UCIECZKA

CHŁOPAK OD WYSTĘPÓW

Są już na letnim obozie jakieś dziesięć dni, może dwa tygodnie. Namioty rozbili nad jednym z licznych jezior na Pomorzu, niedaleko miasteczka o nazwie Bytów. Uformowany w czasach epoki lodowcowej krajobraz jest falisty, gęste lasy iglaste opadają po zboczach do samego brzegu jeziora. Gdańsk położony jest osiemdziesiąt kilometrów na wschód. Dwa tuziny polskich harcerzy spędzają tu pierwsze beztroskie wakacje po wojnie. To nagroda za trudy roku szkolnego. Poza tym na obozie można utrwalić koleżeńskie więzi, a także poznać w praktyce sztukę przetrwania w naturalnych warunkach. Nauczyć się porządnie pływać, orientować w lesie, zbierać drewno i rozpalać ognisko bez używania zapałek czy zapalniczki.

Już sama pięćsetkilometrowa, trwająca kilka dni podróż polską prowizorycznie naprawianą koleją była przygodą. Najpierw jechali szybko w wagonie bydlęcym, potem, po drobnym wypadku, na platformie ciężarówki, a ostatni odcinek przebyli pieszo.

Każdy dzień był ekscytujący i wypełniony wymagającymi wysiłku rozrywkami. Kąpali się w jeziorze, chodzili po lasach, wybrali się na Siemierzycką Górę, przy jej ponad dwustu pięćdziesięciu metrach najwyższą w całej okolicy. Wieczorami siadali przy sypiącym iskrami ognisku. Po kolacji śpiewali piosenki, opowiadali dowcipy lub przypadkowo zasłyszane czy zmyślone historie, niekiedy ktoś deklamował wiersz.

To robili ci odważni i głośni. Siedział tam chłopak, który śpiewał i pokrzykiwał ze wszystkimi. Ale nie miał odwagi na to, aby samemu coś opowiedzieć. Na zdjęciu z tamtych czasów można zobaczyć delikatnego, wrażliwego, na pozór około ośmioletniego chłopca w harcerskim mundurku z błyszczącymi guzikami. Na głowie ma stosowną czapkę, a jego porządnie przycięte włosy może nawet, jak się przypuszcza, rzeczywiście są ciemnoblond. Zapewne z powodu zadartego nosa wygląda na trochę przemądrzałego. Najbardziej jednak przykuwa uwagę bystre spojrzenie jego ciemnych oczu. Chłopiec sprawia wrażenie łagodnego, może nawet nieco nieśmiałego, ale też pewnego siebie – i patrzy sceptycznie na świat.

Zdjęcie to pochodzi z 1946 roku. Chłopak musi więc liczyć około trzynastu lat. Nazywa się Roman Wilk. Gdy tak siedzi przy ognisku i słucha innych, przychodzi mu do głowy, że przecież i jemu zdarzało się już wykonywać takie skecze; że z najlepszym przyjacielem dla zabawy odgrywał sceny z filmów, wymyślał nowe wątki czy wręcz zupełnie zaimprowizowane sytuacje. Przyjaciel nie mógł jednak wyjechać razem z nim, a publiczność była tutaj znacznie liczniejsza. Wielu chłopców było też starszych od niego, więc niewątpliwie okażą się oni wybredniejszymi słuchaczami. Tego, że mógł im dorównać, był prawie pewien. Musiał tylko zebrać się na odwagę.

I któregoś wieczoru był gotów. Romek, jak wszyscy go tu nazywali, ogłosił, że chciałby wystąpić z krótkim monologiem. W blasku płomieni widział wyczekujące twarze kolegów. Teraz nie było już odwrotu. Zmienionym głosem naśladującym chłopską gwarę opowiedział o dniu pełnym osobliwych nieszczęść i przedziwnych przeciwności losu. O dniu, w którym wszystko, co tylko mogło pójść źle, się nie udawało – i to tylko dlatego, że zabrał na przejażdżkę wozem kilku miastowych, by pokazać im okolicę.

Słuchacze nie buczeli, nie gwizdali i nie wyśmiali go. Śmiali się z chłopa i jego tragikomicznej historii. Oczarowani słuchali małego chłopca, który w ich oczach przerósł samego siebie, i chichotali tym bardziej dziko, im bardziej absurdalna stawała się opowieść. Chłopiec stał wśród nich, podbudowany uwagą i sympatią kolegów. I nagle w jednej chwili pojął, że właśnie to chce w życiu robić, że pragnie zabawiać innych i być przez nich podziwianym.

Przyjaciele byli zachwyceni. Podczas kolejnych wieczorów prosili o dalsze występy, ponieważ był z nich najzabawniejszy, opowiadał najciekawsze historie i robił to w najbardziej efektowny sposób. W dodatku okazał się naturalnym przywódcą, który potrafił skłonić innych chłopców do wspólnej nauki i wykonywania bardziej rozbudowanych scen w jego reżyserii.

„Odkryłem swoje powołanie” – stwierdził później w autobiografii z 1984 roku.

To była nie tylko zabawa, nie tylko rozrywka, chodziło również o narzucanie innym swej woli i mówienie im, co należy robić. Romek stał się małą gwiazdą i zdał sobie sprawę, że inni chętnie za nim podążają, że poznali się na jego wyjątkowości i że padają u jego stóp. Choć nie zawsze mógł liczyć na ich nieograniczone uwielbienie – ze względu na jego nieobliczalność, często władcze, a niekiedy raniące zachowanie – ich szacunku mógł być w każdym razie pewien.

Wiele lat później podczas dzikiej kłótni z amerykańską aktorką Faye Dunaway wyraził to w ten sposób: „Możesz się ze mną kłócić, ile tylko chcesz, Faye. Ale na koniec i tak będę miał rację. To ja jestem tu reżyserem”.

Owego letniego wieczoru w 1946 roku przy ognisku nad jeziorem w pobliżu pruskiego kiedyś Bytowa narodził się Roman Polański, showman. Ten, który później podbijał swymi historiami świat i który miał o sobie powiedzieć: „Jestem człowiekiem od widowisk. Jestem tym, który tworzy spektakl”. I który do dzisiaj, do osiemdziesiątego roku życia, wciąż jeszcze nie przestał tego robić.

* * *

Zanim jednak ten drobny chłopak występujący przy ognisku, którego koledzy ze szkoły znali jako Romana Wilka i Romka, stał się znanym twórcą spektakli nazwiskiem Roman Polański, koniecznych było kilka zmian miejsc zamieszkania i kilka przeobrażeń, łącznie ze zmianą nazwiska. To, co ten blisko trzynastoletni chłopak zdążył do tej pory przeżyć, większości starczyłoby już na całe życie. Prawie zawsze był autsajderem, człowiekiem wyrwanym z korzeniami, przekraczającym granice i wędrującym przez różne światy – i tak naprawdę to miało się już nigdy nie zmienić.

Tylko z rzadka w swym życiu znajdował się we właściwym miejscu we właściwym czasie. Jego dziecinne, głęboko zakorzenione zaufanie do ojczyzny, rodzinnego domu i rodziny zawsze okazywało się jedynie zwodniczym i tymczasowym wrażeniem bezpieczeństwa. Dwa, trzy lata z rzędu to było maksimum poczucia stałości i niezawodności, jakiego doświadczył. Mieszkanie zdążył już zmienić częściej, niż liczył sobie lat, nauczył się maskować i ukrywać, a jego najbardziej wykształconym instynktem było wczesne rozpoznawanie niebezpieczeństw i uciekanie przed nimi w porę. Oznaczało to dla niego jedyną szansę na przeżycie. I od tego głęboko zakorzenionego odruchu ucieczki nigdy nie udało mu się uwolnić. „Zawsze wtedy, gdy dobrze mi się wiodło – wyznał później – ogarniało mnie przeczucie, że coś może się stać”.

Raymond Thierry Liebling, tak brzmiały jego nazwisko i imiona nadane przez rodziców, gdy w piątek 18 sierpnia 1933 roku przyszedł na świat w Paryżu. Jego ojciec pierwotnie nazywał się Mojżesz Liebling, jego matką zaś była Bella Katz-Przedborska, zwana Bulą.

Mojżesz Liebling pochodził z żydowskiej rodziny i urodził się 28 września 1903 roku w Krakowie, kulturalnej i naukowej metropolii, dla wielu „skrytej stolicy” Polski, którą zresztą niegdyś faktycznie był. Krakowska historyczka filmowa Grażyna Stachówna dokładnie zbadała dzieje rodziny Polańskich (Stachówna, Polański od A do Z) i odkryła, że Mojżesz Liebling podczas polskiego spisu ludności z 1921 roku zarejestrowany został pod imieniem Marian.

Pod koniec lat dwudziestych XX wieku Liebling przybył do Paryża, by spróbować szczęścia jako malarz. W polskiej ojczyźnie pozostawił starszego brata Bernarda oraz obu młodszych braci, Szymona (właściwie Simona, który później zmienił imię na Stefan) i Dawida. W Polsce została też jego matka Maria, która po wczesnej śmierci małżonka, Samsona, próbowała zarabiać krawiectwem na utrzymanie czterech synów. Mieszkała w Kazimierzu, żydowskiej dzielnicy Krakowa, która kiedyś była oddzielnym miastem położonym nad Wisłą.

Kwestia pochodzenia Belli Katz była bardziej skomplikowana. Jej rodzice wywodzili się z Rosji, ojciec był Żydem, a matka katoliczką. Jak mówiono, jej rodzina w przeciwieństwie do Lieblingów uchodziła za zamożną i wytworną. Przeprowadzili się do Polski, a Bella, którą wszyscy nazywali Bulą, przeniosła się później do Paryża. Gdy poznała tam Lieblinga, była mężatką i miała już dziesięcioletnią córkę Annette. Romans z Lieblingiem zakończył pierwsze małżeństwo Buli, jesienią 1932 roku zawarli ślub cywilny. Religia nie odgrywała w ich życiu większej roli. Wspólnie z Annette przeprowadzili się do mieszkania na trzecim piętrze w skromnej kamienicy przy rue Saint-Hubert 5 – była to wąska uliczka oddalona jakieś pół kilometra od północno-wschodniego rogu największego i najsłynniejszego paryskiego cmentarza Père-Lachaise.

Wielkoformatowe, na poły abstrakcyjne portrety Lieblinga nie znalazły w Paryżu uznania, na jakie zasługiwały w oczach ich twórcy, więc rodzina musiała się utrzymywać z wytwarzania plastikowych przedmiotów użytkowych. Ponieważ nie wystarczało to na utrzymanie, przyjął on dodatkową pracę w fabryce płyt gramofonowych.

Liebling nie należał do ludzi łatwych w obejściu. Wobec syna i pasierbicy często był opryskliwy. Najwyraźniej nie mógł się pogodzić z tym, że nie udało mu się odnieść w Paryżu sukcesu. Nie stał się cenionym artystą, a jako polski emigrant nie był zbyt mile widziany przez miejscowych. Odczuwał też narastający we Francji antysemityzm i zaczął tracić nadzieję na to, że kiedykolwiek zdoła wydostać się z nędznej sytuacji. Kiedy stracił pracę w wytwórni płyt, wspólnie z żoną postanowił wrócić do ojczyzny.

Perspektywy w Krakowie nie przedstawiały się wcale lepiej. W tym mieście jednak znali przynajmniej język i nawyki ludzi, mieli starych przyjaciół i Liebling mógł liczyć na wsparcie licznych krewnych. Z jakiegoś powodu wydawało im się, że tam będą bezpieczniejsi przed groźnymi działaniami niemieckich narodowych socjalistów, którzy w roku urodzenia Raymonda doszli do władzy. Cóż za fatalna pomyłka. Na początku 1937 roku Liebling i jego żona opuścili Paryż i ze swoim niespełna trzyipółletnim synem przenieśli się do Krakowa. Annette przez kilka miesięcy pozostała jeszcze z rodzonym ojcem i dołączyła do nich później.

W Krakowie rodzina wprowadziła się do małego, trzypokojowego mieszkania na trzecim piętrze domu przy spokojnej ulicy Bolesława Komorowskiego pod numerem 9, niedaleko lewego brzegu Wisły. Ich nowe mieszkanie nie różniło się znacząco od paryskiego, tyle że ten dom był świeżo wybudowany. Istnieje do dzisiaj i również wyrzeźbione w kamieniu bajkowe zwierzę, szczególny smok, którego Polański po dziesięcioleciach wciąż jeszcze żywo sobie przypomina, zachowało się w dobrym stanie nad wejściem.

Ze swym francuskim akcentem i dziwnym imieniem Raymond, które jego krewni wymawiali „Remo”, chłopak rzucał się w oczy w sąsiedztwie, a ze względu na jego długie blond włosy niektórzy myśleli, że jest dziewczynką. Polska wersja imienia, Rajmund, też wydawała się niezadowalająca, więc zmieniono je na Roman – imię, które w Polsce nie należy do rzadkich – a zdrobniale wołano na niego Romek.

Jego ojciec podjął pracę w niewielkiej manufakturze swego brata i produkował popielniczki z tworzywa sztucznego oraz inne przedmioty użytkowe. Bula musiała być piękną kobietą, stosownie do mody miała cienkie brwi wygięte odważnie w łuk i umalowane na czerwono usta. Zawsze była starannie ubrana i chętnie nosiła elegancki kapelusz. Mówi się, że Polański oparł na wspomnieniach swej matki wygląd Faye Dunaway w filmie Chinatown. Choć Bula nie była w stanie osiągnąć dobrobytu panującego u jej rodziców, stać ją jednak było na to, żeby w Krakowie zatrudniać służącą.

Przyrodnia siostra Annette często zabierała małego Romka na popołudniowe seanse do kina, a jej zachwyt powoli zaczynał się udzielać również i jemu. Jednak po zaledwie dwuipółletnim pobycie ich nowy dom znalazł się w niebezpieczeństwie. 1 września 1939 roku Wehrmacht wkroczył do Polski, a pięć dni później Kraków został zajęty przez niemieckich żołnierzy. Jako troskliwa głowa rodziny Liebling był zaniepokojony i podjął odpowiednie przygotowania. Sam pozostał w mieście i wraz z braćmi troszczył się o wyposażenie mieszkania, a rodzinę wysłał do Warszawy. To nie była zbyt szczęśliwa decyzja. Stolica była silnie bombardowana, a Romek, Annette i ich matka musieli spędzać noce w schronie przeciwlotniczym, podczas gdy Kraków został oszczędzony.

Wkrótce wrócili do Krakowa, wprowadzili się do mieszkającej w Kazimierzu babci, a Romek zapisany został do szkoły. Na zajęcia uczęszczał tylko kilka tygodni, gdyż żydowskim dzieciom zabroniono nauki w szkole. Te kilka tygodni oznaczało dla niego jedyne wykształcenie, jakie uzyskał do czasów powojennych. W szkole najbardziej zainteresował go epidiaskop, który pozwalał rzucać zdjęcia i ilustracje z książek na ścianę.

I znów przyszła pora na przymusową przeprowadzkę. Tym razem na drugą stronę Wisły, do dzielnicy Podgórze, gdzie niemieccy okupanci od marca 1941 roku utworzyli żydowskie getto. Lieblingom przydzielono mieszkanie przy ulicy Tatrzańskiej, w którym stłoczona została większa liczba rodzin. Już od dawna wszyscy Żydzi powyżej dwunastego roku życia musieli nosić białe opaski z niebieską gwiazdą Dawida. Z początku dzielnica była jeszcze otwarta i dopiero później wybudowano wokół niej mur.

Domostwo, w którym Lieblingowie wraz z innymi żyli w ciasnocie, znajdowało się na południowym skraju nowo ustanowionego „żydowskiego obszaru mieszkalnego”, jak brzmiała oficjalna nazwa nadana przez nazistowskich okupantów. W pobliżu, zamiast muru, poprowadzono ogrodzenie z drutu kolczastego, w którym były dziury. Dzieci mogły dzięki temu często wspinać się na ogrodzenie, niezauważone opuszczać getto i również bez problemów do niego wracać. Romek wraz z innymi dziećmi często też mógł przez drut kolczasty oglądać propagandowe pokazy i projekcje kronik filmowych o niemieckich sukcesach wojennych, jakie Wehrmacht organizował dla nieżydowskiej ludności. Języka nie rozumiał, a treści były mu obojętne.

Tak samo jak w przypadku epidiaskopu, fascynacja Romka dotyczyła raczej samego urządzenia: tego, że światło i cień rzucane na ścianę domu mogły wyczarować zupełnie inny świat.

Ojciec Romka przygotował plan awaryjny, który tym razem dotyczył jedynie jego syna. Zainwestował całe rodzinne oszczędności, by zorganizować dla Romka schronienie u znajomych. W tym czasie Bula pracowała dla okupantów jako sprzątaczka na Wawelu, dawnym zamku królewskim na wzgórzu położonym nad Wisłą, gdzie umieszczono niemiecką administrację tak zwanego Generalnego Gubernatorstwa. Docierała do pracy dzięki przepustce ważnej na czterech bramach getta. Za każdym razem gdy ogłaszano planowaną deportację mieszkańców albo też pojawiały się takie plotki, przemycano Romka na kilka dni do katolickiej rodziny o nazwisku Wilk. Chłopak znów otrzymał nową tożsamość i nowe nazwisko. Teraz był Romanem Wilkiem, krewnym, którego rodzice zginęli w trakcie wojny.

Podczas jednej z takich tymczasowych ucieczek w lutym 1943 roku niespodziewanie przyszedł po niego do Wilków ojciec. W drodze do getta nagle zalał się łzami i opowiedział chłopcu, że matkę wywieziono. Zniknęły też siostra i babcia. Wciąż jeszcze liczyli, że je kiedyś spotkają, i nikt nie był w stanie domyślić się rozmiarów nieszczęścia. 13 marca zlikwidowano krakowskie getto; ci z mieszkańców, którzy jeszcze w nim przebywali, zostali zabici na miejscu albo wywiezieni do obozów zagłady. Wczesnym rankiem tego dnia ojciec Romka szczypcami zrobił dziurę w płocie i wypchnął syna na wolność. Romek miał wtedy dziewięć i pół roku i od tej chwili zdany był tylko na siebie.

U Wilków, mimo historii o jego „dalekim pokrewieństwie”, nie mógł zostać na dłużej i przekazano go do innej krakowskiej rodziny o nazwisku Putek. Do szkoły podstawowej nie mógł uczęszczać, ale sam albo wspólnie z Mietkiem, rówieśnikiem z tej rodziny, oglądał każdy film, jeśli tylko starczało mu na to pieniędzy. Dzięki różnym wątpliwym interesom od czasu do czasu dało się dorobić parę złotych. Właściwie było mu wszystko jedno, co można obejrzeć. Najważniejsze, że gra światła i cienia pozwalała myśleć o czymś innym, wciągała go w inny świat. Nawet gdy polskie grupy oporu wypisywały hasła „Tylko świnie siedzą w kinie!”, Romka to nie obchodziło. Kino było jego szkołą.

Wkrótce Kraków okazał się zbyt niebezpieczny i Romek znów musiał zmienić miejsce pobytu. Latem 1943 roku został wywieziony do wsi o nazwie Wysoka, trzydzieści kilometrów na południowy zachód od Krakowa. Trafił do bardzo ubogich rolników, głęboko wierzących katolików i antysemitów, którzy nie mogli nabrać nawet najmniejszych podejrzeń co do jego prawdziwego pochodzenia. Urodzonemu w Paryżu chłopcu, który dotąd poznał jedynie Warszawę i równie wielkomiejski Kraków, życie w górzystym krajobrazie z porozrzucanymi chałupkami wydawało się jednak idylliczne. Choć niewiele mógł się tam nauczyć, dowiedział się, jak doić krowy i znosić głód, a zimą z wiejskimi chłopcami jeździł na nartach zrobionych z desek.

Jesienią 1944 roku przy pierwszych oznakach zbliżającego się końca wojny i okupacji Romek powrócił do Krakowa. Ponownie znalazł schronienie u rodziny Putków. Wreszcie Niemcy się wycofali i 19 stycznia 1945 roku Polacy mogli witać w mieście żołnierzy Armii Czerwonej. Przez kilka tygodni Romek włóczył się po wyzwolonym Krakowie, aż przypadkowo natrafił na swego najmłodszego wuja, który tymczasem zmienił imię na Stefan. Dzięki kryjówce w centrum Krakowa i pomocy żony udało mu się przetrwać wojnę. Dla jedenastoletniego chłopca oznaczało to olbrzymią zmianę, gdyż znów jakiś dorosły mówił mu, co ma robić. Coraz częściej dochodziło do kłótni między nim a Stefanem i jego żoną Marią, zatem Romek znów zmienił dom. Tym razem trafił do wujka Dawida, który zdołał przeżyć pobyt w Auschwitz, do jego żony Teofili i ich sześcioletniej córki Romy – która dziś nazywa się Roma Ligocka i jest pisarką (Dziewczynka w czerwonym płaszczyku) i malarką zamieszkałą w Monachium i Krakowie. Pewnego dnia w kuchni pojawił się też ojciec Romka, który powrócił z Mauthausen wymizerowany, ale w miarę zdrowy.

Powoli z różnych uwag czynionych przez dorosłych do chłopca zaczęło docierać, że nie może robić sobie żadnych nadziei co do powrotu matki. Wkrótce po tym, jak wywieziono ją z getta, trafiła do obozu Auschwitz-Birkenau i została zamordowana w komorze gazowej. Po jeszcze dłuższym czasie Romek dowiedział się całej prawdy. Gdy jego matka trafiła do Auschwitz, była w czwartym miesiącu ciąży, co oznaczało dla niej natychmiastowy wyrok śmierci. Siostra Romka, Annette, przetrwała Auschwitz. Ponieważ nigdy nie była zbyt bliska ojczymowi, nie miała żadnych powodów, by pozostawać w Polsce. Natychmiast więc wyruszyła do Paryża, miasta, w którym się urodziła i w którym musiał żyć jej rodzony ojciec.

Również Romek czuł się bliżej związany z matką niż z ojcem. Po ponaddwuletniej rozłące stosunki między nimi nie były lepsze. Ojciec i syn właściwie ze sobą nie rozmawiali. Liebling wkrótce zniknął na kilka tygodni i powrócił z młodą kobietą, Wandą Zajączkowską, którą trochę ponad rok później, 21 grudnia 1946 roku, poślubił. Za jej namową Liebling zmienił nazwisko na Ryszard Polański. Dopiero po tym, jakby w następnym kroku przeobrażeń, jego syn Raymond Liebling zmienił nazwisko na Roman Polański – kreskę nad polskim „ń” w innych językach zwykle później pomijano.

Romek z przyzwyczajenia, a także dlatego, że czasami bywało to praktyczniejsze, wciąż jeszcze przedstawiał się jako Roman Wilk, katolik. Jeśli nawet miał jakieś iluzje co do tego, że na nowo doświadczy rodzinnego życia, to szybko doznał rozczarowania. Ojciec i jego przyszła żona mieli niewielki wpływ na jedenastoletniego, lecz wyglądającego znacznie młodziej chłopca, który pod pewnymi względami nie był już dzieckiem, lecz przedwcześnie dojrzałym dorosłym. Strasznie poplątana kombinacja. Przyzwyczajony był do tego, że sam podejmuje decyzje, że nikt nie mówi mu, co ma robić, bywał agresywny i często czuł się zraniony.

Ryszard ponownie zorganizował mu pobyt u kilku rodzin, u których wynajmował dla niego pokój. Krewni byli dość wstrząśnięci tym, że ciągle odsuwał od siebie chłopca. Prawdopodobnie jednak było to najlepsze rozwiązanie dla wszystkich. Ryszard w każdym razie osiągnął przynajmniej to, że jego syn, który w życiu zaledwie przez kilka tygodni uczęszczał do szkoły, w wieku dwunastu lat wreszcie podjął naukę. Z pewnością nie był głupi, ale miał ogromne braki w ogólnej wiedzy. Wzorowego ucznia nie dało się z niego zrobić, ale dość szybko zauważył, że potrafi wspaniale rysować, i to ratowało go czasem przed złymi ocenami.

Ważniejsze dla niego i tak było coś innego: kino. I to być może bardziej niż kiedykolwiek dotąd. W tych latach bezpośrednio po wojnie, w krótkim, dość liberalnym okresie przed nadciągnięciem paraliżującego cienia stalinizmu nad kraj, polskie kina zalały filmy z Zachodu. Wspólnie z kolegą ze szkoły Romek spędzał całe popołudnia w różnych kinach w mieście. Nieraz oglądał dwa seanse z rzędu. Komedie slapstickowe, bajki Disneya i filmy przygodowe w rodzaju Przygód Robin Hooda z Errolem Flynnem. Romek i jego przyjaciel przedłużali sobie przyjemność związaną z tymi filmami, odgrywając później najlepsze sceny bądź wymyślając własne. W powojennym zamęcie mimikra była ważną częścią sztuki przeżycia Romka, tyle tylko, że to, co wcześniej było poważne, teraz stało się prawdziwą zabawą. Przedrzeźniali nauczycieli i wymyślali dowcipy, które nie zawsze szczęśliwie się dla nich kończyły.

Na obozie nad jeziorem, podczas występów przed kolegami, wszystko to nagle zyskało nowy sens. Cała ta wcześniejsza zabawa okazała się potężną próbą przed popisem w szerszym kręgu. I tak jak często miało się to zdarzać w przyszłości, Polański odniósł sukces raczej przypadkiem i nieoczekiwanie, ale był na to w najlepszy możliwy sposób przygotowany.

Z pierwszych letnich wakacji w swym życiu Romek powrócił ze wzmocnionym poczuciem własnej wartości i z większym szacunkiem szkolnych kolegów. Krótko potem rozgłośnia radiowa nadająca dwa razy w tygodniu popularny program dla dzieci ogłosiła dzień otwartych drzwi w studiu. Romek wszystkiemu uważnie się przyglądał i na fali swych sukcesów wśród harcerzy otwarcie stwierdził, że wypada to dość kiepsko. On sam, jak zdradził zuchwale kierowniczce programu, potrafi to robić o wiele lepiej, to znaczy potrafi mówić o wiele naturalniej niż dzieci odbywające właśnie próbę w studiu. Maria Biliżanka spokojnie poprosiła małego ważniaka, by to pokazał, więc Romek powtórzył sprawdzony już skecz o chłopie, z jakim wystąpił na obozie wakacyjnym. I to z wielkim sukcesem. Natychmiast został zaangażowany i wkrótce był już stałym członkiem obsady Radiowej Gromadki – jak nazywała się audycja w nawiązaniu do współpracującej dziecięcej grupy teatralnej Wesoła Gromadka (Stachówna, Polański od A do Z, s. 12 i następne). Pierwsze honoraria za występy w radiu Romek miał z zyskiem zainwestować w przyszłość: w aparat fotograficzny i kolejne, niezliczone wizyty w kinie.

Następnie Biliżanka dała mu skromną rolę w teatrze młodzieżowym i Romek dzięki temu poznał wszystko, co możliwe o wspaniałej maszynerii teatru, od magazynów za kulisami aż po nadscenium. Potem czekały na niego większe wyzwania: już nie teatr dziecięcy, lecz naprawdę profesjonalne przedstawienia z dorosłymi aktorami. Chodziło o udział w spektaklu Syn pułku, teatralizacji powieści Walentina Pietrowicza Katajewa pod tym samym tytułem. O główną rolę przygarniętego przez radziecki pułk sieroty, który stał się bohaterem wojennym, toczyły się prawdziwe boje. W procesie wyboru Romek pokonał licznych konkurentów i został zaangażowany jako odtwórca.

Premiera 30 listopada 1948 roku w Krakowie okazała się takim sukcesem, że zespół otrzymał zaproszenie na spotkania teatralne w Warszawie. Również tutaj spektakl został dobrze przyjęty, gazety drukowały zdjęcia z przedstawienia, a na koniec udzielono też związanej z nagrodą premii finansowej. Dopiero później Romek dowiedział się, że nagrodę przyznano właściwie wyłącznie jemu. Maria Biliżanka, która teraz już dość dobrze znała Romka, podzieliła pieniądze między wszystkich współpracowników. Wszystko po to, by uchronić go przed „młodzieńczą megalomanią”, jak mu później zdradziła. Doskonale wiedziała, o czym myśli jej największy talent.

Ponieważ Romek miał zbyt słabe wyniki w szkole, by móc przejść do gimnazjum, zaczął zdobywać wykształcenie elektrotechnika w górniczej szkole zawodowej. Cieszyło to co prawda jego ojca, ale Romek szybko zauważył, że jego samego tak naprawdę to nie interesuje. I długo tam też nie wytrzymał. Jego najgorętszym życzeniem było już wtedy stanie się prawdziwym aktorem i rozpoczęcie nauki w państwowej szkole aktorskiej. Do tego potrzebne jednak było co najmniej zdanie matury, a na to się jak dotąd nie zanosiło. Na dodatek zaczęło mu grozić, że zostanie powołany do wojska, co oznaczało trzy lata drylu i dyscypliny. Ta myśl była dla Romka czymś niewyobrażalnym.

Aktorstwo w żadnym razie nie było jedyną pasją chłopaka – kolejną był sport. Od Wandy, nielubianej macochy, dostał rower, na którym jeździł po mieście i który z początku go zachwycił. Im poważniej i regularniej podchodził do treningów kolarskich, tym boleśniej odczuwał brak naprawdę szybkiego roweru. Zajął się więc innymi sportami, przez jakiś czas szermierką, później żeglarstwem. Jazdy na nartach nauczył się w czasie wojny od chłopców na wsi. Skoro był mały, to przynajmniej nie powinien być słaby. Chciał umieć się bronić. Zaczął więc zajmować się kulturystyką.

Istniały ku temu dobre powody, czasy były niebezpieczne. Latem 1949 roku zaoferowano mu niezwykle tanią, a więc prawdopodobnie kradzioną ramę roweru. Brzmiało to zbyt kusząco, by mogło być prawdziwe. Ta rama od roweru miała się znajdować w dawnym niemieckim schronie przeciwlotniczym. Gdy Romek błądził tam w ciemnościach z rzekomym sprzedawcą, poczuł nagle silne uderzenie w tył głowy. Natychmiast padł na ziemię i stracił na chwilę przytomność.

Gdy doszedł do siebie, zauważył, że towarzyszący mu mężczyzna właśnie kradnie mu pieniądze i zegarek, prezent od ojca. Po twarzy spływała mu krew z głębokiej rany na głowie, o której Polański jeszcze po latach regularnie przypominał sobie, kiedy brał prysznic. W szpitalu odkryto, że został pięć razy uderzony w tył głowy cegłą owiniętą w gazetę i tylko cudem przeżył. Sprawcę złapano i okazało się, że był to trzykrotny morderca, skazany wcześniej na śmierć, który w jakiś sposób znalazł się na wolności.

Szkoła górnicza stawała się coraz mniej ważna. Romek stał się członkiem zespołu założonego w 1945 roku i istniejącego do dziś Teatru Groteska. Podczas spektakli w niezwykły sposób łączono ze sobą przedstawienia kukiełkowe, teatr maski i grę aktorską; wystawiano przedstawienia dla dzieci, ale też eksperymentalne i polityczne sztuki teatralne dla dorosłych. W kinie zaś Romek natrafił na filmy, które odcisnęły piętno na całym jego życiu: Hamlet (1948) Laurence’ a Oliviera, Obywatel Kane (Citizen Kane, 1941) Orsona Wellesa, a także ponury wielkomiejski dramat Trzeci człowiek (The Third Man, 1949). Ten ostatni został nakręcony przez Carola Reeda – i był on również reżyserem filmu, który dla Polańskiego stał się decydującym doświadczeniem kinowym w życiu i który już wówczas oglądał w Krakowie tak często, jak tylko mógł: Niepotrzebni mogą odejść (Odd Man Out, 1947).

Cokolwiek zobaczył w tej opowieści o rannym bojowniku IRA uciekającym przed więzieniem i angielską policją, awanturniczą naturę mogącego polegać tylko na sobie bohatera, nieugiętość autsajdera czy też ponury nastrój pogrążonego w deszczu i padającym śniegu nocnego Belfastu: dla niego była to historia o ucieczce. Chociaż z tragicznym zakończeniem. Ale to, jak Johnny’ego McQueena (James Mason) przerzucano z kryjówki do kryjówki, jak przyjaciele i obcy pomagali mu i znów go opuszczali, jak go ścigano i jak uciekał – wszystko to Romek dobrze znał. To przypominało jego przeżycia z wojny, i teraz również tak bywało, gdy co jakiś czas wprowadzał się do innego umeblowanego pokoju u jakiejś innej rodziny. I jakimś trafem miało tak być jeszcze przez wiele lat.

Ale gdy Laurence Olivier mówił w wielkim monologu Hamleta, że należy „znieść ów ból znany raczej, niż ulecieć ku innym, których nie znamy”[1], nie za bardzo pasowało to do Romka. Nie bał się uciekać w nieznane, wszystko jedno, czy oznaczało to nędzę, czy błogosławieństwo. Najważniejsze to wydostać się z tej przygniatającej ciasnoty w Polsce, coraz bardziej ponurego i dławiącego stalinizmu, który zresztą wkrótce miał też odciąć dopływ zachodnich filmów do kraju. Romek był ambitny. Chciał szybciej, wyżej, dalej. Potrafił szybko przyswajać sobie rzeczy, miał spore luki w ogólnym wykształceniu (które później z naddatkiem nadrobił) i żaden cel nie był dla niego zbyt odległy. Podczas gdy przyjaciele z tamtych czasów – również ci, którzy mieli artystyczne ambicje i odnosili sukcesy – szybko spoczywali na laurach, on chciał sięgać dalej, znacznie dalej. Miejscem, za którym tęsknił, niezmiennie pozostawał Paryż, miasto, w którym się urodził i do którego zdawał się przynależeć. I tak niewiele trzymało go w Krakowie, a już najmniej jego nieprzystępny ojciec i nielubiana macocha.

Jego dozgonny zapał do siedzenia w kinie i oglądania filmów wkrótce objął też operę i teatr. Tam po raz pierwszy zobaczył młodego i, podobnie jak on, niezbyt rosłego aktora, który naprawdę go zachwycił: o sześć lat starszego Tadeusza Łomnickiego. Związała go z nim później przyjaźń, którą odświeżyli poprzez inscenizację Amadeusza w reżyserii Polańskiego w 1981 roku w Warszawie i która trwała aż do śmierci Łomnickiego w 1992 roku. Stał się on wzorem dla Romka. Tak jak w przypadku Łomnickiego, również jego droga do profesjonalnego aktorstwa miała prowadzić przez szkołę aktorską. Tyle tylko, że przy wszystkich jego uzdolnieniach wciąż nie spełniał formalnych wymogów. Okrężną drogę do zdobycia matury oferowało Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych w Krakowie. Późnym latem 1951 roku Romek dzięki swym umiejętnościom i pilnie zebranej teczce z rysunkami został przyjęty do szkoły. W Polsce, która w tym czasie była pod silnymi wpływami stalinizmu, szkoła plastyczna okazała się ostoją wolności. Na przekór narzucanemu socrealizmowi Romek zetknął się z surrealizmem i kubizmem, a także z literaturą, do której normalnie trudno było dotrzeć. Droga ta wiodła od potępianego w ojczyźnie Witolda Gombrowicza, poprzez grafika i pisarza Brunona Schulza, aż po Franza Kafkę.

Choć Polański dobrze się czuł w szkole plastycznej i ze swym najwidoczniej sporym talentem do rysunku znalazł tam uznanie, w lutym 1952 roku z niejasnych powodów został stamtąd wydalony. By uzyskać maturę, musiał się przenieść do oddalonej o siedemdziesiąt kilometrów szkoły w Katowicach. Potem droga do szkoły aktorskiej wreszcie stała przed nim otworem.

Jakimś trafem – ktoś przypomniał sobie o jego występie w Synu pułku – Romek otrzymał pierwszą drobną rolę w filmie. Trzech studentów ze szkoły filmowej w Łodzi wspólnie kręciło film nowelowy i poszukiwało odtwórcy, około czternastoletniego chłopaka. Romek miał wtedy dziewiętnaście lat, ale wzrostem i wyglądem idealnie pasował do roli. Sam film, Trzy opowieści (1953), nie był znaczący, ale jako stacja pośrednia okazał się niesamowicie ważny dla Romka.

Dzięki niemu poznał nie tylko Antoniego Bohdziewicza, który był dziekanem wydziału reżyserii w szkole filmowej i kierownikiem artystycznym Trzech opowieści, ale i Andrzeja Wajdę, studenta szkoły filmowej i współscenarzystę tego filmu. W czasie realizacji Roman Polański, jak wówczas już się oficjalnie nazywał, znalazł schronienie u ówczesnego studenta na wydziale operatorskim, Jerzego Lipmana, z którym w kolejnych latach wciąż będzie miał kontakty. Zafascynowany Romek mógł również przyglądać się temu, co dzieje się za kulisami, tym razem podczas kręcenia filmu. I pragnienie, by kiedyś trafić do tego dziwnego towarzystwa kuglarzy i showmanów i współtworzyć spektakl, stało się przemożne.

Po powrocie do Krakowa Polański starał się o miejsce w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, która także założona została po wojnie. Jej najbardziej znanym studentem był Zbigniew Cybulski, który już wkrótce stał się gwiazdą polskiego kina i który swoim zachowaniem, jak też przedwczesną tragiczną śmiercią, skupił na sobie uwagę licznej rzeszy wielbicieli jako „polski James Dean”. Nikt ze znajomych nie wątpił, że Romek brawurowo zda egzamin wstępny na PWST. A już na pewno nie on sam. Do węższego grona startujących przeszedł bez trudu i niemal każdy spośród innych kandydatów uważał go za najlepszego.

A potem nagle rozeszła się wiadomość, że nie został przyjęty. Gdy przerażony pytał o powody, wyjaśniono mu, że nie nadaje się ze względu na jego metr sześćdziesiąt pięć wzrostu. Dla kogoś takiego nie znajdzie się dość ról. To musiała być jednak w najlepszym przypadku półprawda; Tadeusz Łomnicki, jeden z najbardziej cenionych aktorów swych czasów, też nie był wyższy. Zapewne Polański sprawiał wrażenie zbyt zuchwałego, zbyt przekornego, zbyt pewnego swych możliwości. Bez wątpienia był zdolny, ale można było wyczuć, że ma też wielki talent do tego, by sprawiać kłopoty.

Wiele postaci, jakie przedstawiał w swych wczesnych filmach, było jego odzwierciedleniem. Niekiedy nawet miały na imię Romek. Uwielbiał grać prowokatorów, wichrzycieli, młodych, którzy zeszli na złą drogę, zbuntowanych, autsajderów, i w takich rolach też chętnie go obsadzano. W gruncie rzeczy wyłaniało się już wszystko to, co jakby skupiło się w jego małej scenie w Chinatown, gdy jako człowiek z nożem rozcina nos Jackowi Nicholsonowi.

Był zdruzgotany. Starał się dostać do szkoły aktorskiej w Warszawie, ale i tam nie został przyjęty. Niczym mroczny cień zawisła nad nim groźba trzyletniej służby wojskowej. By zostać z niej zwolnionym, musiał studiować na uniwersytecie w Krakowie. Wszystko jedno co. Próbował wszystkiego: od kierunku dla nauczycieli wychowania fizycznego po rosyjskie literaturoznawstwo, ale bez powodzenia. Po części wynikało to z tego, że jego ojciec, który wciąż jeszcze prowadził skromny zakład wyrabiający w tym czasie skóropodobne pasy, uchodził za złego kapitalistę. Jakkolwiek próbował, Romek nie mógł się wykazać koniecznym proletariackim pochodzeniem.

Pozostawała mu ucieczka na Zachód. Pod wpływem godzin w kinie, spędzanych na oglądaniu takich thrillerów jak Niepotrzebni mogą odejść i Trzeci człowiek, razem z przyjaciółmi wymyślał najbardziej szalone plany ucieczki – i po kolei je odrzucał. W rzeczywistym świecie wszystko wyglądało znacznie trudniej niż na ekranie: od ucieczki łodzią przez Morze Bałtyckie po ukrycie się pod obiciem sufitu w wagonie ekspresu Moskwa–Paryż. Zanim rzeczywiście doszło do jakiegoś aktu rozpaczy, który zaprowadziłby go do więzienia, a następnie i tak do wojska w celu odbycia służby, Romek otrzymał wiadomość, która uchroniła go od najgorszego. Andrzej Wajda, który był od niego o siedem lat starszy i ukończył studia w Łodzi, kręcił film o młodych ludziach biorących udział w ruchu oporu przeciw niemieckim okupantom: Pokolenie (1955). Zdjęcia Jerzy Lipman, w roli głównej Tadeusz Łomnicki, wśród wykonawców znalazł się Zbigniew Cybulski, a niewielką rolę dostał także zrozpaczony dwudziestolatek z Krakowa.

Na razie Romek był uratowany.

I znów jeśli nie musiał stać akurat przed kamerą, ustawiał się za nią, przy niej, jak najbliżej, i przyglądał się wszystkiemu, co robił Wajda. Może zamiast aktorem powinien zostać reżyserem? Przypomniał sobie, że wiele lat wcześniej w ręce trafiła mu książka o pracy przy filmie, w której reżyser porównywany był z kapitanem statku. Zrobiło to na nim wrażenie. Móc decydować, dokąd statek płynie, to było coś dla niego. Powinien zdawać do szkoły w Łodzi. Wcześniej jednak czekała jeszcze na zapalonego rowerzystę skromna rola w Zaczarowanym rowerze (1955).

Utwierdzony w tym przez profesora Bohdziewicza i innych znajomych, rzeczywiście starał się dostać na studia do szkoły filmowej w Łodzi. Jak w przypadku wszystkich znaczących szkół filmowych, artystycznych i aktorskich, liczba chętnych wynosiła pięćdziesięciu na jedno miejsce. Najpierw były uciążliwe dwa tygodnie egzaminów, podczas których ujawniły się żenujące braki w wykształceniu ogólnym oraz wiedzy o marksizmie-leninizmie. Nieważne. Inne umiejętności najwyraźniej rekompensowały to z nawiązką. Na trwające pięć lat studia na wydziale reżyserii przyjętych zostało ośmiu studentów. Na wywieszonej kartce z listą studentów widniało tym razem również jego nazwisko: Roman Polański.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] William Shakespeare, Hamlet, przeł. Maciej Słomczyński [w:] Dzieła wszystkie, t. V, Kraków 2004, s. 404.

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Polański. Biografia

Spis treści

Karta tytułowa

***

Ucieczka

Chłopak od występów

Student szkoły filmowej i mąż

Między mężczyznami

Zbrodniarze i ofiary

Finał

Miłość, śnieg, wampiry

Diabolicznie

Śmierć w L.A.

Szkocka sztuka

Słodkie życie

Miasto, woda i śmierć

Przemiana

Wina i grzech

Wiktoriański melodramat

Na emigracji

Zatopienie

Amerykanin w Paryżu

Sceny małżeńskie

Upiory przeszłości

W pogoni za książką

U celu

Film życia

Gorzkie dzieciństwo

Amerykańska robota

Wielbiony i pożądany

Bitwy na słowa

Zabawa z rolami

Fotografie

Bibliografia

Filmy

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału

Polanski. Die Biografie

Copyright © 2013 by LangenMüller at F.A. Herbig Verlagsbuchhandlung GmbH, München, All rights reserved

Original title: Polanski. Die Biografie by Paul Werner www.herbig.net

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2014

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Krzysztof Tropiło

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografia na okładce

© Nicolas Guerin / Contour by Getty Images

Fotografie na wkładkach

© INTERFOTO

z wyjątkiem zdjęcia z planu filmu Wenus w futrze

© LANDMARK MEDIA/BE&W

Wydanie I e-book
(opracowane na podstawie wydania książkowego:
Polański. Biografia, wyd. I, Poznań 2014)

ISBN 978-83-7818-273-3

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl