Tytuł oryginału: The Caves of Steel

Copyright © 1953, 1954 by Isaac Asimov

Introduction copyright © 1983 by Nightfall Inc.

All rights reserved

This translation published by arrangement with Doubleday, an imprint of The Knopf Doubleday Publishing Group, division of Random House, Inc.

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2013

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor tego wydania: Błażej Kemnitz

Opracowanie graficzne serii i projekt okładki: Jacek Pietrzyński

Ilustracja na okładce

© Fred Gambino

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Pozytonowy detektyw, wyd. II poprawione, dodruk, Poznań 2003)

ISBN 978-83-7818-224-5

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 867-47-08, 867-81-40; fax 867-37-74

rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Wstęp Historia cyklu powieści o robotach

- Rozdział I Rozmowa z komisarzem

- Rozdział II Tam i z powrotem drogą ekspresową

- Rozdział III Zdarzenie w sklepie z obuwiem

- Rozdział IV Prezentacja rodziny

- Rozdział V Analiza morderstwa

- Rozdział VI Szepty w sypialni

- Rozdział VII Wyprawa do Kosmopolu

- Rozdział VIII Dyskusja o robocie

- Rozdział IX Wyjaśnienia Przestrzeńca

- Rozdział X Popołudnie funkcjonariusza tajnej policji

- Rozdział XI Ucieczka szybkobieżnymi pasami

- Rozdział XII Zdanie eksperta

- Rozdział XIII Maszyna bierze górę

- Rozdział XIV Potęga imienia

- Rozdział XV Aresztowanie spiskowca

- Rozdział XVI Rozważania na temat motywu zbrodni

- Rozdział XVII Koniec doświadczenia

- Rozdział XVIII Koniec dochodzenia

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wstęp

Historia cyklu powieści o robotach

Mój pisarski romans z robotami zaczął się dziesiątego maja 1939 roku, ale jako czytelnik science fiction zakochałem się w nich dużo wcześniej.

W roku 1939 roboty nie były w literaturze science fiction niczym nowym. Mechaniczne istoty ludzkie spotykamy już w starożytnych i średniowiecznych mitach i legendach, ale słowo „robot” po raz pierwszy pojawiło się w sztuce Karela Čapka zatytułowanej RUR. Premiera odbyła się w Czechosłowacji w roku 1921, a utwór szybko doczekał się tłumaczeń na wiele języków.

RUR to skrót od „roboty uniwersalne Rossuma”. Rossum, angielski przemysłowiec, produkuje sztuczne istoty ludzkie, by zastępowały w pracy człowieka, który teraz, wolny już od wszelkiego przymusu, może się oddać wyłącznie twórczości. (W języku czeskim słowo „robot” oznacza „pracę przymusową”.) Mimo najlepszych intencji Rossuma wszystko poszło nie tak, jak zaplanował: roboty wszczęły rebelię i zniszczyły gatunek ludzki.

Nie jest zapewne zaskakujące, że według pojęć z roku 1921 postęp techniczny musi doprowadzić do powszechnej katastrofy. Pamiętajmy, że skończyła się właśnie pierwsza wojna światowa, której czołgi, samoloty i gazy bojowe ukazały ludzkości „ciemną stronę mocy”, by użyć określenia z Gwiezdnych wojen.

RUR rozszerza ponurą wizję przedstawionej w jeszcze słynniejszym bodaj Frankensteinie, w którym stworzenie nowego rodzaju sztucznej istoty ludzkiej również kończy się katastrofą, choć nie na tak globalną skalę jak w sztuce Čapka. Za przykładem tych dwóch dzieł literatura lat dwudziestych i trzydziestych nieodmiennie ukazywała roboty jako niebezpieczne urządzenia, niszczące ostatecznie swoich stwórców. Moralne przesłanie tych utworów przypominało raz po raz, że „istnieją rzeczy, po które nie powinien sięgać umysł człowieka”.

Ja jednak już jako młodzieniec nie mogłem się pogodzić z myślą, że jeśli wiedza stanowi zagrożenie, rozwiązaniem jest ignorancja. Zawsze uważałem, że rozwiązaniem musi być mądrość. Nie należy unikać niebezpieczeństwa. Trzeba się nauczyć bezpiecznie nim sterować.

Jest to zresztą wyzwanie dla człowieka, odkąd pewna grupa naczelnych przekształciła się w ludzi. Każdy postęp techniczny niesie ze sobą zagrożenie. Ogień był niebezpieczny od samego początku, podobnie (jeśli nie bardziej) mowa; jedno i drugie jest groźne do dzisiaj, ale bez nich człowiek nie byłby człowiekiem.

Tak czy owak, sam nie wiem dlaczego, opowiadania o robotach, które czytałem, nie satysfakcjonowały mnie. Czekałem na coś lepszego. I znalazłem – w grudniu 1938 roku na łamach „Astounding Science Fiction”. Wydrukowano tam opowiadanie Lestera del Reya zatytułowane Helen O’Loy. W utworze tym autor z ogromną sympatią odnosi się do postaci robota. Było to chyba dopiero drugie opowiadanie del Reya, ale na zawsze już zostałem jego zagorzałym miłośnikiem. (Proszę, niech nikt mu o tym nie mówi. On nie może się dowiedzieć.)

Miesiąc później, w styczniu 1939 roku, w magazynie „Amazing Stories” również Eando Binder pokazał w opowiadaniu Ja, Robot nader sympatycznego robota. Utwór ten, choć znacznie odbiegał klasą od poprzedniej historii, także niebywale mnie poruszył. Czułem niejasno, że i ja pragnę napisać opowiadanie, w którym robot przedstawiony byłby jako istota miła, dobra i przyjazna. I tak oto dziesiątego maja 1939 roku rozpocząłem pracę. Trwało to aż dwa tygodnie; w tamtych latach pisanie opowiadań zajmowało mi sporo czasu.

Historię zatytułowałem Robbie, a traktowała ona o robocie niańce, który zdobył miłość powierzonego jego opiece chłopca, ale w matce dziecka budził lęk. Fred Pohl (liczył sobie wówczas również dziewiętnaście lat i do dnia dzisiejszego ostro ze mną rywalizuje) okazał się mądrzejszy ode mnie. Przeczytawszy Robbiego, oświadczył, że John Campbell, wszechwładny wydawca „Astounding”, nie przyjmie tego opowiadania, ponieważ zbyt przypomina ono Helen O’Loy. Miał rację. Campbell odrzucił je z tego właśnie powodu.

Niemniej, kiedy jakiś czas potem Fred został wydawcą dwóch nowych magazynów, dwudziestego piątego marca 1940 roku wziął ode mnie Robbiego. Opowiadanie ukazało się drukiem w tym samym roku w numerze wrześniowym „Super Science Stories” pod zmienionym tytułem Strange Playfellow. (Fred miał okropny zwyczaj zmieniania tytułów – prawie zawsze na gorsze. Opowiadanie to ukazywało się potem wielokrotnie drukiem, ale zawsze już pod oryginalnym tytułem.)

W tamtych latach jednak sprzedawanie opowiadań komukolwiek innemu niż Campbell nie interesowało mnie, więc spróbowałem napisać kolejne dziełko. Najpierw przedyskutowałem pomysł z samym Campbellem. Chciałem mieć pewność, że jeśli odrzuci moje opowiadanie, to wyłącznie ze względu na jego niedoskonałość literacką. Napisałem Powód, w którym robot miał – by tak rzec – własną religię.

Campbell zakupił ten utwór dwudziestego drugiego listopada 1940 roku i wydrukował go w swoim magazynie w kwietniu roku 1941. Było to już trzecie opowiadanie, które ode mnie kupił, a pierwsze, które wziął w takiej formie, w jakiej zostało napisane, nie żądając poprawek. Fakt ów tak wbił mnie w dumę, że napisałem trzecie opowiadanie o robotach, tym razem o robocie, który potrafił czytać ludzkie myśli. Zatytułowałem je Kłamca! Campbell i to kupił i opublikował w maju 1941 roku. Tak więc w dwóch kolejnych numerach „Astounding” miałem dwa opowiadania o robotach.

Nie zamierzałem na tym poprzestać. Miałem pomysł na całą serię.

Ponadto wymyśliłem coś jeszcze. Dwudziestego trzeciego grudnia 1940 roku, gdy dyskutowałem z Campbellem o pomyśle czytającego w ludzkich myślach robota, rozmowa zeszła na problem praw rządzących zachowaniem robotów. Uważałem, że roboty to urządzenia z wbudowanymi zabezpieczeniami. Zaczęliśmy się zastanawiać, jak można by to wyrazić, i tak narodziły się Trzy Prawa Robotyki.

Najpierw dokładnie sformułowałem Trzy Prawa i zacytowałem je w moim czwartym opowiadaniu o robotach – Zabawa w berka. Ukazało się ono w maju 1942 roku na łamach „Astounding”, a tekst praw pojawił się na stronie setnej numeru. Specjalnie o to zadbałem, tam bowiem po raz pierwszy w historii, o ile się orientuję, padło słowo „robotyka”.

W latach czterdziestych napisałem dla „Astounding” cztery dalsze opowiadania o robotach: Catch That Rabbit, Escape (tutaj Campbell zmienił tytuł na Paradoxical Escape, ponieważ dwa lata wcześniej opublikował już inne opowiadanie pod tytułem Escape), Dowód oraz Konflikt do uniknięcia. Ukazały się one na łamach „Astounding” kolejno w lutym 1944 roku, w sierpniu 1945 roku, we wrześniu 1946 roku i w czerwcu 1950 roku.

Od roku 1950 najpoważniejsze wydawnictwa, szczególnie Doubleday and Company, zaczęły publikować fantastykę naukową w twardej oprawie. W styczniu tego roku Doubleday wydało moją pierwszą książkę, powieść Kamyk na niebie, a ja w pocie czoła pracowałem już nad następną.

Fredowi Pohlowi, który przez krótki czas był wtedy moim agentem, przyszło do głowy, żebym wydał w jednej książce moje opowiadania o robotach. Doubleday wprawdzie nie było zainteresowane zbiorem opowiadań, ale pomysł podchwyciło niewielkie wydawnictwo Gnome Press.

Ósmego czerwca 1950 roku wręczyłem im maszynopis opowiadań zebranych pod tytułem Mind and Iron.

Wydawca pokręcił głową.

– Nazwijmy to Ja, Robot – powiedział.

– Nie możemy – odparłem. – Przed dziesięcioma laty tak właśnie zatytułował swoje opowiadanie Eando Binder.

– A kogo to obchodzi? – rzucił wydawca (przytaczam łagodną wersję tego, co naprawdę powiedział) i – dość niechętnie – wyraziłem zgodę na zmianę tytułu. Ja, Robot, druga książka w moim dorobku, ukazała się pod koniec roku 1950.

Składała się z ośmiu opowiadań o robotach drukowanych wcześniej w „Astounding”, ale ułożonych w innej kolejności, tak by tworzyły logiczniejszy ciąg. Ponadto włączyłem do zbioru moje pierwsze opowiadanie, Robbie, ponieważ – mimo że Campbell je odrzucił – darzyłem je wielkim sentymentem.

W latach czterdziestych napisałem wprawdzie jeszcze trzy opowieści z cyklu robotów, które Campbell bądź odrzucił, bądź w ogóle ich nie widział, ale nie pasowały one do reszty opowiadań i nie weszły do zbioru Ja, Robot. Utwory te oraz inne opowiadania o robotach, napisane w ciągu dziesięcioleci po książkowym wydaniu Ja, Robot, znalazły się w zbiorze The Complete Robot, opublikowanym przez Doubleday w roku 1982.

Książka Ja, Robot nie zrobiła furory, niemniej rok po roku sprzedawała się stale, choć powoli. W ciągu pięciu lat wydało ją Armed Force, ukazała się w tańszej twardej oprawie, pojawiła się również w wersji brytyjskiej i niemieckiej (moja pierwsza publikacja obcojęzyczna). W roku 1956 zbiór doczekał się nawet paperbacku w New American Library.

Jedynym moim zmartwieniem było Gnome Press, które dogorywało i nie przekazywało mi półrocznych rozliczeń, nie mówiąc już o honorariach. I podobnie zresztą miała się sprawa z trzema książkami z cyklu „Fundacja”, wydanymi w tej oficynie.

W roku 1961 Doubleday, widząc, że Gnome Press ma problemy, przejęło od nich prawa do Ja, Robot (i książek z cyklu „Fundacja”). Od tej chwili pozycje te zaczęły się mieć o wiele lepiej. Ja, Robot do dzisiaj ma dodruki. A to przecież już trzydzieści trzy lata. W roku 1981 prawa do tej książki zakupili nawet producenci filmowi, ale jak dotąd nie doczekała się ekranizacji. Doczekała się natomiast tłumaczeń – o ile wiem – na osiemnaście języków, w tym na rosyjski i hebrajski.

Ale zbyt wyprzedziłem rozwój wydarzeń.

Wróćmy do roku 1952, kiedy to Ja, Robot jako publikacja Gnome Press z trudem torowała sobie drogę, a ja nie miałem widoków na sukces.

W okresie tym wychodziły już nowe, najwyższej próby czasopisma na temat science fiction, a wraz z nimi przyszedł boom w tej dziedzinie. W roku 1949 zaczyna się ukazywać „The Magazine of Fantasy and Science Fiction”, a w 1950 – „Galaxy Science Fiction”. Tym samym John Campbell stracił monopol i zakończył się Złoty Wiek lat czterdziestych.

Z pewną ulgą zacząłem pisywać dla Horace’a Golda, wydawcy „Galaxy”. Przez poprzednie osiem lat pracowałem wyłącznie dla Campbella i czułem, że jestem zbyt związany z jednym wydawcą. Gdyby coś mu się przytrafiło, w równym stopniu dotknęłoby to mnie. Kiedy więc Gold zaczął kupować moje utwory, bardzo się uspokoiłem. Gold wydrukował nawet w odcinkach moją drugą powieść, Gwiazdy jak pył, choć zmienił tytuł na Tyrann, który w moim przekonaniu brzmiał okropnie.

Ale Gold nie był już jedynym, dla którego pisałem. Jedno opowiadanie o robotach sprzedałem Howardowi Browne’owi, który wydawał „Amazing” w tym krótkim okresie, kiedy pismo starało się utrzymywać wysoki poziom. Utwór ten, zatytułowany Satisfaction Guaranteed, ukazał się w kwietniowym numerze z roku 1951.

Był to jednak wyjątek. W tamtym bowiem okresie nie chciałem już pisać opowiadań o robotach. Zbiór Ja, Robot stanowił naturalne zakończenie pewnego etapu mojej kariery. Zająłem się innymi sprawami.

Gold, który drukował już w odcinkach jedną moją powieść, koniecznie chciał opublikować następną, zwłaszcza odkąd moją najnowszą książkę Prądy przestrzeni wziął do druku w odcinkach Campbell.

Dziewiętnastego kwietnia 1952 roku dyskutowałem z Goldem o mojej nowej powieści, która miałaby się ukazać w „Galaxy”. Wydawca doradzał powieść o robotach, ale zdecydowanie odmówiłem. O robotach pisywałem jedynie opowiadania i miałem poważne wątpliwości, czy udałoby mi się stworzyć na ten temat powieść.

– Ależ poradzisz sobie – kusił Gold. – Co myślisz o przeludnionym świecie, w którym pracę ludzi wykonują roboty?

– Zbyt przygnębiające – odparłem. – Nie jestem przekonany, czy mam ochotę pisać ciężką, socjologiczną powieść.

– Zrób więc to po swojemu. Lubisz kryminały. Wymyśl morderstwo na tym przeludnionym świecie, wymyśl detektywa, który ma rozwiązać zagadkę, a za partnera daj mu robota. Jeśli detektyw nie podoła zadaniu, zastąpi go robot.

To był celny strzał.

Campbell powtarzał często, że kryminalne opowiadanie science fiction jest sprzecznością samą w sobie; w razie kłopotów detektyw może nieuczciwie wykorzystywać wynalazki techniczne, co stanowi nadużycie wobec czytelnika.

Zasiadłem więc do pisania klasycznego kryminału, który nie byłby takim nadużyciem, a zarazem byłby typowym utworem science fiction. W ten sposób powstała powieść Pozytonowy detektyw. Ukazała się drukiem w trzech kolejnych numerach „Galaxy”: w październiku, listopadzie i grudniu 1953 roku. W roku następnym opublikowało ją Doubleday jako jedenastą moją książkę.

Bez wątpienia Pozytonowy detektyw to książka, która po dziś dzień stanowi mój największy sukces. Sprzedawała się lepiej niż jakakolwiek moja wcześniejsza pozycja, od czytelników napływały niezwykle serdeczne listy, no i (to najlepszy dowód) w Doubleday uśmiechali się do mnie tak ciepło jak nigdy dotąd. Do tej pory, zanim podpisali ze mną kontrakt, żądali szkicu i poszczególnych rozdziałów, teraz wystarczało im już tylko zapewnienie, że pracuję nad kolejną książką.

Pozytonowy detektyw odniósł sukces tak ogromny, że nieuniknione okazało się napisanie jego kontynuacji. Podejrzewam, że gdybym nie zaczął już pisać prac popularnonaukowych, co sprawiało mi nieziemską frajdę, zabrałbym się do tego natychmiast. Ostatecznie do Nagiego słońca zasiadłem dopiero w październiku 1955 roku.

Kiedy jednak już się zmobilizowałem, pisanie szło mi jak z płatka. Utwór stanowił jakby przeciwwagę dla poprzedniej książki. Akcja Pozytonowego detektywa rozgrywa się na Ziemi, na której żyje wielu ludzi i nieliczne roboty. Nagie słońce natomiast dzieje się na Solarii, świecie, na którym jest wiele robotów, a ludzie bardzo nieliczni. Co więcej, choć w swojej twórczości zasadniczo unikałem wątków romansowych, w Nagim słońcu zdecydowałem się taki motyw umieścić.

Byłem bardzo zadowolony z tej powieści i w głębi serca uważałem ją nawet za lepszą od Pozytonowego detektywa, ale na dobrą sprawę nie wiedziałem, co z nią zrobić. Do Campbella, który zajął się dziwaczną pseudonauką zwaną dianetyką, zainteresował się latającymi talerzami, psioniką i innymi wątpliwej wartości sprawami, trochę się zraziłem. Z drugiej jednak strony wiele mu zawdzięczałem i dręczyły mnie wyrzuty sumienia, że tak bezceremonialnie związałem się z Goldem, który wydrukował w odcinkach już dwie moje powieści. Ale z narodzinami Nagiego słońca Gold nie miał nic wspólnego, mogłem więc dysponować tą powieścią według własnej woli.

Zaproponowałem ją zatem Campbellowi, a ten nie namyślał się ani chwili. Ukazała się w trzech odcinkach w numerach październikowym, listopadowym i grudniowym „Astounding” z roku 1956. Tym razem Campbell nie próbował już zmieniać tytułu. W roku 1957 powieść ukazała się w Doubleday jako moja dwudziesta książka.

Cieszyła się takim samym powodzeniem (jeśli nie większym) jak Pozytonowy detektyw i Doubleday oświadczyło, że nie mogę na tych dwóch powieściach poprzestać. Powinienem napisać trzecią, tworząc tym samym trylogię, podobnie jak trylogię tworzyły moje powieści z cyklu „Fundacja”.

W pełni się zgadzałem. Miałem zarys fabuły, wymyśliłem nawet tytuł – The Bounds of Infinity.

W lipcu 1958 roku wyjechałem z rodziną na trzy tygodnie nad morze, do Marshfield w stanie Massachusetts. Planowałem napisać tam dużą część powieści. Akcję umieściłem na Aurorze, na której relacja ludzie–roboty nie przechylała się ani na korzyść człowieka, jak w Pozytonowym detektywie, ani na korzyść robota, jak w Nagim słońcu. Co więcej, zamierzałem rozbudować wątek miłosny.

Tak to sobie wykombinowałem – ale coś nie wypaliło. W latach pięćdziesiątych coraz bardziej wciągała mnie twórczość popularnonaukowa i dlatego po raz pierwszy zacząłem pisać coś, co pozbawione było iskry bożej. Po czterech rozdziałach zniechęciłem się i zarzuciłem pomysł. Zdawałem sobie sprawę, że nie podołam wątkowi romansowemu i nie wyważę stosownie relacji człowiek–robot.

I tak już zostało. Minęło dwadzieścia pięć lat. Zarówno Pozytonowy detektyw, jak i Nagie słońce nieustannie były wznawiane. Obie powieści ukazały się razem pod tytułem The Robot Novels, a także łącznie z niektórymi moimi opowiadaniami w tomie The Rest of the Robots. Poza tym tak Pozytonowy detektyw, jak i Nagie słońce doczekały się licznych wydań broszurowych.

Tak więc przez dwadzieścia pięć lat czytelnicy nie stracili z nimi kontaktu i – jak sądzę – przyniosły im one wiele radości. W rezultacie też mnóstwo osób pisało do mnie, domagając się trzeciej powieści o robotach. Na konwentach pytano mnie wręcz o nią wprost. Nigdy jeszcze nie nakłaniano mnie tak usilnie do napisania czegokolwiek (może z wyjątkiem czwartej powieści z cyklu „Fundacja”).

Jeśli zatem ktoś pytał mnie, czy zamierzam napisać trzecią powieść o robotach, nieodmiennie odpowiadałem: „Tak, kiedyś zabiorę się do tego, więc módlcie się, żebym żył jak najdłużej”.

Ja też – sam nie wiem dlaczego – czułem, że powinienem napisać tę powieść, ale lata mijały, a we mnie rosła pewność, że nie potrafię tego dokonać, i umacniałem się w smutnym przeświadczeniu, że trzecia powieść nigdy się nie narodzi.

A jednak w marcu 1983 roku przedstawiłem Doubleday „długo oczekiwaną” trzecią powieść z cyklu „Roboty”. Nosi ona tytuł Roboty z planety świtu i nie ma nic wspólnego z nieszczęsną próbą z 1958 roku^1.

Isaac Asimov

Nowy Jork

Rozdział I

Rozmowa z komisarzem

Lije Baley ledwie usiadł przy biurku, gdy spostrzegł, że R. Sammy przygląda mu się wyczekująco.

– Czego chcesz? – spytał, a rysy pociągłej twarzy mu zesztywniały.

– Szef chce pana widzieć, Lije. I to zaraz, bez zwłoki.

– Dobrze.

R. Sammy dalej stał nieruchomo.

– Powiedziałem, że dobrze – rzekł Baley. – Możesz iść!

R. Sammy obrócił się na pięcie i poszedł do swych zajęć. Baley myślał z irytacją, dlaczego tych czynności nie można by powierzyć człowiekowi.

Zbadał zawartość woreczka z tytoniem i dokonał w myśli obliczeń. Jeśli ograniczy się do dwóch fajek dziennie, wytrzyma do następnego przydziału.

Wyszedł zza barierki (pracował w tym kącie już od dwóch lat) i ruszył wzdłuż sali ogólnej.

Simpson zahaczył go, odrywając się od rtęcioteki:

– Szef cię wzywał, Lije,

– Wiem. R. Sammy już mi mówił.

Z głębi rtęcioteki wysuwała się zaszyfrowana taśma, podczas gdy sam przyrząd badał i analizował swoją „pamięć”, poszukując żądanej informacji wśród danych nagromadzonych w postaci drobnych drgań połyskujących warstw rtęci.

– Gdybym się nie bał, że złamię sobie nogę – rzekł Simpson – dałbym temu R. Sammy’emu porządnego kopniaka. Widziałem się niedawno z Vince’em Barrettem.

– Tak?

– Chciałby wrócić na swoją posadę czy w ogóle na jakąkolwiek posadę w departamencie. Biedak jest w rozpaczy, ale co mu mogłem powiedzieć? R. Sammy zajął jego miejsce i koniec. Vince musiał wziąć pracę przy dostawie produktów farm drożdżowych. A porządny chłopak był z niego. Wszyscy go lubili.

Baley wzruszył ramionami i tonem ostrzejszym, niż zamierzał, odpowiedział:

– Wszyscy mamy podobne kłopoty.

Szef zajmował osobny gabinet. Na matowej szybie widniał napis: JULIUS ENDERBY. Ładnie to było wygrawerowane. Pod nazwiskiem można było przeczytać: Komisarz policji, Nowy Jork.

– Chciał pan mnie widzieć, komisarzu – zagadnął Baley, wchodząc.

Enderby spojrzał zza biurka. Nosił okulary, gdyż miał wrażliwe oczy i nie mógł używać zwykłych soczewek kontaktowych. Toteż trzeba było przyzwyczaić się najpierw do widoku dziwacznych szkieł, aby przyjrzeć się samej twarzy, która nie wyróżniała się niczym. Baley był przekonany, że komisarz cenił swe okulary ze względu na to właśnie, że nadawały mu indywidualny wyraz, i powątpiewał we wrażliwość oczu.

Komisarz sprawiał wrażenie bardzo zdenerwowanego. Poprawił mankiety, oparł się i powiedział z przesadną serdecznością:

– Siadaj, Lije, siadaj.

Baley usiadł sztywno i czekał.

– Jak się miewa Jessie? – spytał Enderby. – A chłopak?

– Doskonale – odparł głucho Baley. – A pańska rodzina?

– Też doskonale – zabrzmiał jak echo Enderby.

Początek się nie udał.

Coś jest nie w porządku z jego wyglądem, pomyślał Baley, a głośno dodał:

– Komisarzu, wolałbym, żeby nie przysyłał pan po mnie R. Sammy’ego.

– Wiesz dobrze, Lije, co o tym wszystkim myślę. Ale przydzielono go tutaj, więc muszę go czymś zajmować.

– Ale to bardzo nieprzyjemne, komisarzu. Mówi, że pan mnie wzywa, a potem nie rusza się z miejsca. Pan wie, o co mi chodzi. Trzeba za każdym razem powiedzieć mu, żeby poszedł, bo inaczej się nie ruszy.

– Ach, to moja wina. Wydałem mu polecenie, żeby cię wezwał, a zapomniałem dodać, że potem ma wrócić do swojej pracy.

Baley westchnął. Sieć drobnych zmarszczek wokół jego głęboko piwnych oczu uwydatniła się.

– W każdym razie chciał pan mnie widzieć.

– Tak, Lije – rzekł komisarz – ale to bardzo skomplikowana sprawa.

Wstał, odwrócił się i poszedł do ściany za biurkiem. Przycisnął niewidoczny włącznik i część ściany stała się przezroczysta.

Baley zamrugał pod wpływem nieoczekiwanej powodzi szarawego światła.

– Kazałem to specjalnie zainstalować w zeszłym roku – uśmiechnął się komisarz. – Ale zdaje się, że dotąd ci nie pokazywałem. Chodź tutaj i zobacz. Za dawnych czasów takie urządzenia były we wszystkich pokojach. Nazywało się to „okno”. Wiedziałeś o tym?

Baley wiedział doskonale, gdyż czytał dużo powieści historycznych.

– Słyszałem – odpowiedział.

– Chodź tutaj.

Z pewnym oporem Baley zrobił, co mu kazano. Takie odsłanianie pokoju zewnętrznemu światu wydało mu się trochę nieprzyzwoite. Komisarz lubował się w średniowieczu i czasem w tym zdecydowanie przesadzał.

To tak jak z jego okularami, pomyślał Baley. Otóż to! Dlatego w jego wyglądzie jest coś nie w porządku.

– Przepraszam bardzo, komisarzu – odezwał się – ale pan ma, zdaje się, nowe okulary?

Komisarz spojrzał na niego z lekkim zdziwieniem, zdjął okulary, przyjrzał się im, a potem znów przeniósł wzrok na Baleya. Bez okularów jego okrągła twarz zdawała się jeszcze bardziej okrągła, a podbródek nieco bardziej wydatny. Miał także trochę nieokreślony wyraz twarzy, gdyż oczy nie ogniskowały się jak należy.

– A tak – odpowiedział. Założył okulary na nos i dodał z nie tajoną złością: – Poprzednie zbiłem trzy dni temu. Byłem tak zajęty, że dopiero dzisiaj sprawiłem sobie nowe. Ach, Lije, te trzy dni były prawdziwym piekłem.

– Z powodu okularów?

– Tak, ale i innych rzeczy. Właśnie o tym chcę mówić.

Obrócił się do okna i Baley zrobił to samo. Lije uderzyło, że pada deszcz. Na chwilę zatracił się w niezwykłym obrazie wody płynącej z nieba, a komisarz wyprostował się z dumą, jakby to zjawisko było jego dziełem.

– Już trzeci raz w tym miesiącu oglądam deszcz. Ciekawy widok, prawda?

Wbrew woli Baley musiał przyznać w duchu, że widok jest istotnie imponujący. W ciągu czterdziestu dwóch lat swego życia rzadko widywał deszcz, podobnie zresztą jak inne zjawiska przyrody.

– Zawsze wydaje mi się strasznym marnotrawstwem – powiedział – że tyle wody spada na miasto. Powinno padać tylko do zbiorników.

– Jesteś modernistą, Lije – rzekł komisarz. – To twoja wada. W średniowieczu ludzie mieszkali pod otwartym niebem. I to nie tylko na farmach, ale i w miastach. Nawet w Nowym Jorku. Kiedy padał deszcz, nikomu nie przychodziło na myśl, że to marnotrawstwo. Bardzo to lubili. Żyli w ścisłym związku z naturą. To zdrowsze i lepsze. Niedole współczesnego życia mają swe źródło w oderwaniu się od natury. Poczytaj sobie kiedyś o epoce węgla.

Baley czytał. Słyszał też wiele narzekań na wynalazek reaktora atomowego. Sam także na niego narzekał, kiedy coś mu się nie udało albo był zmęczony. Narzekanie to jedna z cech natury ludzkiej. W epoce węgla ludzie narzekali na wynalazek maszyny parowej. W jednej ze sztuk Szekspira któraś postać narzeka na wynalazek prochu. Za tysiąc lat ludzie będą narzekać na wynalazek mózgu pozytonowego.

Do diabła z tym wszystkim.

– Słuchaj, Julius – powiedział ponuro (nie miał zwyczaju spoufalać się z komisarzem w godzinach pracy, ale chwila wydała mu się niezwykła). – Mówisz o wszystkim, tylko nie o tym, po co mnie wezwałeś. Co się takiego stało?

– Zaraz do tego przejdę, Lije – odparł komisarz. – Pozwól, że zrobię to na mój sposób. Stało się... stało się coś przykrego.

– To wiadomo. Co nie jest przykre na tej planecie? Masz znowu kłopoty z robotami?

– W pewnym sensie. Zastanawiam się właśnie, ile jeszcze kłopotów może znieść nasz stary świat. Kiedy zainstalowałem to okno, chciałem nie tylko móc czasem popatrzeć na niebo. Chodziło mi także o Miasto. Patrzę na nie i zastanawiam się, co z nim będzie za sto lat.

Taki sentymentalizm budził wstręt w Baleyu, ale nie mógł oderwać oczu od widoku, jaki roztaczał się z okna. Nawet zasnute deszczem, Miasto sprawiało kolosalne wrażenie. Departament Policji mieścił się na jednym z górnych pięter ratusza, a ratusz był wysoki. Z okna komisarza sąsiednie wieżowce zdawały się niskie i widać było ich szczyty. Drapacze wyglądały jak szereg palców wskazujących w górę. Ich mury były puste i bez wyrazu. Tworzyły skorupy ludzkich uli.

– Żałuję trochę – rzekł komisarz – że tak się rozpadało. Nie widać Kosmopolu.

Baley spojrzał na zachód, ale było tak, jak powiedział komisarz. Widnokrąg był zamknięty. Wieże Nowego Jorku widniały jak przez mgłę i rozpływały się w białawym tle.

– Wiem, jak wygląda Kosmopol – rzekł Baley.

– Stąd przedstawia ciekawy obraz – powiedział komisarz. – Dojrzeć go można w wyrwie między dwoma sektorami Brunswicku. Niskie kopuły ciągną się daleko. Na tym polega różnica między nami a Przestrzeńcami. My lubimy się skupiać i sięgać wysoko. U nich każda rodzina ma kopułę dla siebie. Jeden dom i jedna rodzina. A między kopułami jeszcze przestrzeń. Rozmawiałeś kiedy z jakimś Przestrzeńcem, Lije?

– Parę razy. Może z miesiąc temu rozmawiałem z jednym przez twój interkom – odparł cierpliwie Baley.

– Tak, przypominam sobie. Więc widzisz, trudno o tym nie myśleć filozoficznie. My i oni to dwa różne sposoby życia.

Baleya zaczynało gnieść w dołku. Im bardziej komisarz kołował, tym straszliwszy był zapewne koniec.

– Oczywiście – rzekł Baley. – Ale co w tym dziwnego? Nie można rozmieścić na Ziemi ośmiu miliardów ludzi w małych kopułach. A tamci mają tyle przestrzeni na swoich planetach, że mogą żyć, jak im się podoba.

Komisarz wrócił do swego fotela i usiadł. Jego oczy, trochę pomniejszone przez wypukłe soczewki okularów, wbiły się w Baleya.

– Nie każdy ma tyle tolerancji dla różnicy kultur – powiedział. – Ani u nas, ani wśród Przestrzeńców.

– Dobrze, ale co z tego?

– To, że trzy dni temu jeden z Przestrzeńców umarł.

Więc o to chodzi! Kąciki wąskich ust Baleya uniosły się trochę, ale nie zmieniło to wyrazu jego długiej, smutnej twarzy.

– Bardzo przykre – stwierdził. – Pewnie coś zaraźliwego. Jakiś wirus. Czy nie grypa przypadkiem?

– O czym ty mówisz? – spytał zdumiony komisarz.

Baley nie miał ochoty tłumaczyć. Dokładność, z jaką Przestrzeńcy wytępili choroby w swoich społeczeństwach, była dobrze znana. Jeszcze bardziej znana była staranność, z jaką unikali, w miarę możności, kontaktów z cierpiącymi na różne choroby mieszkańcami Ziemi. Ale komisarz nie dostrzegł wcale ironii.

– Tak tylko mówię – odparł Baley. – Więc na co umarł? – Spojrzał znowu przez okno.

– Na brak klatki piersiowej – rzekł Enderby. – Ktoś strzelił do niego z miotacza.

Baley poczuł ciarki na plecach. Nie odwracając się, spytał:

– O czym ty mówisz?

– Mówię o morderstwie – rzekł cicho komisarz. – Jesteś policjantem i wiesz, co to morderstwo.

Baley się odwrócił.

– Ale żeby Przestrzeniec?! Trzy dni temu?

– Tak.

– Kto to zrobił? I jak?

– Przestrzeńcy mówią, że zrobił to Ziemianin.

– Niemożliwe!

– Dlaczego? Ty nie lubisz Przestrzeńców, prawda? Ja też. Kto ich w ogóle lubi? Okazało się, że ktoś nie lubi ich trochę za bardzo, i tyle.

– Oczywiście, ale...

– Mieliśmy pożar w zakładach w Los Angeles. Mieliśmy pogrom robotów w Berlinie. Były rozruchy w Szanghaju.

– To prawda.

– Wszystko to wskazuje na rosnące niezadowolenie. A może i na jakąś organizację.

– Komisarzu – odparł Baley – muszę powiedzieć, że nic nie rozumiem. Chce mnie pan wypróbować dla jakichś powodów?

– Co? – Enderby był szczerze zdumiony.

Baley bacznie mu się przyglądał.

– Trzy dni temu zamordowano Przestrzeńca – rzekł – i oni myślą, że mordercą jest Ziemianin. Jak dotąd – uderzył palcem w biurko – niczego nie ujawniono, czy tak? Komisarzu, to nie do wiary. Do licha ciężkiego, gdyby coś takiego stało się naprawdę, Nowy Jork zniknąłby z powierzchni Ziemi.

– To nie takie proste – powiedział Enderby, kręcąc głową. – Posłuchaj, Lije. Zajmuję się tym od trzech dni. Konferowałem z burmistrzem. Byłem w Kosmopolu. Byłem w Waszyngtonie i rozmawiałem z Wszechziemskim Biurem Śledczym.

– Tak? I co oni mówią?

– Mówią, że to nasza sprawa. Bo Kosmopol jest w kompetencji Nowego Jorku.

– Ale jest także eksterytorialny.

– Wiem. Zaraz do tego przejdę.

Komisarz opuścił oczy pod twardym spojrzeniem Baleya. Czuł się tak, jakby nagle zdegradowano go na pomocnika detektywa, a ten zachowywał się niczym przełożony.

– Śledztwo mogą poprowadzić Przestrzeńcy – powiedział Baley.

– Nie spiesz się tak, Lije – poprosił komisarz. – Nie popędzaj mnie. Staram się z tobą mówić jak z przyjacielem. Chcę, żebyś zrozumiał moje położenie. Byłem tam, kiedy nadeszła wiadomość. Miałem akurat wyznaczone spotkanie... Właśnie z nim: z Rojem Nemennuhem Sartonem.

– Z denatem?

– Tak – stęknął komisarz. – Pięć minut później, a sam byłbym odkrył zwłoki. To by dopiero był wstrząs. Ale i tak sytuacja jest straszna. Wyszli mi na spotkanie i zaraz mi powiedzieli. I potem zaczął się ten trzydniowy koszmar, Lije. Na domiar złego widziałem wszystko jak przez mgłę, a nie mogłem znaleźć chwili, by zmienić okulary. No, ale przynajmniej to więcej mi się nie zdarzy. Zamówiłem trzy pary.

Baley wyobraził sobie przebieg zdarzenia. Zdawało mu się, że widzi wysokie, jasne postacie Przestrzeńców, jak podchodzą i zawiadamiają komisarza o zbrodni w swój beznamiętny, bezbarwny sposób. Julius na pewno zdjął okulary i zaczął je przecierać. Pod wrażeniem zdarzenia upuścił je, a potem zbierał potłuczone szczątki z grymasem pełnych i miękkich ust. Baley był pewien, że przez dobre pięć minut komisarz musiał być znacznie bardziej przejęty okularami niż zbrodnią.

– Ohydne położenie – stwierdził Enderby. – Jak sam powiedziałeś, Przestrzeńcy mają eksterytorialność. Mają prawo sami prowadzić śledztwo i składać sprawozdania swoim rządom. A Światy Zaziemskie mogą to wykorzystać i zażądać od nas szalonych odszkodowań. Wyobrażasz sobie, jak by to przyjęła nasza opinia publiczna?

– Oczywiście. Dla Białego Domu zgoda na wypłatę odszkodowań byłaby politycznym samobójstwem.

– A samobójstwem innego rodzaju byłaby odmowa.

– Nie musisz mi tego mówić – rzekł Baley.

Był małym chłopcem, kiedy błyszczące krążowniki wyrzucały oddziały desantowe w Waszyngtonie, Nowym Jorku i Moskwie dla ściągnięcia sum, jakie ich zdaniem im się należały.

– Sam więc widzisz. Tak czy owak, sytuacja jest fatalna. Jedynym ratunkiem byłoby znaleźć mordercę i wydać go Przestrzeńcom. To właśnie musimy zrobić.

– A dlaczego nie przekazać tego WBŚ? Nawet jeżeli z prawnego punktu widzenia to nasza działka, wchodzi w grę sprawa stosunków międzygwiezdnych...

– WBŚ nie chce tego tknąć. Sprawa jest śmierdząca i uparli się nam ją podrzucić. – Uniósł głowę i przenikliwie spojrzał na podwładnego. – Nie jest dobrze, Lije. Ryzykujemy, że nas wszystkich powyrzucają.

– Mieliby nas wszystkich usunąć? – zdziwił się Baley. – To szaleństwo. Nie mają przecież odpowiednich sił, żeby nas zastąpić.

– Owszem, mają – odparł komisarz. – Roboty.

– Co?

– R. Sammy to dopiero początek. Jest tylko gońcem. Ale inni mogą patrolować drogi ekspresowe. Do licha, człowieku, znam Przestrzeńców lepiej niż ty i wiem, do czego zmierzają. Istnieją roboty, które potrafią wykonać i twoją pracę, i moją. Mogą nas zdyskwalifikować. To nie przelewki. A w naszym wieku znaleźć się w rezerwie pracy...

– Dobrze już, dobrze – odparł cierpko Baley.

Komisarz zmieszał się.

– Bardzo mi przykro, Lije.

Baley pokiwał głową i starał się nie myśleć o swoim ojcu. Enderby istotnie wiedział, jak rzeczy stoją.

– Jak właściwie wygląda sprawa zastępowania ludzi? – spytał.

– Trwa nieustannie, odkąd przybyli Przestrzeńcy, to znaczy od dwudziestu pięciu lat. Nie bądź dzieckiem, Lije, wiesz o tym dobrze. A teraz zaczęło się to wzmagać. Jeżeli położymy tę sprawę, będzie to bardzo poważny krok w kierunku wyrzucenia nas wszystkich. Z drugiej strony, gdyby nam się udało, kwestia zastąpienia ludzi robotami odsunęłaby się daleko w przyszłość. A dla ciebie byłaby to nawet okazja do awansu.

– Dlaczego akurat dla mnie? – spytał Baley.

– Bo ty będziesz prowadził śledztwo.

– Nie mam odpowiedniej rangi, komisarzu. Jestem zwyczajnym C-pięć, to wszystko.

– A chciałbyś dostać klasę C-sześć?

Czy chciałby? Baley wiedział, jakie przywileje daje klasa C-6: miejsce siedzące na drogach ekspresowych w godzinach szczytu, nie zaś tylko od dziesiątej do szesnastej, pierwszeństwo wyboru w kuchniach sekcji, a może nawet widoki na lepsze mieszkanie i bilet do solarium dla Jessie.

– Pewnie, kto by nie chciał – odrzekł. – Ale co będzie ze mną, jeżeli zawalę sprawę?

– Dlaczego miałbyś ją zawalić, Lije? – powiedział komisarz. – Jesteś jednym z naszych najlepszych pracowników.

– Ale w samej naszej sekcji jest przynajmniej kilku ludzi o wyższej klasyfikacji niż moja. Dlaczego ich pomijać?

Baley był przekonany, choć głośno tego nie powiedział, że komisarz narusza przyjęty protokół tylko w zupełnie wyjątkowych sytuacjach.

– Z dwóch powodów – odparł Enderby, składając ręce. – Dla mnie jesteś nie tylko detektywem, Lije, ale i przyjacielem. Nigdy nie zapomniałem, że trzymaliśmy się razem w college’u. Czasem może się wydawać, że tego nie pamiętam, ale to tylko wina klasyfikacji. Jestem komisarzem, więc rozumiesz, co to znaczy. Ale nie przestałem być twoim przyjacielem, a tę sprawę uważam za wspaniałą okazję dla właściwego człowieka. Dlatego chcę, żebyś ją wziął.

– To jeden powód – rzekł bez entuzjazmu Baley.

– Drugi to ten, że jesteś, jak sądzę, moim przyjacielem. Muszę cię prosić o przysługę.

– Jaką?

– Chcę, żebyś za partnera obrał sobie Przestrzeńca. Taki warunek postawili. Zgadzają się nie składać raportu o zbrodni. Zgadzają się pozostawić nam prowadzenie śledztwa. W zamian domagają się, by jeden z ich agentów brał w tym udział, we wszystkich etapach.

– Wygląda na to, że niezbyt nam ufają.

– Musisz ich zrozumieć. Gdyby śledztwo nic nie dało, wielu Przestrzeńców miałoby kłopoty ze swoimi rządami. Muszę im wierzyć na słowo, Lije, i przyjąć, że mają najlepszą wolę.

– Na pewno mają, komisarzu. W tym cały problem.

Enderby popatrzył z niewyraźną miną, lecz ciągnął:

– Zgadzasz się na partnera Przestrzeńca, Lije?

– Czy to ma być ta przysługa?

– Tak. Bardzo cię proszę, żebyś objął to śledztwo na warunkach, jakie postawili Przestrzeńcy.

– Dobrze, wezmę za partnera Przestrzeńca.

– Dziękuję ci, Lije. Ale pamiętaj, że będzie musiał z tobą mieszkać.

– Oho, nie tak szybko.

– Wiem, wiem. Ale masz przecież duże mieszkanie. Trzy pokoje i tylko jedno dziecko. Jakoś sobie poradzisz. Nie sprawi ci kłopotu. Najmniejszego kłopotu. A to konieczne.

– Jessie nie będzie tym zachwycona.

– Powiedz Jessie – komisarz wpatrywał się w niego tak poważnie, że zdawało się, iż lada chwila wyboruje otwory w szklanych krążkach zasłaniających mu oczy – że jeśli zrobisz to dla mnie, postaram się, żebyś przeskoczył o jeden stopień, do C-siedem. Pomyśl, Lije, C-siedem!

– Dobrze, komisarzu. Umowa stoi.

Baley uniósł się z krzesła, ale spojrzał na Enderby’ego i usiadł z powrotem.

– Jest jeszcze coś?

Komisarz skinął wolno głową.

– Jeszcze jedno.

– Co takiego?

– Nazwisko twojego partnera.

– Co za różnica?

– Przestrzeńcy – wycedził Enderby – mają dosyć dziwne metody. Partner, którego wyznaczyli, nie jest... nie jest...

– Zaraz, zaraz! – Baley szeroko otworzył oczy.

– Musisz się na to zgodzić, Lije. Po prostu musisz. Nie ma wyjścia.

– I ma mieszkać u mnie? Coś takiego?

– Proszę cię jako przyjaciel!

– Nie. Nie!

– Lije, tobie jednemu mogę w tej sprawie zaufać. Mam ci to tłumaczyć? Przecież z Przestrzeńcami musimy dojść do ładu. I musi nam się udać, jeżeli chcemy zapobiec ekspedycji karnej na Ziemię. Ale stare metody byłyby tu na nic. Twoim partnerem będzie jeden z ich robotów. Jeżeli on rozwiąże sprawę, jeżeli doniesie, że jesteśmy do niczego, będziemy skończeni. To znaczy, my jako departament. Rozumiesz to, prawda? Więc, jak sam widzisz, masz w ręku bardzo delikatną sprawę. Musisz z nim pracować, a jednocześnie pilnować, żebyś to ty rozwiązał zagadkę, nie on. Rozumiesz?

– Chce pan powiedzieć, że mam z nim współpracować na sto procent, a w ostatniej chwili podciąć mu gardło? Unieszkodliwić go w razie potrzeby?

– A co możemy zrobić? Nie ma innej rady.

– Doprawdy nie wiem, co powie Jessie – wybąkał Lije Baley.

– Mogę z nią pomówić, jeżeli chcesz.

– Nie, komisarzu. – Westchnął głęboko. – Jak się nazywa mój partner?

– R. Daneel Olivaw.

– Nie jest to pora na eufemizmy, komisarzu. Zgodziłem się wziąć tę pracę, więc nazwijmy go pełnym nazwiskiem: Robot Daneel Olivaw.