Pamięci mojej szwagierki Leah Silas

1957–2011

Przed purpurą

Urodzona około 500 roku Teodora zaczęła życie w Konstantynopolu jako tancerka, akrobatka, a także – jak wiele tych, które zarabiały na scenie i poza nią – od czasu do czasu jako kurtyzana. Zanim ta córka niedźwiednika skończyła osiemnaście lat, była już gwiazdą hipodromu, po czym – ku przerażeniu bliskich – porzuciła sławę, aby zostać kochanką namiestnika prowincji Pentapolis w północnej Afryce. Po bolesnym rozpadzie tego związku przeszła nawrócenie na pustyni, w okolicach Aleksandrii, po czym zaczęła nowe życie w Antiochii.

Kiedy Teodora miała dwadzieścia jeden lat, jej mentor Tymoteusz, patriarcha Aleksandrii, wysłał ją na powrót do Konstantynopola, aby poznała nowego konsula, uczonego, poważnego Justyniana, siostrzeńca cesarza Justyna. Była dziwka otrzymała nakaz od głowy Kościoła, aby przypodobać się potencjalnemu cesarzowi. Nikt z ludzi pracujących w kuluarach nad tym, aby Teodora osiągnęła wysoką pozycję – między innymi eunuch Narses, już wtedy kluczowa postać w politycznym życiu Justyniana – nie spodziewał się, że ten związek będzie czymkolwiek innym niż użyteczne przymierze. Wszyscy, włącznie z Teodorą i Justynianem, byli zaskoczeni, kiedy ten korzystny ze względów strategicznych sojusz stał się małżeństwem z miłości. Po śmierci wuja Justynian otrzymał tytuł cesarza, a Teodorę namaszczono na cesarzową wraz z nim; razem sprawowali władzę w Konstantynopolu.

Mężczyźni otaczający cesarza mają odpowiedników w świcie cesarzowej – Narses jest szefem sztabu Justyniana, a Armeniusz, kochanek Narsesa, doradcą i asystentem Teodory. Jej siostra, Komito, jest żoną Sittasa, jednego z najwyższych rangą żołnierzy Justyniana. Teodora ubolewa nad ambicjami Belizariusza, ulubionego dowódcy swojego męża, Justynian zaś nie znosi Antoniny, bliskiej przyjaciółki Teodory i żony Belizariusza. Obie rodziny bacznie obserwują dowódcę Germanusa, kuzyna Justyniana, poślubionego wysoko urodzonej, ambitnej Pasarze. Podczas gdy Justynian otacza się uczonymi i żołnierzami, Teodora trzyma blisko rodzinę i przyjaciół. Otoczenie cesarzowej składa się z eunuchów i dam, w tym jej córki Any, córki Komito – Indaro, Sofii, najdawniejszej przyjaciółki Teodory, oraz Mariam – milczącej, skrzywdzonej dziewczyny, którą Teodora uratowała przed wymuszoną prostytucją, dopilnowawszy, żeby ukarano handlarza niewolników.

Przez wiele lat ten, kto przyodziewał cesarską purpurę – kimkolwiek by był – dziedziczył również imperium podzielone między dwie zwalczające się fakcje, Zielonych i Błękitnych; przynależność do nich wiązała się z historią rodzinną, lojalnością względem współpracowników i poglądami politycznymi. Cesarz władał państwem regularnie toczącym walki z Gotami na zachodzie i Persami na wschodzie; scalał nacje i państwa rozdzierane konfliktami religijnymi i narastającym pragnieniem samostanowienia. Właśnie w takim imperium – rozbitym, walczącym, gasnącym – lud powitał Teodorę, cesarzową z ludu.

Rozdział pierwszy

Delikatny dotyk jedwabnej szaty na skórze. Szata jest miękka, ciepła – musi taka być na te długie spacery tunelami wyrytymi głęboko w ziemi i skale pod pałacem cesarskim. Nawet latem jest tam chłodno, a Teodora wie, że teraz, jesienią, najzimniej. W oblewanym z trzech stron wodą miejscu letni żar nasyca nieruchome podziemne powietrze wilgocią, a kiedy świat powyżej stygnie, przejścia robią się zimne i zatęchłe. Zimą ciągle palą się tam pochodnie, źródła nie tylko światła, ale też ciepła, które tworzą jasne ścieżki pod pałacem, lecz o tej porze roku zapala się je tylko wtedy, kiedy to konieczne; powietrze jest czyste i zimne, ma ciężar, który przenika przez najświetniej utkany materiał szaty cesarzowej. Jednak nawet idealny splot jedwabiu nie potrafi powstrzymać wilgoci, która wkrada się w jej kości, stawy jej kolan i krzyż; kości, które w dzieciństwie znosiły ostre ćwiczenia, wykręcanie i złamania, a teraz nieustannym, pulsującym bólem przypominają jej o każdym wspaniałym salcie, które wykonała. Wszystko to składa się na chłód, który zatapia się w nią i zostaje w niej, sprawiając ciągnący się tygodniami ból. Nie mówi o nim nikomu, nawet pałacowym medykom; jeśli ściany mają uszy, dworzanie i służący mają aż nadto chętnie otwierające się usta. Dziewczyna zawiązuje spodnią szatę w talii oraz pod piersią cesarzowej i Teodora czuje miękki dotyk jedwabiu. Napomina siebie, żeby nakazać sługom męża, aby ubierali go odpowiednio na tę porę roku. Jeśli ona zauważa spadek temperatury, on – osiemnaście lat od niej starszy – z pewnością go odczuwa. Służący bywają głupi, czekają tylko na rozkazy, a cesarz raczej nie zwróciłby uwagi na własną wygodę.

Następnie obfitsza szata, sięgająca stóp, z rękawami o długości trzy czwarte, przewiązanymi tuż pod łokciami. Potem wierzchnia szata, już purpurowa, ciężka od haftów złotą nicią, na stanie i przy rąbku wyszywana jej ulubionymi perłami, przez co już i tak nielekki materiał opada równo z jej piersi. Teodora wie, że ten krój pasuje do jej figury, stworzyła tę sylwetkę wspólnie ze szwaczką – ceremonialna szata jest wygodna i twarzowa. Teodora jest niska, a prosta linia dodaje jej wzrostu. Kolejne perły; perły na znak czystości, Chrystusa, mądrości. Kilka sznurów różnej długości opasuje jej szyję i spoczywa w równych odstępach na staniku szaty, opadając z ledwo zakrytego obojczyka. Najdłuższy sznur zanurza się między piersi, tworząc strzałkę kierującą wzrok na jej wąską talię. Znów iluzja wyższego wzrostu. Kształt strzałki powtarzają kolczyki z czerwonego złota, ozdobione perłami i szmaragdami. Służąca dźga płatek jej ucha drugim kolczykiem, nie trafia w dziurkę i aż się zachłystuje, pojmując, że sprawiła swojej nowej pani ból. Cesarzowa nabiera gwałtownie powietrza, ale szybko się powstrzymuje. Dziewczyna próbuje raz jeszcze i tym razem się jej udaje. Złoty kolczyk zwiesza się z ucha, wywołując ból swoim ciężarem, ale jest do niego przyzwyczajona.

W końcu ostrożnie rozpościera się cesarską chlamidę, a potem ponownie zbiera w odpowiedni kształt. Dłonie służących szczególnie ostrożnie obchodzą się z tą peleryną, symbolem cesarskiej władzy ich pani. Drapują i spinają jej na ramionach fałdy narzutki, które opadają do stóp Teodory. Czuje, jak barki pochylają się pod całym tym ciężarem, choć się na niego przygotowywała, choć pragnęła, aby nowa służąca nie dostrzegła, że chlamida jest dla cesarzowej brzemieniem. Szata jest oczywiście ciężka: te uroczyste stroje są niebywale bogato zdobione, tak gęsto pokryte haftem, że materiał zrobił się dwu- lub trzykrotnie grubszy od kunsztownych warstw złotej i srebrnej nici oraz kolejnych klejnotów – tym razem jej ulubionych szmaragdów, których blada zieleń podkreśla ciemniejszą purpurę. Purpura oznacza też dodatkowy ciężar – znaczenia, nie tylko wagi. Teodora wciąż jest jedyną kobietą, która ją nosi. Okrywa się purpurą oraz klejnotami i staje się tym, co one symbolizują. Z trudem utrzymuje prostą sylwetkę pod tym ciężarem; niesie na plecach cesarstwo.

Nie osuwa się na ziemię, nigdy tego nie zrobi. Ci służący, ta nowa dziewczyna, która ubiera ją tak starannie, tak nerwowo, że może poplamić jedwab spoconymi palcami, ci ludzie, których bezustannie, o każdej porze dnia i nocy, widuje przy pracy w swoich pokojach, nie mają pojęcia, ile fizycznego bólu, nudy oraz nieustannego, dręczącego pragnienia samotności i ciszy kosztuje ją stanie tak, gdy ją ubierają, tracenie czasu na przygotowania. Najpierw kąpiel, potem masaż i nacieranie skóry olejkami, następnie makijaż – sama go nakłada, przynajmniej na to nalega, na chwilę dla siebie – a w końcu katorga z ubieraniem. Bywa, że w dniu uroczystości od obudzenia się do pełnej gotowości upływa połowa poranka. Sama Teodora wolałaby narzucić starą szatę i móc ruszyć w świat. Najczęściej wolałaby po prostu ruszyć w świat, ale jest cesarzową i nie ma wyboru, stoi więc nieruchomo i pewnie, godząc się z tym.

W końcu wsuwa stopy w pantofle z brokatowej tkaniny, podwyższone nieco w obcasie, aby dodać jej odrobinę wzrostu, a kostkom nadać elegancką linię. Jeśli jej mąż zauważy, niech tak będzie, a jeśli inni zechcą się przyjrzeć – ona nie ma nic przeciwko temu. Chwila na to, żeby strój lepiej ułożył się na ramionach, żeby jej duch wzniósł się na narzucane przez niego wyżyny, i Teodora jest gotowa.

Moment później pada sygnał i odpowiedź na niego, która powtarza się raz po raz, aż korytarze i tunele, sklepione przejścia i prowadzące pod kolumnadami ścieżki rozbrzmiewają jej echem. Pałac przebiega wyczuwalny dreszcz, a sztab, służba i niewolnicy stają na baczność, gotowi, nawet jeśli władczyni nie zobaczy ich w odległych gabinetach lub położonych daleko poniżej kuchniach. Ci, którzy sądzą, że nikt nie zwraca na nich uwagi, kiedy wypełniają swoje niewdzięczne zadania – otwierają bramy lub oświetlają korytarze – i tak przyjmują pozy wyrażające większy szacunek. Dreszcz dociera do hipodromu. Nadchodzą. Niewolnicy przy drzwiach Katyzmy stają w pełnej gotowości. Trzydzieści tysięcy par oczu zwraca się w stronę wejścia, w którym już za chwilę ukażą się Justynian i Teodora.

Justynian wyciągnął dłoń, aby powstrzymać niewolnika, który otwierał przed nim drzwi.

– Theou doron – przywitał żonę po raz pierwszy tego dnia, jak codziennie nazywając ją „darem od Boga”. Aluzja do jej imienia była oczywista nawet dla dziewięcioletniego nubijskiego niewolnika, który chował się w ciemnym zakamarku korytarza w nadziei, że sam pozostanie niedostrzeżony, ale zobaczy cesarską parę. – Jak się miewasz?

Na to Teodora przywitała go tak jak zawsze od chwili, kiedy okrył się purpurą: głębokim, oficjalnym pokłonem, spuszczając wzrok i cicho odpowiadając:

– Jak się miewasz, panie?

Justynian się uśmiechnął, tłumiąc ziewnięcie, i przyciągnął ją do siebie jedną ręką, drugą pocierając twarz.

Teodora zobaczyła ciemniejsze niż zazwyczaj worki pod jego oczami i zapytała:

– Bezsenna noc? Znowu?

– Było sporo pracy. Musieliśmy się zastanowić nad pewnymi kwotami...

– Jesteś cesarzem – syknęła Teodora tak cicho, żeby tylko Justynian ją usłyszał.

Kiwnął głową.

– Purpura by to potwierdzała.

– Skarbnik jest na twoje usługi, a nie ty na jego.

– Potrzebujemy funduszy, które zapewnią nam jego reformy. Goci i Persowie nie będą czekać, aż przygotujemy nasze finanse do wojny...

– Więc twój kapadocki pijak likwiduje sieć pocztową, wiedząc, że najbardziej ucierpią na tym ubodzy?

– Może ucieszy cię wiadomość, że planuje też zwiększenie podatków bogatszych ludzi?

– Byłabym szczęśliwsza, gdybym wierzyła, że potrafi pracować bez twojego bezustannego nadzoru. Zadziwia mnie, że Narses na to pozwala, odcięłabym mu za to jaja, gdyby już nie był eunuchem.

Justynian się uśmiechnął. Nie było sensu po raz kolejny wyjaśniać, że reformy cesarskiego systemu pocztowego pomysłu jego skarbnika dawały mu upragnioną możliwość oderwania się od poważniejszych spraw, z którymi również zmagał się każdego dnia. Wiedział, że Teodora martwi się po prostu o jego samopoczucie, i podobało mu się to.

– Dobrze. Skoro skończyłaś już po raz kolejny kastrować mojego szefa sztabu i potępiać skarbnika, może ruszymy w drogę? Ludzie niecierpliwie czekają na rozpoczęcie dzisiejszych wyścigów...

Teodora skłoniła głowę na znak, że na razie temat jest zamknięty.

– Nasza wspólna kolacja jest wciąż aktualna? – zapytała.

– Tak, dołączy do nas Belizariusz.

– A jego żona?

– Jeśli to konieczne – odparł Justynian, zagryzając wargę, jak zawsze, kiedy był wzburzony – ale trzymaj ją ode mnie z daleka.

– Antonina jest moją przyjaciółką.

– To usadź ją obok siebie.

– Jest nie mniej ambitna od swojego męża.

– Ufam Belizariuszowi – oznajmił Justynian.

– A ja lubię Antoninę.

– A zatem jest między nami równowaga?

– Jak zawsze – odpowiedziała Teodora, lekko dotykając dłoni męża.

Justynian rozumiał, że jej dotyk jest sygnałem, aby zapomnieli o tej sprawie; na ich przybycie czekał cały hipodrom i mieli ważniejsze rzeczy na głowie niż zastanawianie się, kto z ich kręgu jest najmniej godzien zaufania. Justynian wychował się na dworze, Teodora w trzewiach hipodromu; wiedzieli, że niewielu ludziom mogą naprawdę zaufać.

Teodora cofnęła się o krok i wskazała głową zamknięte drzwi, zza których dobiegała narastająca wrzawa.

– W drogę?

Cesarz Nowego Rzymu gestem nakazał niewolnikom, aby otworzyli drzwi.

Kiedy zalała ich fala światła, a także widok, dźwięki i zapachy areny, wokół której zgromadzony tłum czekał na parę władców, Teodora szepnęła:

– Głowa do góry, ramiona ściągnięte, spójrz prosto przed siebie, na północ, na posągi koni, z powrotem na obelisk, a potem na południe.

Justynian kiwnął głową.

– Pozdrowić najdalsze rzędy, ale też senatorów i bogaczy z przodu, tak, wiem.

– To lud musimy mieć po swojej stronie, tak samo jak bogaczy.

– Zgadzam się, ale może nie musisz przypominać mi o tym za każdym razem?

– To moje zadanie.

– Twoim zadaniem jest być moją żoną.

Teodora dygnęła nieznacznie.

– To też.

Pojawili się w loży cesarskiej i tłum w hipodromie zobaczył, jak cesarzowa wyłania się o pół kroku za mężem i pochyla głowę, podczas gdy Justynian pozdrawia podwładnych; chłopiec ze wsi, któremu się powiodło, i osławiona eks-tancerka, aktorka i dziwka, obecnie wierna, pełna godności żona cesarza.

Trzydzieści tysięcy widzów i niemal tyle samo opinii o cesarzu i jego żonie. Upłynęły ponad dwa lata od dnia, kiedy zasiedli na tronie, prawie cztery, od kiedy zmieniono prawo, aby Teodora z Burdelu mogła poślubić Justyniana i zostać cesarzową Rzymu, a ludzie z Konstantynopola i spoza niego wciąż nie byli jednomyślni co do tego, czy są przychylni tej parze, czy też nie. Jak na razie ów podział wypadał na korzyść nowych władców, ale nie było gwarancji, że tak zostanie. Cesarska para każdego dnia pracowała nad tym, żeby lud odczuwał jej obecność, a jeszcze ciężej nad tym, aby ta obecność była ciepło przyjmowana.

Cesarzowa stała u boku swojego męża w Katyzmie, symbolizując siłę dwojga w jedności, wielu jako jedności, Nowy Rzym. Ludzie wiwatowali i pomachała im w odpowiedzi dłonią, czując ich aprobatę i ciesząc się nią tak jak wtedy, kiedy była aktorką. Teraz nawet bardziej, ponieważ w końcu mogła mieć pewne plany względem Miasta i bliskich. Jej siostra Komito dobrze wyszła za mąż – za Sittasa, jednego z ulubionych dowódców Justyniana – i obie wkrótce czekało szukanie mężów dla ich córek, Any i Indaro. Teodora dowodziła sztabem ludzi, zarządzała świtą, dbała o bliską i daleką rodzinę z obu stron i przede wszystkim nieustannie doradzała Justynianowi i go wspierała.

Gdy cesarzowa wróciła do komnat, służba pomogła jej zdjąć odświętne szaty. Teodora najbardziej pragnęłaby zerwać chlamidę w chwili, kiedy zamykały się za nią drzwi Katyzmy, szybko się jednak nauczyła, że brak szacunku dla symboli państwowych jest w pałacu źle przyjmowany. Wielu służących wychowało się na dworze, większość z nich wiedziała o protokole więcej niż ona, a wszyscy wielkim respektem darzyli purpurę, choć nie zawsze noszącą ją osobę. Cesarze przychodzili i odchodzili, a wraz z nimi mianowani przez nich urzędnicy i hierarchowie kościelni, ale ci, dzięki którym funkcjonował pałac, ci, którzy obsługiwali machinę państwową, zazwyczaj zostawali na miejscu. Teodora musiała pilnować, aby byli po jej stronie. Plotki roznoszone między jedną częścią pałacu a drugą z równą łatwością wydostawały się do Miasta i jeszcze dalej. Teraz, kiedy była aktorka nie mogła już oczarowywać publiczności uśmiechem albo porozumiewawczym mrugnięciem, musiała zdobywać jej przychylność przez pośredników, pozwalając, aby pogłoski o jej wspaniałości przyciągały ludzi do niej jako do cesarzowej, kobiety godnej tego tytułu, a nie gwiazdy teatru. W młodości nazbyt często była zdana na kaprysy możnowładców; teraz wolała, żeby praca dla niej sprawiała ludziom przyjemność dlatego, że ją lubią i szanują, a nie ponieważ ona tego wymaga. Jeśli musiała udawać, że kocha ciężką cesarską chlamidę i purpurę, aby zyskać sympatię – była gotowa to robić.

Uwolniona od niewygodnych insygniów władzy Teodora zajęła się pozostałymi zadaniami tego dnia, przyjmując cywilne i pałacowe petycje, które przedstawiał jej eunuch Armeniusz, kochanek Narsesa, szefa sztabu jej męża. Armeniusz pracował dla Teodory już lata wcześniej, kiedy mieszkała w leżącym w północnej Afryce Pentapolis, znał ją zarówno w nędzy, jak i na szczycie fali powodzenia; teraz pomagał jej przy wszystkich sprawach związanych z jej stanowiskiem, tak samo jak Narses pracujący jako prawa ręka Justyniana. W końcu Teodora zakończyła posłuchanie. Niekończący się strumień petentów odpłynął, a ona, stanąwszy przy wielkim oknie, patrzyła na stary mur, latarnię morską i wodę. Była przyzwyczajona do ciężkiej pracy – jako aktorka i później, jako pustelniczka, wprawiała się w kontrolowaniu swojego ciała i woli – ale już w dzieciństwie łaknęła samotności. Jednak mimo cesarskiej władzy i przywilejów tego akurat zawsze było bardzo niewiele.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Rozdział drugi

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzeci

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział czwarty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział piąty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział szósty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział siódmy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział ósmy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dziewiąty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dziesiąty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział jedenasty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwunasty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzynasty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział czternasty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział piętnasty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział szesnasty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział siedemnasty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział osiemnasty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dziewiętnasty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty pierwszy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty drugi

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty trzeci

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty czwarty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty piąty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty szósty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty siódmy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty ósmy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty dziewiąty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty pierwszy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty drugi

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty trzeci

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty czwarty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty piąty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty szósty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty siódmy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty ósmy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty dziewiąty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział czterdziesty

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział czterdziesty pierwszy

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Purpurowy całun

Spis treści

Karta tytułowa

Dedykacja

Przed purpurą

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

Rozdział czwarty

Rozdział piąty

Rozdział szósty

Rozdział siódmy

Rozdział ósmy

Rozdział dziewiąty

Rozdział dziesiąty

Rozdział jedenasty

Rozdział dwunasty

Rozdział trzynasty

Rozdział czternasty

Rozdział piętnasty

Rozdział szesnasty

Rozdział siedemnasty

Rozdział osiemnasty

Rozdział dziewiętnasty

Rozdział dwudziesty

Rozdział dwudziesty pierwszy

Rozdział dwudziesty drugi

Rozdział dwudziesty trzeci

Rozdział dwudziesty czwarty

Rozdział dwudziesty piąty

Rozdział dwudziesty szósty

Rozdział dwudziesty siódmy

Rozdział dwudziesty ósmy

Rozdział dwudziesty dziewiąty

Rozdział trzydziesty

Rozdział trzydziesty pierwszy

Rozdział trzydziesty drugi

Rozdział trzydziesty trzeci

Rozdział trzydziesty czwarty

Rozdział trzydziesty piąty

Rozdział trzydziesty szósty

Rozdział trzydziesty siódmy

Rozdział trzydziesty ósmy

Rozdział trzydziesty dziewiąty

Rozdział czterdziesty

Rozdział czterdziesty pierwszy

Podziękowania

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: The Purple Shroud

The Purple Shroud by Stella Duffy

Copyright © 2012 by Stella Duffy. By arrangement with the author.

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2013

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Małgorzata Chwałek

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Michał Pawłowski / www.kreskaikropka.pl

Fotografia na okładce

© Elisa Lazo de Valdez/Corbis/FotoChannels

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Purpurowy całun, wyd. I, Poznań 2013)

ISBN 978-83-7818-167-5

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl