie wyrażam najgłębsze podziękowania, a także wyrazy mojego uszanowania oraz najwyższego szacunku.

Bez względu na to...

Zawsze docieramy do miejsca, gdzie na nas czekają.

KSIĘGA MARSZRUTY

Bez względu na to, jak bardzo niestosowne wydawałoby się to człowiekowi nieobeznanemu z niebagatelną rolą sypialń, zarówno tych uświęconych sakramentem, laickich, jak i nijakich, w kwestiach porządnego działania administracji publicznej, pierwszy krok opowiadanej tu niesamowitej podróży słonia do austrii został postawiony w królewskich komnatach portugalskiego dworu, mniej więcej w porze udawania się na spoczynek. Proszę od razu mieć na względzie, że nie bez kozery zostały tu zastosowane te nieprecyzyjne słowa, mniej więcej. W ten sposób zrzucamy z siebie, z godną uwagi elegancją, obowiązek koncentrowania się na detalach typu fizycznego i fizjologicznego, nieco plugawych i niemal zawsze żałosnych, które obnażone czarno na białym, uraziłyby surowy katolicyzm pana jana trzeciego, króla portugalii i algarwe, oraz pani katarzyny austriackiej, jego małżonki i zarazem przyszłej babki tego sebastiana, co to wyruszy w pole pod alcácer-quibir i tam polegnie podczas pierwszego ataku, albo drugiego, choć nie braknie zarzekających się, że zszedł był na jakąś chorobę w wigilię walnego starcia. Oto co król, ze zmarszczonym czołem, rzekł do królowej, Targają mną wątpliwości, moja pani, Jakie wątpliwości, mój panie, Prezent, który wręczyliśmy kuzynowi maksymilianowi z okazji ślubu, przed czterema laty, zawsze wydawał mi się nieco niegodny jego rodu i zasług, a teraz, kiedy mamy go tuż obok, w valladolid, jako regenta hiszpanii, by tak powiedzieć na wyciągnięcie ręki, pragnąłbym ofiarować mu coś bardziej wartościowego, coś efektownego i okazałego, co o tym sądzicie, pani, Monstrancja załatwiłaby sprawę, panie, zauważyłam, że być może poprzez połączenie wartości materialnej ze swym znaczeniem duchowym monstrancja zawsze przypada do gustu obdarowanemu, Nasza święta matka kościół nie pochwaliłby takiej liberalności, gdyż pewnie jeszcze będzie miał w swej niezłomnej pamięci jawną sympatię kuzyna maksymiliana wobec reformy luterańskich protestantów, luterańskich albo kalwińskich, nigdy dobrze tego nie wiedziałem, Vade retro, szatanie, nawet o tym nie pomyślałam, wykrzyknęła królowa, żegnając się, jutro będę musiała się wyspowiadać z samego rana, Dlaczego jutro jakoś szczególnie, pani, skoro macie we zwyczaju spowiadać się codziennie, zagadnął król, Przez obmierzłą myśl, którą nieprzyjaciel włożył w moje struny głosowe, baczcie, że jeszcze pali mnie gardło, jakby owionęły je piekielne wyziewy. Przyzwyczajony do zmysłowych egzaltacji królowej, król wzruszył ramionami i powrócił do uciążliwego zadania obmyślania prezentu, który mógłby zadowolić arcyksięcia maksymiliana austriackiego. Królowa mamrotała modlitwę, zaczęła już drugą, kiedy znienacka przerwała i niemal krzyknęła, Mamy salomona, Co, zapytał król, zaniepokojony, nie rozumiejąc, z jakich to powodów przywoływano króla judei i to z tak wielkim podnieceniem, Tak, panie, salomona, słonia, A na co mi tutaj słoń, zapytał król już nieco zirytowany, Na prezent, panie, na prezent ślubny, odpowiedziała królowa i wstała, pławiąc się w euforii, niebywale podekscytowana, To nie jest prezent ślubny, Wszystko jedno. Król powoli skinął głową trzy razy, po czym przyznał, Sądzę, że to interesujący pomysł, Jest bardziej niż interesujący, to wyborny pomysł, to pomysł znakomity, świetny, odparła królowa, machając ręką z niecierpliwością, niemal nieposłuszeństwem, którego nie potrafiła pohamować, przed niespełna dwoma laty to zwierzę przyjechało z indii i od tamtej pory nic tylko je i śpi, poidło wiecznie pełne, góry paszy, jakbyśmy hodowali to bydlę bez nadziei, że ktoś nam za nie zapłaci, Biedny zwierzak nie jest temu winien, tutaj nie ma dla niego odpowiedniej roboty, chyba żebym wysłał go do stoczni nad tagiem do transportu desek, ale biedaczek by cierpiał, bo jego specjalizacja zawodowa to pnie drzew, które lepiej dopasowują się do trąby, przez to, że są okrągłe, No to niech wyrusza do wiednia, A jak się tam dostanie, zapytał król, Ach, to już nie nasz interes, skoro kuzyn maksymilian zostanie jego właścicielem, no to niech rozwiązuje sobie ten problem, pewnie jeszcze jest w valladolid, Nie mam przeciwnych wiadomości, Jasne, że do valladolid salomon będzie musiał pójść na piechotę, bo ma porządne nogi, I do wiednia też, nie będzie miał innego wyjścia, Kawałek, powiedziała królowa, Kawałek, zgodził się ponuro król i dodał, Jutro napiszę do kuzyna maksymiliana, jeśli się zgodzi, trzeba będzie uzgodnić daty i umówić się co do pewnych spraw, na przykład kiedy zamierza udać się do wiednia, ile dni będzie potrzebował salomon na przejście z lizbony do valladolid, dalej, sprawa nie będzie już nas dotyczyć, umywamy ręce, Tak, umywamy ręce, powiedziała królowa, ale gdzieś w najgłębszym zakamarku serca, czyli tam, gdzie potykają się ze sobą człowiecze sprzeczności, nagle przeszył ją ból z powodu tego, że pozwoliła salomonowi odejść samotnie do tak odległych ziem i do tak dziwacznych ludów.

Następnego dnia, bardzo wczesnym porankiem, król zawezwał sekretarza pêra de alcáçovy carneira i podyktował mu list, który za pierwszym razem dobrze mu nie wyszedł, ani za drugim, ani za trzecim, zatem ostatecznie musiał zostać w całości powierzony retorycznym talentom oraz empirycznej wiedzy pragmatycznej, jak również formułom epistolarnym kompetentnego pracownika, wykształconego w najlepszej z możliwych szkół, szkole swojego ojca, antónia carneira, po którym pośmiertnie odziedziczył stanowisko. List wyszedł doskonały zarówno pod względem kaligrafii, jak i treści, więc nie uwzględniał choćby teoretycznej możliwości, dyplomatycznie wyrażonej, że prezent mógłby nie przypaść do gustu panu arcyksięciu, któremu w związku z powyższym byłoby bardzo trudno odpowiedzieć negatywnie, wszak król portugalii twierdził, w pewnym strategicznym ustępie listu, że w całym swoim królestwie nie posiada nic bardziej wartościowego od słonia salomona, czy to przez jednostkowe poczucie boskiego stworzenia, łączącego i kojarzącego wszystkie gatunki ze sobą wzajemnie, są nawet tacy, którzy twierdzą, że człowiek został stworzony z resztek słonia, czy też z racji walorów symbolicznych i ziemskich zwierzęcia. Po zamknięciu i zapieczętowaniu listu król rozkazał wezwać wielkiego koniuszego, swojego najbardziej zaufanego dworzanina, któremu streścił zadanie, nakazał mu wybrać sobie eskortę odpowiednią do swojej godności, lecz nade wszystko stosowną do poleconej misji. Szlachcic ucałował królewską dłoń, a monarcha tonem wyroczni wypowiedział do niego następujące słowa, Obyś był szybki jak północny wiatr i pewny jak lot orła, Tak, mój panie. Następnie król zmienił ton i udzielił kilku praktycznych porad, Nie trzeba wam przypominać, że musicie zmieniać konia za każdym razem, gdy okaże się to konieczne, poczty niczemu innemu nie służą, nie czas na oszczędności, nakażę zasilić stajnie, a przy okazji, jeśli tylko będzie to możliwe, dla zaoszczędzenia czasu, uważam, że powinniście spać w siodle, podczas gdy koń będzie cwałował po kastylijskich gościńcach. Posłaniec nie zrozumiał prześmiewczego tonu albo wolał nie zwracać na niego uwagi, więc ograniczył się do powiedzenia, Rozkazy waszej wysokości zostaną wypełnione z należytą pieczołowitością, ręczę za to swoim słowem i swoim życiem, i jął się wycofywać, bijąc pokłony co trzy kroki. To najlepszy z wielkich koniuszych, powiedział król. Sekretarz postanowił przemilczeć pochlebstwo sprowadzające się do stwierdzenia, że wielki koniuszy w żadnym razie nie mógłby być inny, wszak został wybrany osobiście przez waszą wysokość. Odniósł wrażenie, że powiedział coś podobnego przed kilkoma dniami. W tym czasie przyszła mu już do głowy porada ojca, Uważaj, mój synu, powtórzone pochlebstwo nieuchronnie staje się niewystarczające, więc będzie ranić niczym obraza. Mając więc to na względzie, sekretarz, tak jak wielki koniuszy, choć z odmiennych przyczyn, także postanowił milczeć. W tej chwilowej ciszy król w końcu wyraził myśl, która przyszła mu do głowy zaraz po przebudzeniu, Tak sobie pomyślałem, chyba powinienem pójść zobaczyć salomona, Czy wasza wysokość życzy sobie, bym zawołał królewską straż, zapytał sekretarz, Nie, dwóch paziów to aż nadto, jeden, żeby go wysłać z poleceniem, a drugi po to, żeby go wysłać, żeby sprawdził, dlaczego pierwszy jeszcze nie wrócił, ach, i pan sekretarz, jeśli zechce mi pan towarzyszyć, Wasza wysokość obdarza mnie nazbyt wielkim zaszczytem, nie zasłużyłem na to, Może po to, żeby mógł pan coraz lepiej nań zasługiwać, tak jak wasz ojciec, niech bóg ma go w swojej opiece, Całuję ręce waszej wysokości, z miłością i szacunkiem, z jakim całowałem jego ręce, Mam wrażenie, że na coś takiego to dopiero ja nie zasłużyłem, odrzekł król z uśmiechem, W dialektyce i szybkiej ripoście nikt nie przewyższa waszej wysokości, A wie pan, że nie brakuje takich, co uważają, że wróżki obecne przy moich urodzinach nie wywróżyły mi przyszłości w nauce, Nie wszystko na świecie to nauka, mój panie, odwiedzenie salomona w tym dniu, jak pewnie będzie się mówić w przyszłości, jest aktem poetyckim, Co to jest akt poetycki, zapytał król, Nie wiadomo, mój panie, zauważamy go dopiero, gdy już zaistniał, Ale ja, póki co, tylko oznajmiłem zamiar odwiedzenia salomona, To wystarczy, jak mniemam, skoro chodzi o słowa króla, O ile mi wiadomo, w retoryce nazywa się to ironią, Proszę waszą wysokość o wybaczenie, Wybaczam, panie sekretarzu, jeśli wszystkie pańskie grzechy są tak poważne, ma pan niebo zapewnione, Nie wiem, mój panie, czy to najlepszy moment, żeby iść do nieba, Co chce pan przez to powiedzieć, Nadchodzi inkwizycja, mój panie, skończyły się żelazne listy spowiedzi i odpuszczenia grzechów, Inkwizycja utrzyma jedność chrześcijan, taki jest jej cel, Święty to cel, bez wątpienia, mój panie, zobaczymy jeszcze, jakimi sposobami zostanie zrealizowany, Skoro cel jest święty, święte będą też sposoby do niego prowadzące, odrzekł król odrobinę szorstko, Proszę waszą wysokość o wybaczenie, ponadto, Co ponadto, Proszę, aby zwolnił mnie pan z wizyty u salomona, czuję, że dzisiaj nie byłbym przyjemnym towarzystwem dla waszej wysokości, Nie zwalniam, koniecznie potrzebuję waszej obecności w zagrodzie, Po co, mój panie, jeśli nadto się nie spoufalam swoim pytaniem, Nie jestem dość wykształcony, żeby wiedzieć, czy nastąpi to, co nazywacie aktem poetyckim, odpowiedział król z półuśmiechem, w którym broda i wąsy rysowały złośliwy grymas, niemal mefistofeliczny, Oczekuję na pańskie rozkazy, mój panie, Skoro jest piąta, chcę cztery konie przed bramą pałacu, proszę kazać przygotować dla mnie konia wielkiego, grubego i spokojnego, nigdy nie lubiłem jazdy konnej, a szczególnie teraz, w tym wieku i przy tych dolegliwościach, Tak, mój panie, I proszę dobrze wybrać mi paziów, żeby nie byli z tych, co rechoczą z byle powodu, mam wtedy ochotę poskręcać im karki, Tak jest, mój panie.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Trzy dni później...

Dostępne w wersji pełnej

Po dziesięciu dniach...

Dostępne w wersji pełnej

Pełnia księżyca...

Dostępne w wersji pełnej

Nie jest prawdą...

Dostępne w wersji pełnej

Przypadkiem, być może...

Dostępne w wersji pełnej

Wilki pojawiły się...

Dostępne w wersji pełnej

Zwołane z samego rana...

Dostępne w wersji pełnej

Dowódca miał rację...

Dostępne w wersji pełnej

Pomijając jedną nieistotną...

Dostępne w wersji pełnej

Miasto valladolid postanowiło...

Dostępne w wersji pełnej

Naprawdę byli tacy...

Dostępne w wersji pełnej

Deszcz czekał na nich...

Dostępne w wersji pełnej

Tego samego popołudnia...

Dostępne w wersji pełnej

Tam są alpy...

Dostępne w wersji pełnej

Następnego dnia wszyscy...

Dostępne w wersji pełnej

Mówi się, od czasu...

Dostępne w wersji pełnej

Słoń zdechł...

Dostępne w wersji pełnej

PODRÓŻ SŁONIA

Spis treści

Karta tytułowa

***

Gdyby Gilda Lopes...

Bez względu na to...

Trzy dni później...

Po dziesięciu dniach...

Pełnia księżyca...

Nie jest prawdą...

Przypadkiem, być może...

Wilki pojawiły się...

Zwołane z samego rana...

Dowódca miał rację...

Pomijając jedną nieistotną...

Miasto valladolid postanowiło...

Naprawdę byli tacy...

Deszcz czekał na nich...

Tego samego popołudnia...

Tam są alpy...

Następnego dnia wszyscy...

Mówi się, od czasu...

Słoń zdechł...

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: A viagem do elefante

Copyright © José Saramago & Editorial Caminho, 2008.

Published by arrangement with Literarische Agentur Mertin Inh.

Nicole Witt e. K., Frankfurt am Main, Germany

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd.,

Poznań 2012

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Elżbieta Bandel

Opracowanie graficzne serii i projekt okładki: Zbigniew Mielnik

Ilustracja na okładce: © The Bridgeman Art Library/FotoChannels

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Podróż słonia, wyd. I, Poznań 2012)

ISBN 978-83-7818-110-1

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 061-867-47-08, 061-867-81-40; fax 061-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl