Chaimowi Zvi Lipskarowi
i wielu innym przyjaciołom,
którzy pomogli mi stworzyć tę książkę

Prolog

Dewszirme

Góry Fogaraskie –
kampania siedmiogrodzka

Wiosna A.D. 1540

Tej nocy, gdy zabrali go szkarłatni jeźdźcy – z tego, co wiedział i co mógł wiedzieć – na niebie panował Skorpion, ten sam znak, w którym przyszedł na świat. Wydawało się, że to ręka Boga podzieliła blaskiem księżyca górską dolinę na dwie części – tę, która była ciemnością, i tę, która była światłem, a światło rozjaśniło diabłom ścieżkę do jego drzwi. Gdyby psy wojny nie zgubiły drogi, chłopak nie zostałby znaleziony, a pokój, miłość oraz praca wypełniłyby cały jego żywot. Jednakże taką właśnie ma naturę Los w czasach chaosu. A czy kiedykolwiek czas nie był chaosem? Czy kiedykolwiek wojna nie była wylęgarnią demonów? Kto osuszy łzy bezimiennych, gdy nawet święci i męczennicy drzemią w swoich kryptach? Król umarł i cesarze rzucili się jak szakale do walki o schedę po nim. A jeśli cesarze niewiele dbają o to, że ich szlak znaczą świeże cmentarzyska, dlaczego mieliby się tym przejmować ich słudzy? „Jako na górze, tak i na dole”, mawiają mędrcy, i tak też się działo tej nocy.

Na imię mu było Mattias, miał dwanaście lat i o sprawach państwa i polityki nie wiedział absolutnie nic. Pochodził z rodziny saskich kowali, przeszczepionej przez dziadka, niespokojnego ducha, na strome zbocze karpackiej doliny, do wioski nieznaczącej nic dla nikogo prócz tych, którzy nazywali ją domem. Sypiał w kuchni, przy palenisku, śniąc o ogniu i stali. Obudził się w mroku, przed świtem, czując, że serce w jego piersi szamoce się jak dziki ptak. Włożył wysokie buty i kurtkę naznaczoną sadzą, a potem cicho – bo jego matka i dwie siostry spały w sąsiedniej izbie – dorzucił drewna i rozdmuchał ogień z bladoróżowych drobin żaru tlących się w palenisku, by ciepło powitało dziewczęta, gdy się obudzą.

Jak wszyscy pierworodni w jego rodzie, Mattias był kowalem. Tego dnia zamierzył dokończyć sztylet i myśl o tym zadaniu napawała go radością, bo który chłopiec nie chciałby stworzyć prawdziwej broni, gdyby tylko mógł? Wyjął z ognia płonące polano i wyszedł na podwórze. Zatrzymał się za progiem, gdy rześkie powietrze napełniło jego pierś. Świat wokół niego tonął w czerni i srebrzystej poświacie księżyca. Ponad wierzchołkami gór, na nieboskłonie, zobaczył znajome konstelacje i bezgłośnie wymówił ich nazwy: Panna, Wolarz, Kasjopeja. Na zboczu lśniły nitki rozwidlonego strumienia, a poniżej granicy lasu mgła spowijała pastwiska. Kuźnia ojca trwała zaś pośrodku podwórza niczym świątynia nieznanego proroka, a blask ognia na ścianach z jasnego kamienia obiecywał magię i cuda oraz stworzenie rzeczy, jakich nikt jeszcze nie stworzył.

Tak jak nauczył go ojciec, Kristofer, Mattias przeżegnał się na progu i odmówił szeptem modlitwę do świętego Jakuba. Kristofer był w podróży – podkuwał konie i ostrzył narzędzia wieśniakom i mieszkańcom pobliskich dworów. Czy będzie wściekły, kiedy wróci i przekona się, że Mattias stracił trzy dni na kucie sztyletu, podczas gdy mógł zrobić haczyki na ryby, piłę do drewna albo kosę, czyli dobra, na które zawsze znajdzie się chętny? Nie, jeśli ostrze będzie proste. Jeśli wykona je solidnie, ojciec będzie dumny. Mattias przeżegnał się jeszcze raz i wszedł do środka.

Kuźnia pachniała kopytami wołów, morską solą, zimnym żużlem, końmi i węglem. Palenisko było gotowe, bo w takim stanie zostawił je wieczorem, a podpałka natychmiast zajęła się od płonącego polana. Dorzucił koksu z poprzedniego dnia i popracował miechami, by podsycić ogień, aż warstwa węgla drzewnego w dyszy powietrznej sięgnęła odpowiedniej grubości. Zapalił lampę i wygrzebał ostrze z popiołów, w których zostawił je po pracy.

Prostowanie i hartowanie stali zajęło mu dwa dni, a efektem pracy było sześciocalowe ostrze z czterocalowym trzpieniem. Wykuwał już wcześniej noże, ale to był jego pierwszy sztylet. Stworzenie broni o obusiecznej, symetrycznej, odpowiednio wytrzymałej klindze wymagało szczególnych umiejętności. Symetria nie była jeszcze doskonała, ale przynajmniej krawędzie nie uciekały mu spod pilnika. Zdmuchnął z ostrza popiół i spojrzawszy na jego ukośnie spiłowane brzegi, nie dostrzegł ani jednej nierówności. Przetarł stal wilgotną szmatką i zabrał się do szlifowania pumeksem obu stron klingi, a gdy skończył, polerował ją masłem z proszkiem Emrila tak długo, aż zaczęła lśnić granatowym blaskiem. Teraz miał dowieść swej biegłości w hartowaniu.

Rozsypał na rozżarzonych węglach cienką warstwę popiołu, a na niej ułożył ostrze. Patrzył, jak z wolna nabiera barwy, i od czasu do czasu przewracał je na drugą stronę, by rozgrzewało się równomiernie. Gdy krawędzie stały się jasne jak słoma, uniósł klingę szczypcami i zanurzył w wiadrze wilgotnej ziemi. Buchnęła para, od której woni zakręciło mu się w głowie. To pierwsze hartowanie, jak mawiał dziadek Mattiasa, jest hołdem, który powstające ostrze składa czterem żywiołom: ogniowi, wodzie, powietrzu i ziemi. Taka klinga ma trwać. Rozniecił żar na nowo i raz jeszcze posypał popiołem. Uniósł pokrywę drugiego wiadra, w którym poprzedniego dnia zebrał mocz najśmiglejszego rumaka w całej wiosce.

– Mattie, mogę popatrzeć?

W pierwszej chwili zirytowało go pytanie siostrzyczki. To była jego praca, jego miejsce, miejsce mężczyzny, nie pięcioletnich dziewczynek. Ale Britta go uwielbiała. Zawsze widział w jej oczach blask, gdy na niego patrzyła. Była ulubienicą rodziny. Mattias nigdy nie zapomniał o dwóch młodszych braciach, którzy umarli, zanim nauczyli się chodzić, choć tak naprawdę pamiętał nie samą śmierć, ale rozpacz matki i milczenie przygnębionego ojca. Gdy się odwracał, nie czuł już gniewu i uśmiechał się do stojącej w drzwiach Britty. W szarej poświacie świtu wyglądała jak lalka; ubrana w koszulę nocną i trepy zaciskała dłonie na ramionach, drżąc z zimna. Mattias zdjął kurtkę i opatulił nią siostrę. Podniósł Brittę i usadził na workach z solą leżących tuż za drzwiami.

– Możesz przyglądać się stąd, tylko nie podchodź do ognia. – Widział, że niezupełnie o to jej chodziło, ale nie zaprotestowała. – Mama i Gerta jeszcze śpią? – spytał.

Britta skinęła głową.

– Tak. Przestraszyłam się, bo psy we wsi szczekały.

Mattias nadstawił ucha. Prawda, pomyślał. Gdzieś na stoku rozbrzmiewał chór zajadłych psich głosów. Zasłuchany w trzask ognia nie zwrócił na nie wcześniej uwagi.

– Pewnie wywęszyły lisa – stwierdził.

– Albo wilka.

Uśmiechnął się.

– Wilki już tu nie przychodzą.

Pochylił się znowu nad ostrzem i stwierdził, że przestygło już na tyle, by mógł go dotknąć. Wytarł je do czysta i ponownie umieścił w ogniu. Kusiło go, żeby popracować miechami, bo uwielbiał widok gasnących węgli, w które nagle powraca życie, ale nie zrobił tego, bo wiedział, że jeśli zmiana koloru będzie zbyt szybka, stal osłabnie.

– Dlaczego wilki już tu nie przychodzą?

Mattias odwrócił ostrze.

– Bo się nas boją.

– A dlaczego wilki się nas boją?

Krawędzie ostrza jarzyły się płową barwą jesiennej szaty jelenia. Szczypce raz jeszcze odwróciły rozżarzony metal. Tak, stal równomiernie nabierała koloru; tylko najgrubsza, środkowa część klingi oraz trzpień świeciły czerwonawym blaskiem. Zbliżał się czas drugiego hartowania. Mattias wyjął swe dzieło z płomieni i zanurzył w moczu. Odwrócił głowę, gdy z głośnym sykiem uwolniły się cuchnące amoniakiem opary. Zaczął odmawiać Ave Maria i nim dotarł do połowy, Britta dołączyła do niego, łamiąc sobie język na obco brzmiących, łacińskich słowach. Nie przerywał, modlitwą odmierzając czas do końca procesu. Wreszcie wydobył dymiącą stal ze żrącego płynu, zagrzebał w pojemniku z popiołem i otarł pot z czoła.

Drugie hartowanie dobiegło końca i miał nadzieję, że jest całkiem udane. Żrące końskie szczyny miały nadać krawędziom klingi trwałą ostrość. Mattias miał też nadzieję, że rączość dawcy uczyni sztylet szybszym. Trzecie, najbardziej magiczne hartowanie wymagało wyniesienia broni na zewnątrz, gdzie przy grządce warzyw rosła bujna, zielona trawa pokryta świeżą rosą. Nie było czystszej wody niż ta, której przybycia nikt nawet nigdy nie oglądał, choćby czuwał całą noc; wody, która musiała pochodzić wprost z Niebios. Niektórzy wierzyli, że krople te są łzami samego Boga, który płacze nad swymi śpiącymi dziećmi. Poprzez chłodną rosę duch gór miał wniknąć do serca sztyletu i związać się z nim, nadając mu moc służenia słusznej sprawie. Mattias wsunął szczypce w żar i zaczął pompować miechami, aż pogrubione końcówki rozjarzyły się pomarańczowo.

– Mattie, dlaczego wilki się nas boją?

– Boją się, że będziemy na nie polować i zabijać je.

– A dlaczego mielibyśmy polować i zabijać je?

– Dlatego że one zabijają nasze owce. I dlatego że ich futra ogrzewają nas w zimie. Tata nosi przecież wilczą skórę.

– Sam zabił wilka?

Kristofer istotnie sam tego dokonał, ale nie była to historia odpowiednia dla dziewczynki. Mattias starł popiół z ostrza i położył je przy palenisku. Wiedział, że Britty nie można ignorować, ale w tej chwili musiał się skupić na pracy.

– Może zaśpiewasz mi piosenkę? – zaproponował. – Piosenka połączy się ze stalą, a przez nią i cząstka ciebie, więc ten sztylet będzie i mój, i twój.

– Którą piosenkę? Powiedz prędko, Mattie, którą?

Gdy spojrzał na jej rozpromienioną twarzyczkę, przeszło mu przez myśl, że być może – przynajmniej w wyobraźni siostry – sztylet już stał się na wieki jej własnością.

– O Kruku – odparł.

Piosenkę tę często śpiewała im matka. Britta zadziwiła wszystkich, gdy jako trzylatka powtórzyła z pamięci wszystkie strofki. Była to historia księcia, którego zazdrosna macocha zamieniła w kruka, oraz księżniczki, która naraziła życie własnego dziecka, by przywrócić księciu dawną postać. Ponure przygody obojga kończyły się szczęśliwie, ale Mattias już nie wierzył w prawdziwość tej opowieści tak jak dawniej. Britta natomiast święcie wierzyła w każde słowo. Zaczęła śpiewać wysokim, drżącym głosem, napełniając swym nierdzewnym duchem ponure wnętrze kuźni. Mattias zaś ucieszył się skrycie, że wpadł na pomysł z piosenką, bo przypomniał sobie słowa ojca, Kristofera: nikt nie potrafi zgłębić do końca tajemnic stali. Skoro inna jest klinga ukuta podczas śnieżnej burzy, inna w słoneczny dzień – a przecież nikt nie zaprzeczyłby, że tak jest – to czy dźwięk słodkiego głosu mógł nie pozostawić śladu zaklętego w stal?

Britta wciąż jeszcze śpiewała, gdy przystępował do ostatniego hartowania. Zacisnął rozżarzone końcówki szczypiec na „kręgosłupie” ostrza, by nadać mu twardość, która sama w sobie nie jest jeszcze mocą. Gdy metal nabrał ciemnoniebieskiej barwy, zabrał się do pracy nad trzpieniem i podkrzyżem. Po chwili sam czubek klingi stał się bladobłękitny jak niebo noworocznym świtem. Pracował, słuchając śpiewnej opowieści Britty o tym, jak Kruk zdobywał serce księżniczki, a w jego sercu narastało przekonanie, że ojciec będzie dumny z tak doskonałego ostrza. Odłożył rozgrzane szczypce do zimnej wody i chwycił inne, już schłodzone. Rozgrzebał żar i popiół na nowo i umieścił ostrze tak, by czubkiem spoczywało na bryle węgla drzewnego. Czekał, aż krawędzie rozkwitną barwą włosów jego matki, ognistym kolorem miedzi, by poddać klingę ostatecznej próbie przez zmoczenie rosą. Wpatrywał się w stal z taką intensywnością, jakby od tego zależało jego miejsce w wieczności. Nie słyszał, jak Britta upadała na ziemię; jego uwagę przykuło tylko to, że nagle ucichł jej śpiew.

– Nie przerywaj teraz, Britto – zawołał przez ramię. – Już prawie gotowe.

Metal zmieniał barwę na jego oczach, jarząc się jak alchemiczne złoto, ale ciszy nie przerywała piosenka, której tak bardzo teraz potrzebował. Wiedział już w głębi serca, że głos siostry naprawdę stopi się właśnie z tym ostrzem i że sztylet rzeczywiście będzie ich wspólną własnością, ponieważ oboje włożyli weń po cząstce swej duszy, przydając mu szlachetności. Odwrócił się od ognia, wciąż zaciskając dłonie na szczypcach, by poszukać spojrzeniem jej oczu.

– Prawie gotowe! – powiedział.

Leżała na klepisku. Jej czaszka była rozłupana jak gliniany dzban na wino. Kurtka Mattiasa opadła z jej ramion, a koszula nocna zdążyła już nasiąknąć czymś czarnym, lśniącym jak melasa pod burzą rozsypanych w nieładzie jasnych włosów.

Nad ciałem Britty, z obojętną miną chłopa, który właśnie uśmiercił szpadlem kreta, stał krępy młodzik o rzadkim zaroście, o pół głowy niższy od Mattiasa. Odziany był grubo w łachmany, a na głowie miał brudną, zieloną czapkę. Trzymał w dłoni krótką, zagiętą szablę splamioną ową gęstą melasą, do której przylgnęły kosmyki włosów zamordowanej dziewczynki. Gdy uniósł głowę, jego oczy były martwe jak kamienie. Wodząc spojrzeniem po wnętrzu kuźni, nie poświęcił Mattiasowi więcej uwagi niż jego narzędziom czy kowadłu. Warknął tylko pytająco w obcym języku.

Mattias stał w żarze paleniska, ale w duszy czuł lodowatą pustkę. To, co zobaczył, pozbawiło go tchu. Pozbawiło woli. Pozbawiło wszystkich uczuć, które dotąd znał. Jakaś cząstka jego umysłu pytała uporczywie, czy tak właśnie czuje się stalowa klinga, gdy się ją hartuje. A jeśli tak, to w której kąpieli? Uciekł myślą ku ogniowi, w którym zostawił coś, co tak dobrze znał. Odwrócił się i spojrzał na ostrze, którego krawędzie miały teraz barwę włosów matki – nitki ognistego brązu z wolna sięgały ku jarzącemu się ciemnym błękitem rdzeniowi sztyletu. Poczuł, że do reszty traci panowanie nad sobą; prysła też cała magia, którą stworzył z Brittą tego ranka, a wraz z nią marzenie o ojcowskiej dumie. Nie mógł tego tak zostawić: mocno chwycił szczypcami podkrzyże sztyletu i wyciągnął go z paleniska. Odwrócił się.

Morderca ruszył już w jego stronę, a na jego twarzy nie było ani śladu niepokoju, póki nie zobaczył broni w rękach Mattiasa. Ukłucie strachu, które poczuł w tym momencie, było oznaką niedoświadczenia, ale nie zyskało mu przebaczenia. Sztylet pomknął naprzód, jakby niesiony własną wolą, ze świstem tnąc powietrze. Czyniąc pierwszy krok, Mattias miał wrażenie, że jego stopy zmieniły się w ołów, ale drugi napędzany był już wściekłością, która ściskała go za gardło. W trzecim kroku chłopak i jego sztylet byli już tylko narzędziem ślepej nienawiści. Młodzik wykrzyknął coś w obcej mowie i w tej samej chwili Mattias zatopił klingę w jego brzuchu. Ciało zaskwierczało w zetknięciu ze stalą, gdy przycisnął je do ściany. Czując smród palącej się wełny i tłuszczu, patrzył w kamienne oczy, wybałuszone w śmiertelnym przerażeniu. Morderca krzyknął i upuścił szablę. Zaczął wrzeszczeć i odruchowo chwycił rozżarzony trzpień, który natychmiast wypalił mu skórę dłoni, odsłaniając ścięgna. Mattias zacisnął lewą rękę na szeroko otwartych ustach intruza. Naparł mocniej na szczypce, aż ich szczęki dotknęły falującego brzucha, a czubek sztyletu zgrzytnął o coś twardego – zapewne kość. I wtedy zaczął się modlić.

– Ave Maria, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui, Iesus.

Gardło młodzika zacisnęło się konwulsyjnie, a z ust, przez palce Mattiasa, popłynęła krew. Ścisnął mocniej. Czerwone strugi pojawiły się w nozdrzach. Dłonie pozbawione skóry chwyciły szczypce, a szeroką piersią targnęły daremne spazmy. Blask rozpalonych oczu gasł powoli, konwulsje słabły, a Mattias kończył modlitwę.

– Święta Mario, Matko Boża, módl się za nami grzesznymi, teraz i w godzinę śmierci naszej.

Mattias czuł, że coś się ulatnia z ciała zabójcy; uchodzi z niego w ciszy mrożącej szpik. Coś w nim było i nagle przestało być. Ciało młodzika sflaczało i stało się ciężarem, jakiego Mattias nigdy jeszcze nie dźwigał. Twarz pod zaciśniętą dłonią rozluźniła się, blada jak płótno. Półprzymknięte oczy stały się mętne i znikła z nich resztka światła; niczym nie różniły się od oczu świńskiego łba na rzeźnickim straganie. Zatem tak wygląda śmierć. Tak wygląda zabijanie.

– Amen – powiedział Mattias.

Hartowanie, dodał w myśli.

Wyszarpnął sztylet z ciała. Ostrze było czarne jak grzech aż po samo podkrzyże. Pozwolił bezwładnemu ciału złożyć się wpół i opaść, więcej na nie nie patrząc. Słyszał dalekie szczekanie psów i ochrypłe, niezrozumiałe wrzaski, a także okrzyki przerażenia. Britta leżała przy drzwiach, zakrwawiona i nieruchoma. I z niej uszło coś niewidzialnego. Szczypce w dłoni Mattiasa drżały, podobnie jak jego kolana. Ogarnęły go mdłości, a obraz przed oczami stał się rozmazany. Chłopak zwrócił się ku bezpiecznym przedmiotom, które znał: palenisku, narzędziom, płomieniom. Przetarł parujące ostrze wilgotną szmatą, ale stal pozostała czarna. Czuł instynktownie, że nic już nie zmieni jej barwy. Broń była jeszcze zbyt gorąca, by mógł ją utrzymać w dłoni, ale nie chciał poddawać jej kolejnej kąpieli, bo choć cały jego świat stanął na głowie, rozpaczliwie starał się przestrzegać prawideł sztuki. Zmoczył kawałek płótna w zimnej wodzie i zawinął wokół trzpienia. Znieruchomiał.

Z kakofonii dźwięków dobiegających zza drzwi kuźni wyłowił głos – bliższy niż inne, wzywający Boga, ale nie proszący o Jego miłosierdzie, lecz o gniew i pomstę. Był to pierwszy głos, który Mattias usłyszał w swoim życiu. Głos matki.

Ścisnął w dłoni mokrą, prowizoryczną rękojeść sztyletu. Temperatura trzpienia opadła do znośnego poziomu. Ostatnie hartowanie ostrza dokonało się nie w najczystszej rosie, ale we krwi mordercy. Mattias wiedział już, że jego los i przeznaczenie będą takie same jak los i przeznaczenie, które wróżył swemu sztyletowi. Zastanawiał się – nie po raz ostatni – czy to nie fakt, że w ogóle zabrał się do kucia tego diabelskiego ostrza, sprawił, że utracił najbliższych. Chciał odszukać w sobie duszę, z którą obudził się tego ranka, ale nie znalazł jej. Szukał też w myśli modlitwy, ale język odmówił mu posłuszeństwa. Jakaś siła wyrwała z jego wnętrza coś, czego istnienia nawet nie podejrzewał, póki nie dostrzegł pustki zionącej rozpaczą. Coś utracił i nawet sam Bóg nie mógł mu tego przywrócić. Gniew matki nie dawał mu spokoju. W szalonym gniewie, nie w smutku, postanowiła umrzeć. Gniew przyzywał go do niej. Podszedł do drzwi i pochylił się nad Brittą, by okryć ją kurtką. Ona przynajmniej odeszła w jednej chwili, z pieśnią na ustach i radością tworzenia w sercu. W klindze sztyletu mieszkał teraz nie tylko anioł, ale i diabeł. Mattias miał zabrać siostrę ze sobą. Zabrać do serca anioła i diabła.

Para uniosła się nad czarnym ostrzem, gdy wyszedł na chłód, jakby niewidzialna sztolnia łączyła kuźnię z piekłem, a on sam był nowo narodzonym demonem-zabójcą. Podwórze było puste. Wierzchołki gór tonęły w zmierzwionej, cynobrowej chmurze. Ku niebu nad wioską unosiły się kolumny dymu, a wraz z nimi rozpaczliwe krzyki i trzaski płomieni. Mattias szedł po nierównym bruku chory ze strachu. Ze strachu przed złym losem, który spotkał jego matkę. Przed hańbą. Przed tchórzostwem. Przed świadomością, że nie mógł jej ocalić. Przed ciemnością, która zagościła w jego duszy. Lecz to właśnie ciemność przemawiała do niego z dziką mocą, nie pozwalając ani na wahanie, ani na odmowę.

„Zanurz się we mnie”, mówiła.

Mattias odwrócił się i spojrzał na kuźnię. Po raz pierwszy w życiu zobaczył w niej tylko ponurą chatę z kamienia. Chatę kryjącą zwłoki jego siostry i człowieka, którego zabił.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Część pierwsza

Świat marzeń

Dostępne w wersji pełnej

Część druga

Maltańska Iliada

Dostępne w wersji pełnej

Część trzecia

Wiejące wiatry

Dostępne w wersji pełnej

Część czwarta

Pośród lwich legowisk

Dostępne w wersji pełnej

Część piąta

Skrwawione róże

Dostępne w wersji pełnej

Epilog

Łaska boża

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Karta tytułowa

Prolog. Dewszirme

Część pierwsza. Świat marzeń

Część druga. Maltańska Iliada

Część trzecia. Wiejące wiatry

Część czwarta. Pośród lwich legowisk

Część piąta. Skrwawione róże

Epilog. Łaska boża

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: The Religion

Copyright © Tim Willocks 2006

All rights reserved

Tim Willocks has asserted his right under the Copyright, Designs and Patents Act 1988 to be identified as the author of this work.

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2012

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony.

Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Konsultanci: dr Maciej Forycki (historyk), dr Marcin Styszyński (arabista)

Opracowanie graficzne okładki: Sławomir Folkman

Ilustracja na okładce: Larry Rostant

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Religia, wyd. II, poprawione, Poznań 2014)

ISBN 978-83-7818-247-4

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com