Spis treści

Sekrety Watykanu

Wstęp. Inne oblicze Rzymu

1. Dom cały ze złota

2. Papiescy halabardnicy

3. Krzyż i miecz

4. Cena chwały

5. Kościół pozbawiony głosu

6. Dwaj genialni rywale

7. Burzliwe dzieje pewnego budynku

8. Dwa grobowce

9. Tajemnica templariuszy

10. Niespokojne wojsko papieża

11. Bankierzy Pana Boga

12. Boska kaplica

13. 16 października 1943

14. Dziewczyna, która zniknęła bez śladu

15. Trybunał wiary

16. Święta sekta Boga

Dodatek. Gdy Kościół staje się państwem

Podziękowania

Wybrana bibliografia

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Sekrety Watykanu

Kiedyś miewałem sny na temat Kościoła. Śniłem o Kościele, który kroczy drogą ubóstwa i pokory, który nie posiada władzy na tym świecie. (…) O Kościele, w którym jest miejsce dla osób potrafiących myśleć w sposób bardziej otwarty. O Kościele dodającym odwagi nade wszystko tym, którzy czują się malutcy lub grzeszni. Śniłem Kościół młody. Dzisiaj już nie miewam tego rodzaju snów. Po ukończeniu siedemdziesiątego piątego roku życia postanowiłem modlić się za Kościół.

CARLO MARIA MARTINI,

Conversazioni notturne a Gerusalemme

WSTĘP

Inne oblicze Rzymu

Zdarzenia przedstawiane w tej książce nie dotyczą Kościoła katolickiego pojmowanego jako przedmiot wiary, którego duchowni i wierni często są bardzo ofiarni. Zebrano tu niektóre znaczące wydarzenia dotyczące Stolicy Apostolskiej (Watykanu), to znaczy suwerennego państwa mającego swoje organa władzy, terytorium (nawet jeśli symboliczne), sztandar, hymn, pieniądz, armię (także symboliczną), jak również placówki dyplomatyczne rozsiane po całym świecie i akredytowanych ambasadorów (nuncjuszy apostolskich).

Zwrot „znaczące wydarzenia” może tu być dwojako rozumiany. Znaczenie najbardziej oczywiste odnosi się do tego, że przebieg owych zdarzeń był rezultatem pewnych okoliczności politycznych i historycznych. Znaczenie mniej oczywiste zaś mówi, że zdarzenia te, nieraz nacechowane okrucieństwem, a nawet krwawą przemocą, pokazują, jak straszliwą cenę Kościół katolicki zapłacił za to, aby trwale zjednoczyć swoją misję duchową z polityczną naturą swego państwa. Można by tu mówić o próbie pojednania nieba i ziemi, niewinności świętych z przebiegłością władców lub też, odwołując się do języka ewangelii, o Bogu i Mamonie.

Na tego rodzaju pomieszanie wielokrotnie zwracali uwagę ludzie wielkiego ducha czy oświeconego rozumu przynależący do Kościoła. Od momentu, gdy wraz z cesarzem Teodozjuszem (koniec IV wieku) chrześcijaństwo stało się religią państwową, nie było epoki, w której nie odzywałyby się głosy nawołujące Kościół do odrzucenia złota i purpury oraz powrotu do pobożnej pokory swoich początków. Więzy polityki są jednak niezwykle silne i jedynym sposobem uwolnienia się z nich byłaby odważna i definitywna separacja, do której jednak nigdy nie doszło. Głosy sprzeciwu pozostały więc w mało znaczącej mniejszości. Określano je mianem „ubogacającego dialogu”, lecz przynajmniej do tej pory był to dialog między głuchymi.

Ta fundamentalna dwuznaczność znajduje odzwierciedlenie w postaci papieża. Gdy bowiem on przemawia, prawie nigdy jasno nie wiadomo, czy czyni to jako duchowy przywódca wielkiej religii, jako przewodnik i pasterz swego stada, czy też jako głowa suwerennego państwa, monarcha skupiający w swojej osobie całą władzę: ustawodawczą, wykonawczą i sądową. Już bowiem sam jego tytuł, pontifex maximus, wskazuje na podwójną naturę: najwyższego i dożywotniego władcę jednej z nielicznych, jeżeli nie jedynej, jeszcze istniejącej monarchii absolutnej.

Osoby zainteresowane pogłębieniem znajomości owej potężnej struktury światowej odsyłam do zamieszczonego na końcu książki Dodatku, w którym dokonałem kilku koniecznych rozróżnień między Watykanem, Stolicą Apostolską i Kościołem katolickim.

Według powszechnie przyjmowanej tezy silny wpływ, jaki Kościół czasami wywiera na dzieje świata, a być może nawet sam fakt jego nieprzerwanego istnienia na przestrzeni wieków jest właśnie skutkiem owej podwójnej tożsamości. Bez wątpienia jest to w ciągu dwudziestu wieków historii jedyny przypadek wyznania religijnego posiadającego tak niewzruszoną strukturę państwową. W czasach starożytnych zdarzało się, że władza polityczna pełniła także funkcje religijne. Nigdy jednak nie zdarzyło się coś przeciwnego, to znaczy, by autorytet religijny przyjął pewną konkretną formę polityczną. Nie ma też wątpliwości, że – obok wyraźnych korzyści materialnych – ten stan rzeczy bardzo zaważył na czysto duchowym oddziaływaniu Kościoła, gdyż pomimo różnego rodzaju prób dostosowania trudno pojednać Boga i Mamonę.

Jak czytelnik będzie miał okazję się przekonać, poszczególne rozdziały tej książki dotyczą postaci i zdarzeń, które obejmują okres od starożytności do czasów nam współczesnych. Pierwszy rozdział mówi nawet o pewnym cesarzu, który panował, gdy Watykan nie był jeszcze tym, czym jest teraz. W pewnym sensie stanowi to wykroczenie poza nasze ramy tematyczne, jednak w celu uzyskania szerszego oglądu wydawało się wskazane poczynić pewne dygresje, aby uchwycić dynamikę, dzięki której lepiej się zrozumie późniejsze wypadki, całe dzieje, profile czy charakter niektórych postaci.

Jednak mówić o Watykanie to nade wszystko znaczy mówić o Rzymie. Od IV wieku prawie do końca wieku XIX historia watykańska i dzieje tego miasta nakładają się. Niektóre opisane tu zdarzenia pod pewnymi względami naprawdę odzwierciedlają to, co sygnalizuje tytuł naszego Wstępu: „inne oblicze Rzymu”.

Książka ta nie rości sobie pretensji do miana wyczerpującego studium ani tematycznie, ani chronologicznie. Zawiera opowieści, o których wyborze zdecydowały znaczenie zdarzeń (minionych lub współczesnych), jak również wiedza, czysto osobista i wyrywkowa, zadziwienie, częste wizyty w opisywanych miejscach będących scenerią dziejów: powtórzę raz jeszcze – jest to „inne oblicze Rzymu”.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Dom cały ze złota

Neron, według Tacyta (jednego z najlepszych starożytnych historyków), nie tylko skazywał chrześcijan na męki, ale też „śmierci ich przydano to urągowisko, że okryci skórami dzikich zwierząt ginęli rozszarpywani przez psy albo przybici do krzyżów, albo przeznaczeni na pastwę płomieni i gdy zabrakło dnia, palili się, służąc za nocne pochodnie. Na to widowisko ofiarował Neron swój park i wydał igrzysko w cyrku, gdzie w przebraniu woźnicy z tłumem się mieszał lub na wozie stawał. Stąd, chociaż ci ludzie byli winni i zasługiwali na najsurowsze kary, budziła się ku nim litość, jako że nie dla pożytku państwa, lecz dla zadośćuczynienia okrucieństwu jednego człowieka byli traceni”[1].

Początki obecności chrześcijan w Rzymie, mieście, które miało się stać stolicą katolicyzmu, były więc jak najgorsze. Prześladowania następowały jedne po drugich; niektóre, na przykład te rozporządzone przez Dioklecjana, wyjątkowo okrutne. Wyznawcy nowej religii byli na ogół źle widziani. W Żywotach cezarów Swetoniusz pisze, że w roku 41 cesarz wygnał Żydów z Rzymu, gdyż podżegani przez Chrystusa stale się buntowali. Gdy Paweł przybył do stolicy cesarstwa, krótko po roku 60, przywódcy wspólnoty żydowskiej powiedzieli mu, że owa „sekta” wszędzie napotyka przeszkody. Swetoniusz pisze także, że na chrześcijan nałożono sankcje, gdyż podejrzewano ich o praktykowanie czarnej magii.

W drugiej połowie I wieku chrześcijaństwo było tylko jednym z wielu różnych nurtów judaizmu o niezbyt wyróżniających się cechach. Tacyt w Rocznikach (XV, 44) wyjaśnia, jak w konsekwencji pożaru w Rzymie, spowodowanego prawdopodobnie przez Nerona, łatwo było podpalenie zarzucić chrześcijanom, gdyż cieszyli się oni złą sławą.

Aby zrozumieć powody owej złej opinii, trzeba pamiętać, że w Rzymie religia była z natury czymś publicznym i politycznym. Już Prawo Dwunastu Tablic wymagało, by nikt nie czcił „własnych bogów, ani nowych, ani obcych, jeżeli nie zostali oni uznani przez państwo”. Na skutek tego Rzymianie podchodzili negatywnie jedynie do religii podejrzanych politycznie. Chrześcijanie, choć ani nie głosili, ani nie praktykowali żadnych niebezpiecznych rytów, odznaczali się kilkoma trudnymi do zaakceptowania cechami. Gdy domagano się od nich podania „danych osobistych” (używając współczesnej nomenklatury), wielu tego nie czyniło, odmawiali również służby wojskowej. Przyznawali jedynie, że wywodzą się od Jezusa Chrystusa, i odmawiali podporządkowania się władzy, czego nie tolerowano.

Żydom i chrześcijanom zarzucano nienawiść do rodzaju ludzkiego, gdyż żyli w odizolowanych wspólnotach, nie uczestniczyli w życiu publicznym, a nade wszystko w ceremoniach religijnych, które w Rzymie miały wymiar patriotyczny i obywatelski. Ponadto nie pozwalali na umieszczenie ich boga w panteonie obok innych bóstw, upierali się przy niezrozumiałym monoteizmie i głosili, że ich bóg jest jedynym prawdziwym. Zasada Pax romana, obejmując wiele kultów i narodów, polegała natomiast na współistnieniu różnych religii; roszczenia chrześcijan i Żydów naruszały tę strukturę przede wszystkim dlatego, że cesarz uosabiał całą władzę – religijną i cywilną. Żydzi byli wyznawcami religii obcej tradycyjnym kultom państwowym. Chrześcijanie zaś wydawali się jeszcze bardziej niebezpieczni od Żydów, którzy nie usiłowali nikogo nawracać i prosili jedynie o możliwość sprawowania kultu we własnych świątyniach, w obrębie swych wspólnot.

Łatwo więc zrozumieć, dlaczego Neron wskazał na chrześcijan, czyniąc ich winnymi zniszczeń spowodowanych przez pożar w 64 roku. W każdej kulturze istnieje pewna mniejszość etniczna, polityczna lub religijna, na którą łatwo jest zrzucić winę, wykorzystując do tego celu jej złą opinię.

Neron naznaczył jednak w sposób istotny nie tylko dzieje wczesnego chrześcijaństwa.

W Rzymie jest obecnie pewne miejsce szczególnie fascynujące, nawet jeżeli składają się na nie jedynie gołe mury, milczące dziedzińce, zniszczone kamienne wnętrza ożywione jedynie tu i tam resztkami fresków i mozaik. Chodzi o Domus Aurea – Złoty Dom, ogromną budowlę, którą Neron nakazał wybudować dla siebie.

Co jest przyczyną zachwytu, jaki ogarnia zwiedzającego ten wystawny królewski pałac? Być może postać samego Nerona, który pozostał symbolem rozpasanej władzy i woli; jednak mnie bardziej poruszają ślady ludzi przez blisko dwieście lat, między XVI a XVII wiekiem, schodzących przez otwór w suficie do sal, które z upływem wieków znalazły się pod ziemią, wypełnione piachem i gruzem. Ludzie ci, skuleni na zwałach ziemi, przy słabym świetle lamp (do dziś widać czarne okopcone smugi), przyglądali się freskom, kopiując ornamenty, które potem stały się sławne i znane jako „groteski”: motywy roślinne wymieszane z postaciami ludzkimi i zwierzęcymi, rzadko realistycznymi, niemal wszystkie tworzone z wyobraźni; słowem – świat fantastyczny, w którym ludzie, rośliny i zwierzęta zlewają się w dziwaczne przedstawienia na granicy żartu i halucynacji. Słowo „groteska” wywodzi się tu od „groty”, gdyż właśnie grotami stały się owe podziemne pomieszczenia zasypane piachem i gruzem aż po strop. (Ich odkrycie pociągnęło za sobą szaloną modę na starożytne przedmioty w otoczeniu rzymskich ruin, którą można porównać jedynie do „egiptomanii”, jaką wywołały wyprawy napoleońskie na początku XIX wieku).

Aby zyskać wyobrażenie o wspaniałości tej budowli, wystarczy pomyśleć, że posąg o wysokości 35 metrów (jak dwunastopiętrowy budynek) mieścił się cały w przedsionku. Prawdopodobnie to od tej monumentalnej rzeźby wzięło w średniowieczu swoją nazwę Koloseum. Grecki rzeźbiarz Zenodor wykonał postać nagiego cesarza z insygniami słońca, wyciągniętym prawym ramieniem, podczas gdy zgięte lewe podtrzymywało kulę. Z korony na głowie odchodziło siedem promieni (każdy długi na 6 metrów) symbolizujących władzę absolutną i słońce, z którym cesarz się utożsamiał.

Swetoniusz mówi, że w domu tym znajdowały się trzy portyki długie na milę, „sadzawka na kształt morza, otoczona budynkami na kształt miasta. Także partie wiejskie, urozmaicone polami uprawnymi, winnicami, pastwiskami, lasami, z całą mnogością wszelkiego rodzaju bydła i dziczyzny”[2]. Całą dolinę, gdzie pośrodku wznosi się amfiteatr Flawiuszów (Koloseum), wypełniało jezioro, o którym Swetoniusz pisze (przesadzając), że było „na kształt morza”. Znajdowały się tam polichromie, w których Rzymianie nie mieli sobie równych. Materiały zwożono z Hiszpanii, Namibii, Trypolitanii, Egiptu, Azji, Grecji, Galilei, Kapadocji. Przeplatały się w nich różne kolory i formy, wyjątkowe pod względem piękna przedstawień; w następnych wiekach rzymscy kamieniarze przydawali im nazwy, które znaczą całą epokę: święta brama, ślimacznica wschodnia, pawik, wężyk, granit obeliskowy, granit afrykański i najbardziej ze wszystkich ceniony porfir czerwony zarezerwowany dla cesarza.

Te cuda żyły niewiele dłużej niż ich właściciel. Już jego następcy w znacznej mierze je zniszczyli. Domicjan nakazał zburzyć budynki na Palatynie, inni zasypali jezioro, by przygotować teren pod Koloseum, Hadrian zaś nakazał wyburzyć na wzgórzu Welia przedsionek Domus Aurea, aby wybudować świątynię Wenery. Pawilon na wzgórzu Oppius (ten, który dzisiaj się zwiedza) przetrwał do 104 roku, kiedy częściowo zniszczył go pożar. Gdy później Trajan zarządził, by w tej okolicy wzniesiono termy, architekt Apollodoros z Damaszku nakazał całkowicie zburzyć wszystkie większe budowle i pozostałości wypełnić ziemią, tworząc tym sposobem ogromne fundamenty pod nowe zabudowania. Światło zagarnęły ciemności; złocenia, freski, różnokolorowe marmury zasypano tonami glinianych skorup i gruzów. Przepych zmienił się w ruiny i na kilka wieków o nim zapomniano, dzięki czemu częściowo zachowały się fragmenty tej niesamowitej budowli.

Seria zdarzeń, które doprowadziły Nerona do cesarskiego tronu, naznaczyłaby każdego człowieka. Gdy wszystko się zaczęło, przyszły cezar był młodym chłopcem. Jego matka, Agrypina Młodsza, urodziła go w wieku dwudziestu trzech lat (15 grudnia 37 roku naszej ery). Ojcem był mężczyzna, którego nie kochała, starszy od niej o trzydzieści lat, arogancki i rozwiązły patrycjusz, do którego poślubienia zmusił ją Tyberiusz. Nazywał się Gnejusz Domicjusz, a zwano go Ahenobarbusem z powodu rudego zarostu (syn także będzie się tak nazywał). Agrypina we wspomnieniach napisała – według Pliniusza Starszego – że dziecko przyszło na świat nóżkami do przodu, co uznano za zły znak.

Dopiero później przylgnęło do niego imię „Neron”. Według uczonego Auliusza Gelliusza (Noctes atticae) w języku sabińskim słowo to oznaczało „silny, odważny”; dopiero z upływem czasu zacznie przywoływać zupełnie inne skojarzenia związane z postacią tego cezara, wskazując na kolor ciemności i piekieł (nero znaczy czarny).

Matka Nerona, siostra Kaliguli i córka wielkiego wodza Germanika, była piękna, uwodzicielska, wyrachowana, ambitna, zdolna do mądrego rozporządzania wszelkiego rodzaju pochlebstwami, tak słownymi, jak i – może z jeszcze lepszym skutkiem – tymi, które oferowało jej ciało. Agrypina, a ściślej mówiąc Agrypina Młodsza czy też Julia Agrypina, córka innej Agrypiny zwanej Starszą, żony Germanika, niczego sobie nie odmawiała, nawet kazirodczych relacji z bratem Kaligulą, w których brały udział także inne siostry.

W roku 41 Kaligula został zamordowany i na tronie zasiadł Klaudiusz, brat Germanika i stryj Agrypiny, uważany przez rodzinę i innych jedynie za marionetkę. Gdy dobiegał pięćdziesiątki, dano mu za żonę piętnastoletnią dziewczynkę, która miała zasłynąć swą lubieżnością. Była nią Mesalina, znana z erotycznych wyczynów, która zginęła młodo i tragicznie.

Zaledwie po pięciu miesiącach Agrypina została żoną cezara, zupełnie nie zważając na to, że mąż był bratem jej ojca, czyli był to kolejny związek kazirodczy. W jej myślach dominował jednak Lucjusz Domicjusz, ale nie dlatego, że kochała swego prawie pełnoletniego syna, lecz dlatego, że miała na uwadze cele, jakie za jego pośrednictwem mogła osiągnąć. Wiedziała, że manipulując Lucjuszem, zdoła uzyskać to, co dla niej jako kobiety było nieosiągalne.

Jednym z jej pierwszych posunięć było odwołanie z długiego i męczącego wygnania Lucjusza Anneusza Seneki, najbłyskotliwszego ówczesnego myśliciela, i uczynienie go nauczycielem syna. Sprawiła też, że jej mąż i stryj, cezar Klaudiusz, adoptował Lucjusza Domicjusza, który teraz nazywał się Neronem Klaudiuszem Druzusem Germanikiem. Następnym krokiem było zapewnienie Neronowi odpowiedniego małżeństwa. Gdy tylko skończył szesnaście lat, jego żoną została Oktawia, dwunastoletnia córka nieopłakiwanej przez nikogo Mesaliny, która – z tego, co nam wiadomo – zupełnie nie poszła w ślady matki.

Na drodze do tronu stało jednak kilka poważnych przeszkód. Pierwszą był Klaudiusz, który dopiero co skończył sześćdziesiąt lat i cieszył się dobrym zdrowiem, a drugą jego syn Brytanik, chłopiec nieśmiały i introwertyczny, którego nagłe pojawienie się Nerona w „rodzinie” brutalnie zepchnęło w cień. Klaudiusz został otruty odpowiednio przyrządzonymi grzybami, które uwielbiał. 13 października 54 roku siedemnastoletni Neron został ogłoszony cezarem zarówno przez tłumy, jak i przez pretorianów, którzy uczestniczyli w spisku. Tacyt (Roczniki, XIII, 2) podaje, że wieczorem tego samego dnia jeden z trybunów udał się do niego, aby zapytać, według żołnierskiego zwyczaju, o hasło dla wartowników. Neron miał odpowiedzieć: Optima mater, najlepsza z matek. W pałacu cezara nieszczęsny Brytanik został zupełnie sam. Niebawem spotkał go los ojca: on także został otruty.

Pomimo młodego wieku cesarz postępował w sposób bardzo umiarkowany. Znany jest epizod, gdy musząc podpisać wyrok śmierci, pełen goryczy wykrzyknął: „Wolałbym nigdy nie nauczyć się pisać”. Utrzymywał bardzo poprawne kontakty z senatem, choć zawsze cechowało je pewne napięcie. W mistrzowskiej przemowie inauguracyjnej (napisanej przez Senekę) zapewniał, że przyjął to stanowisko, gdyż chciało tego wojsko, a także dlatego, że zaaprobował go senat; mówił, że w młodości nie splamił sobie rąk krwią ani wojen domowych, ani sporów rodzinnych, a więc w sercu nie żywi do nikogo żalu; z naciskiem podkreślił, że położy kres korupcji i intrygom. Krótko mówiąc, doskonały początek.

Ponadto pokój sprzyjał rozwojowi handlu, ceny ziemi i nieruchomości rosły, co przysporzyło znacznych zysków przedsiębiorcom, którzy podejmowali prace publiczne na wielką skalę, ograniczając bezrobocie.

Poważny kryzys wybuchł po zamordowaniu biednego Brytanika. Ponieważ trup natychmiast zsiniał, co wskazywało na otrucie, Neron rozpowiadał, że przyczyną śmierci chłopca był atak epilepsji, i natychmiast nakazał spalić ciało na Polu Marsowym. Znającemu prawdę Senece powierzono zadanie wyjaśnienia senatowi przyczyny tak pospiesznych ceremonii pogrzebowych. Sławny myśliciel raz jeszcze świetnie się spisał: „Zwyczajem naszych przodków było usuwanie jak najszybciej sprzed oczu żyjących ciał osób przedwcześnie zmarłych, by nie przedłużać męki rozstania mowami pogrzebowymi i rozbudowanymi ceremoniami”.

Agrypina Młodsza była wzburzona okrutnym postępkiem syna: zabójstwa Brytanika dokonano na jej oczach, w tej samej sali, w której ona otruła Klaudiusza. Uświadomiła sobie, że Neron podejmuje ważne decyzje, nie pytając jej o radę. Poza tym Neron, ze wzgardą traktujący swoją żonę Oktawię, zakochał się w niewolnicy imieniem Akte, która uwiodła go swoją miłosną sztuką.

W ciągu kilku miesięcy sytuacja stała się nieznośna i dla matki, i dla syna. Bardziej niż optima mater cezar słuchał głosu ludu. Agrypina jednak nie ustępowała. To dzięki niej syn zdobył tron, to ona otruła męża, aby to przyspieszyć, a on teraz odsuwa ją na bok. Na początku zorganizowała kilka spisków na jego życie, a gdy się nie powiodły, zmieniła kierunek: będąc atrakcyjną kobietą, starała się uwieść syna. W wieku czterdziestu lat ciągle była piękna i budziła pożądanie, a nade wszystko miała ogromne doświadczenie w sprawach miłosnych i była wyćwiczona, według Tacyta (Roczniki, XIV, 2), do wszelkiej podłości (exercita ad omne flagitium):

Agrypina w swej żądzy utrzymania się przy władzy zaszła tak daleko, że w południe, w której to porze Neron czuł się podniecony winem i jadłem, nieraz się pijanemu narzucała, wystrojona i gotowa do kazirodztwa; a (…) lubieżne pocałunki i poprzedzające występek pieszczoty zwracały uwagę najbliższego otoczenia.

Seneka, zaniepokojony rozwojem wydarzeń, zasugerował Akte, by powiadomiła cezara, że wojsko nie będzie posłuszne świętokradczemu przywódcy. Neron pojął przesłanie. Sama obecność matki stała się dla niego nie do zniesienia i zaczął się zastanawiać, jak się jej pozbyć: veneno an ferro vel qua alia vi, trucizną, żelazem czy w inny sposób. Nie było to jednak takie łatwe: miłość i nienawiść nierozerwalnie się splatały. Nawet w chwilach, gdy oddalał matkę i nie chciał jej widzieć, Nerona nachodziły rozpustne fantazje, których była przyczyną i obiektem.

Zdaje się, że sposób na zabicie Agrypiny wymyślił Anicet, przywódca floty przy Misenum. W marcu 59 roku zaproszono ją do Bajów na uroczystości ku czci Minerwy: z dala od Rzymu wszystko miało być łatwiejsze. Agrypina przyjęła zaproszenie i przybyła na miejsce, gdzie syn serdecznie ją powitał. Spożyli razem wieczerzę, a przy stole Agrypina zajmowała miejsce honorowe, po lewej stronie cezara. Gdy skończyli posiłek, przez jakiś czas beztrosko rozmawiali, po czym Agrypina poprosiła o zgodę na odpłynięcie. Neron odprowadził ją na pokład statku, „patrząc głębiej w jej oczy i mocniej tuląc się do jej piersi, czy to, by miary obłudy dopełnić, czy też, że w ostatniej chwili widok matki, która miała zginąć, nawet jego dzikie serce przykuwał”[3].

Nocne niebo było usiane gwiazdami, a morze spokojne (Noctem sideribus inlustrem et placido mari quietam). Statek poruszany wiosłami oddalał się, sunąc po ciemnej i nieruchomej wodzie. Agrypina w towarzystwie niewolnicy Acerronii usadowiła się na rufie na wystawnym łożu z baldachimem, nieświadoma, że na niezbyt solidnym zadaszeniu spoczywa kilka kwintali ołowiu. W pewnej chwili ów ciężar spadł na łóżko. Jednak oparcia zamortyzowały siłę uderzenia, a nagłe przechylenie się statku sprawiło, że niedoszłe ofiary wpadły do morza.

Acerronia, nie rozumiejąc, w jak groźnej sytuacji się znalazła, zaczęła wołać o pomoc, krzycząc, że jest matką cezara. Została zabita ciosami wioseł i drągów. Przebiegła Agrypina zaś cicho odpłynęła i przez kanał dotarła do jeziora Lucrino.

Obrażenia po zamachu były lekkie: Agrypina miała tylko niewielką ranę na plecach. Bardziej niepokojąca od kondycji fizycznej była jej sytuacja, nawet jeżeli, jako doskonała aktorka, udała, że nie zrozumiała tego, co się stało, i przez niewolnika posłała Neronowi wiadomość, że dzięki dobroci bogów uszła cało z niebezpiecznego wypadku.

Cezar, który oczekiwał zupełnie innego rezultatu, odczytawszy wiadomość w obecności świadków, zaczął się obawiać zemsty. Nie wiedząc, co począć, przywołał Senekę i prefekta pretorianów Sekstusa Burrusa. Filozof spytał Burrusa, czy nie byłoby najlepiej rozkazać żołnierzom natychmiast zabić Agrypinę, ten jednak odpowiedział, że jego ludzie, szanujący pamięć Germanika, nie odważyliby się zgładzić jego córki. W obawie, że pretorianie odmówiliby wykonania rozkazu, co miałoby groźne konsekwencje polityczne, zaproponował inne rozwiązanie. Skoro przyczyną całego nieszczęścia był Anicet, dowódca floty, niech on pomyśli, jak ów problem rozwiązać. Opis znanego w historii matkobójstwa znajduje się w Rocznikach Tacyta (XIV, 8):

Mordercy otaczają jej łoże, a pierwszy trierarcha uderzył ją pałką w głowę. Kiedy setnik dobywał już miecza, aby jej zadać cios śmiertelny, nadstawiając żywota, zawołała: „Ty ugodź” – i pod wielu razami wyzionęła ducha.

Mówi się, że na wieść o śmierci matki Neron zawołał: „Teraz dopiero naprawdę stałem się władcą cesarstwa”. Prawda to czy nie, ukazuje, jak wielki wpływ Agrypina wywierała na syna w ciągu pierwszych pięciu lat jego panowania. Pozostał już tylko Seneka, nauczyciel, filozof, który starał się zachować równowagę, krocząc po ostrzu miecza. Z jednej strony nie sprzeciwiał się kaprysom młodego władcy, nie wyłączając zabójstw, z drugiej usiłował je wykorzystać dla dobra ogółu. Seneka był znawcą ścieżek wyższej moralności; w dziele O łagodności, będącym częścią Dialogów, a nade wszystko w stu dwudziestu czterech Listach moralnych do Lucyliusza przedstawił etykę stoicką, wyjaśnił koncepcję dążenia do cnoty i praktykowania wolności rozumianej w sensie najwyższym, bo poczynając od wolności wewnętrznej. Wyprzedził nawet swą epokę, głosząc szacunek dla wszelkiego żywego stworzenia, miłość dla ludzi niskiego pochodzenia, nieszczęśliwych, a także niewolników.

Jak wytłumaczyć to, że człowiek o takim talencie i tak wzniosłych uczuciach praktykował lichwę, nawet jeżeli były to, jak powiedzielibyśmy dzisiaj, „bankowe” pożyczki? Jak mógł się naśmiewać z zamordowanego cezara Klaudiusza w Apocolocyntosis, co można by przetłumaczyć jako „apoteozę dyni”? Klaudiusz wprawdzie miał opinię głupca i to on skazał Senekę na siedem lat bolesnego wygnania na Korsyce, jednak naśmiewanie się z człowieka bezpośrednio po jego śmierci jest rzeczą niegodziwą. Co powiedzieć o błyskotliwym wytłumaczeniu pośpiesznej kremacji biednego Brytanika? Z punktu widzenia cezara zawsze można znaleźć polityczną motywację nawet w przypadku najbardziej podłych czynów. Pozostaje jednak faktem, że tego wszystkiego dopuszczał się największy (i najbardziej poruszający) myśliciel, jakiego w owym czasie miał Rzym.

Jak wytłumaczyć te sprzeczności? Może uciekając się do snu, o którym jest mowa u Platona, a w którym na czele państwa staje filozof, aby zapewnić przywódcy szlachetnego przewodnika. Poza tym należy pamiętać, że panowanie Nerona zaczęło się bardzo pozytywnie.

Prawdopodobnie gdyby nie było Seneki, wydarzenia przybrałyby o wiele gorszy obrót. Jeżeli chodzi o różne oskarżenia pod jego adresem, niektóre dyktowała zazdrość; tym zaś, którzy zarzucali mu sprzeczność między życiem a napisanymi dziełami, odpowiadał: „Mędrzec czyni także rzeczy, których nie pochwala”, potem zaś, cytując innych filozofów, lecz z myślą o sobie, dodawał:

Wszyscy ci bowiem mówili nie o tym, jak sami żyją, ale jak sami żyć winni. Ja mówię o cnocie, nie o sobie, i kiedy piętnuję występki, przede wszystkim piętnuję swoje własne, a skoro tylko potrafię, żyć będę, jak żyć należy[4].

Trudna relacja Seneki i Nerona tak czy owak zakończyła się klęską. Seneka, zrozumiawszy, że jego wysiłki idą na marne, postanowił w 62 roku wycofać się z życia publicznego. Powiedział do władcy: „Aleśmy już obaj dopełnili miary: ty w tym, ile cesarz może dać przyjacielowi, ja w tym, ile przyjaciel może od cesarza przyjąć”[5], tym samym zaproponował więc swego rodzaju przyjacielski układ, co jednak nie wystarczyło, aby go ocalić. Trzy lata później filozof wziął udział w jednym z najsławniejszych i złożonych spisków politycznych starożytności, spisku Pizona, w którym sprzysiężyli się przywódcy senatu i wojska, by uwolnić się od Nerona.

Seneka raz jeszcze zachował się w sposób genialnie dwulicowy. Bezpośrednio nie uczestniczył w spisku, nie odrzucił jednak propozycji Pizona ani na niego nie doniósł. Neron natychmiast skorzystał z okazji, aby pozbyć się nauczyciela, którego zaczął uważać za nieznośnego. Do willi na via Appia, gdzie przebywał filozof, wysłał przedstawiciela pretorianów z rozkazem cesarskim, by ten odebrał sobie życie. Na temat śmierci Seneki Tacyt napisał jedną z niezapomnianych stronic (Roczniki, XV, 63). Warto ją przeczytać:

Skoro te i inne podobne słowa wyrzekł jakby pod adresem ogółu, uścisnął żonę i – wbrew sile ducha w tej chwili – nieco wzruszony prosi ją i błaga, aby się miarkowała i nie oddawała nieustannej boleści, lecz rozpatrując jego życie spędzone w cnocie, starała się tą szlachetną pociechą swej tęsknocie za mężem ulżyć. Ona natomiast stanowczo oświadcza, że także postanowiła umrzeć, i żąda dłoni siepacza. Wtedy Seneka, nie sprzeciwiając się jej pragnieniu sławy, a zarazem na tyle ją kochając, że nie chciał szczególnie umiłowanej istoty wobec grożących jej krzywd opuszczać, tak rzekł: „Ja wskazałem ci ukojenie życia, ty wolisz zaszczyt śmierci. Nie pozazdroszczę ci takiego przykładu. Choć w tej tak mężnej śmierci oboje pokażemy równą stałość, więcej blasku będzie w twoim zgonie”. Potem takim samym cięciem żelaza otwierają sobie żyły w ramionach. Seneka, którego starcze i skromnym wiktem wycieńczone ciało zbyt wolny dawało krwi upust, podciął sobie także żyły goleni i kolan; a srogą męczarnią wyczerpany, radzi małżonce odejść do innego pokoju, bojąc się, aby jego ból nie złamał w niej odwagi i aby sam, patrząc na jej męki, nie poddał się słabości. Ponieważ zaś w ostatniej jeszcze chwili życia dopisywała mu wymowa, wezwanym sekretarzom dyktował bardzo wiele myśli, które jako ogłoszone w jego własnych słowach przekształcać omieszkam.

Paulina, ukochana żona, została odratowana in extremis, a ponieważ wszystko na tym świecie ma swój cień, niektórzy utrzymują, że kobieta tylko udawała, że chce umrzeć, aby pocieszyć konającego męża. Może to tylko oszczerstwa. Filozof tymczasem, widząc, że śmierć nadchodzi zbyt wolno, nakazał podać sobie truciznę, jak Sokrates, i udał się do łaźni parowej, gdzie umarł, dusząc się. Miał sześćdziesiąt osiem lat.

O Neronie można by mówić jeszcze długo. Kroniki historyczne dotyczące go są barwne, pełne szczegółów okrutnych, obscenicznych, groteskowych.

Jedną z ważniejszych kobiet w jego życiu była Poppea Sabina, także z powodu dość specyficznego początku ich relacji. Poppea najpierw poślubiła Rufria Crispa, który za Klaudiusza był prefektem pretorianów, później zaś została żoną Marka Salwiusza Otona. Dzięki rozmaitym intrygom udało się jej dostać do pałacu cesarskiego i w otoczenie cezara, który stracił dla niej głowę do tego stopnia, że oddalił własną żonę Oktawię, rozgłaszając pod jej adresem ohydne oszczerstwa i grożąc pomstą.

Biedna Oktawia skończyła marnie, jak wielu innych wrogów Nerona: zesłana na wygnanie do jakiejś zapomnianej miejscowości, została uduszona przez pretorianów, którzy wpierw przecięli jej żyły na rękach i nogach. Jej odciętą głowę wysłano do Rzymu, aby mąż mógł osobiście się przekonać, że jego rozkaz został wypełniony. Natomiast Poppea została prawdziwą wielką panią, twórczynią i kolekcjonerką luksusów. (Warto tu wspomnieć, że August i Tyberiusz gardzili wszelkimi przejawami przepychu; Kaligula umarł, zanim mógł zrealizować swoje sny o wystawności; za Klaudiusza życie w pałacu przybrało styl, który dzisiaj określilibyśmy mianem „burżuazyjnego”; biedna Oktawia zaś, zepchnięta na drugi plan i niekochana przez męża, nie miała możliwości, aby w jakikolwiek sposób wpływać na funkcjonowanie dworu).

To wraz z Poppeą w życie Nerona po raz pierwszy wtargnął przepych i wyrafinowanie. Cezar był jej za to wdzięczny, pisał nawet wiersze o jej długich blond włosach i jasnej cerze. Kobiety w Rzymie nie mówiły o niczym innym, tylko o jej fryzurze i perłowej karnacji: starały się przeniknąć jej tajemnice, plotkowały, gubiły się w domysłach na temat jej ekscesów.

Pliniusz Starszy w Historii naturalnej pisze, że pięknej i kapryśnej Poppei, gdy podróżowała, towarzyszyło czterysta oślic, w których mleku się kąpała, aby swojej skórze nadać jedyną w swoim rodzaju biel i świeżość. Juwenalis zapewnia, że nakładała maskę, aby chronić twarz przed zanieczyszczeniami powietrza. Najprawdopodobniej był to nawilżający okład, który Poppea nakładała wieczorem, dając tym samym początki współczesnej kosmetyce.

Pomimo niewątpliwego samouwielbienia i czasu, jaki poświęcała zabiegom upiększającym, Poppea była kobietą inteligentną i myślącą. Józef Flawiusz w Dawnych dziejach Izraela zapewnia, że „bała się Boga”, i opisuje ją jako osobę przychylną Żydom. Według innych źródeł Poppea, z natury ciekawa i bystra, interesowała się chrześcijaństwem, gdyż pociągała ją dziwność religii, która uczyniła Bogiem wichrzyciela ukrzyżowanego jako kryminalista w odległej prowincji.

Nigdy się nie dowiemy, ile prawdy było w tych wszystkich pogłoskach, które krążyły z różnych przyczyn, nie wyłączając tych dyktowanych przez interesowność. Pewne jest natomiast, że rodzące się chrześcijaństwo wzbudzało zainteresowanie, a czasem głęboki niepokój. Nowa religia, jak wiele innych, przybyła do Rzymu ze Wschodu. W latach, o których mówimy, nie miała jeszcze wyraźnej formuły, jednak pewne cechy sprzyjały jej rozprzestrzenianiu się wśród ludzi ubogich, niewolników i żołnierzy, podobnie jak to było z wiarą w Mitrę, pod wieloma względami bardzo podobną do chrześcijaństwa. Chrześcijaństwo docierało jednak także do wyższych sfer społeczeństwa rzymskiego i zaczęło mieć wyznawców nawet pośród osób z otoczenia cesarza.

Krótko po skończeniu trzydziestu pięciu lat Poppea nagle zmarła. Mówiło się, że została otruta przez męża; że Neron, w napadzie gniewu, zabił ją kopniakami – tak później mówiono o Konstantynie i jego żonie. Niezależnie od przyczyny jej śmierci cezar chciał, by ceremonie pogrzebowe były wspaniałe: zwłoki wniesiono na forum w uroczystej procesji i Neron osobiście wygłosił laudację z tej samej trybuny, z której Antoniusz wygłosił mowę pogrzebową na cześć Cezara. Ciało Poppei zostało zabalsamowane i, według Pliniusza, cała Arabia nie byłaby w stanie wytworzyć takich pachnideł, jakich Neron nakazał użyć, aby zachować jej urodę.

Sławny i tajemniczy pożar Rzymu w roku 64, jedno z ważniejszych wydarzeń w historii miasta za życia Nerona, ściśle wiąże cezara, jak zaraz zobaczymy, z rodzącym się ruchem chrześcijańskim.

Między pierwszą i drugą nad ranem 19 lipca zadyszany posłaniec dotarł do Anizo, gdzie cezar właśnie przebywał w jednej ze swoich rezydencji, z wieścią, że pali się Circus Maximus, a płomienie zagrażają budynkom pałacowym. Neron natychmiast ruszył do Rzymu, gdzie przybył akurat na czas, by zobaczyć, jak olbrzymia część miasta przemieniła się w pogorzelisko, w tym także fragmenty jego siedziby. Minęło sześć dni, zanim opanowano płomienie. Aby zapobiec rozprzestrzenianiu się ognia, celowo burzono wiele budynków. Spaliły się domy mieszkalne i sklepy, świątynie i sanktuaria, również te poświęcone Weście, gdzie znajdowały się bóstwa opiekuńcze rzymskiego ludu, arcydzieła sztuki greckiej i wiele „starożytnych dzieł”. Spaliło się ponad dziesięć procent miasta, włącznie z forum położonym na południe od via Sacra.

Natychmiast też rozległy się głosy, że to sam Neron rozkazał podłożyć ogień, i wielu z naciskiem to powtarzało. Pliniusz w Historii naturalnej pisze o tym tak, jakby była to rzecz pewna: „Neron nakazał spalić Rzym”. Podobnie Kasjusz Dion: „Chciał zrealizować projekt, o którym zawsze marzył: za swego życia zniszczyć cały Rzym i cesarstwo”. Jeszcze w VI wieku taki moralista jak Boecjusz pisał w O pocieszeniu, jakie daje filozofia: „Jakich przestępstw, ilu nieszczęść przysporzył Neron, wstrętny potwór, który spalił stolicę świata”.

Jednak autorem, który w tej chwili najbardziej nas interesuje, jest Tacyt, a ten daje takie oto świadectwo (Roczniki, XV, 44):

Nie ustępowała hańbiąca pogłoska i nadal wierzono, że pożar był nakazany. Aby ją więc usunąć, podstawił Neron winowajców i dotknął najbardziej wyszukanymi kaźniami tych, których znienawidzono dla ich sromot, a których gmin chrześcijanami nazywał. Początek tej nazwie dał Chrystus, który za panowania Tyberiusza skazany został na śmierć przez prokuratora Poncjusza Pilatusa; a przytłumiony na razie zgubny zabobon znowu wybuchnął, nie tylko w Judei, gdzie się to zło wylęgło, lecz także w stolicy, dokąd wszystko, co potworne albo sromotne, zewsząd napływa i licznych znajduje zwolenników. Schwytano więc naprzód tych, którzy tę wiarę publicznie wyznawali, potem na podstawie ich zeznań ogromne mnóstwo innych, i udowodniono im nie tyle zbrodnię podpalenia, ile nienawiść ku rodzajowi ludzkiemu.

„Nikczemne czyny”, „nienawiść do rodzaju ludzkiego”: oto cechy, które wielki dziejopis przypisuje chrześcijaństwu i jego wyznawcom z przyczyn, jakie starałem się wyjaśnić na początku tego rozdziału. Powszechnie się twierdzi, nawet jeżeli trudno to bezsprzecznie udowodnić, że pośród olbrzymiej rzeszy męczenników był także św. Piotr, którego Kościół uważa za „pierwszego pośród apostołów”.

Tacyt, pisząc zaledwie pół wieku po tych wydarzeniach, zaznacza: „Nie wiemy, czy katastrofa ta była wynikiem przypadku czy przewrotności cezara”, potem jednak dodaje, że osobom starającym się stłumić płomienie przeciwstawiali się inni, którzy rzucając pochodnie, krzyczeli, że wypełniają rozkazy. Swetoniusz jest jeszcze bardziej jednoznaczny: Neron podpalił Rzym w sposób tak bezczelnie jawny, że wielu dostojników, mimo że spostrzegli na terenie swoich posiadłości poddanych z pochodniami, nie ośmieliło się ich powstrzymać.

Dlaczego cezar, nawet jeżeli był szalony, miał dopuścić się przestępstwa na taką skalę, które ściągnęło na niego gniew ludu? Według Tacyta popchnęło go do tego pragnienie stworzenia miasta piękniejszego niż to, które istniało, i nazwania go Neropolis. Kasjusz Dion i Swetoniusz podzielają tę hipotezę: w swoim szaleństwie, dodają, Neron zazdrościł Priamowi owego wspaniałego uczucia, jakie towarzyszyło oglądaniu zniszczenia własnego miasta i królestwa. Owi historycy, nawet jeżeli nie byli bezpośrednimi świadkami tych zdarzeń, podają, że gdy pożar się rozprzestrzeniał, Neron, czy to „z tarasu swego pałacu” (Tacyt), czy „z wieży Mecenasa” (Swetoniusz), czy też z „wysokości Palatynu” (Kasjusz Dion), w stroju poety, z kitarą w ręku i wawrzynowym wieńcu na głowie, wyśpiewywał pieśni o zniszczeniu Troi, „porównując obecne zniszczenie z ową odległą w czasie katastrofą”, z której narodził się Rzym.

Czy było to jego dzieło czy też nie, cezar zupełnie oszalał: pisał wiersze, komponował muzykę, recytował, chciał być wspominany jako deklamator i poeta, nie zaś przywódca polityczny. Wprowadził się do nowego Domus Aurea, który w większości został już ukończony. Nie niepokoiły go wieści, że w Galii (pod wodzą Windeksa) i w Hiszpanii (z Galbą na czele) legiony wystąpiły przeciw niemu. Po stłumieniu tak wielu spisków i rebelii, prawdziwych czy wyimaginowanych, wierzył, że upora się także z tymi.

Tak się jednak nie stało. W mieście zaczęło brakować zboża, gdyż zmalały jego dostawy, a cezar tracił kontakt z rzeczywistością, co jest fatalne dla władcy. Pod koniec maja wybuchł bunt. Galba maszerował w stronę Rzymu. Neron planował nową wyprawę do Egiptu, jednak wierni pretorianie, którzy zawsze mu towarzyszyli, tym razem odmawiali pójścia za nim. Miał zaledwie trzydzieści jeden lat i po raz pierwszy był sam. Pewnej nocy nawiedziły go koszmary. Wstał z łóżka i odkrył, że straże go opuściły, „zabierając ze sobą koce i kradnąc nawet cyborium z trucizną”. Posłał więc po kogoś, kto by go zabił, lecz nikt taki się nie znalazł. Swetoniusz pisze (Żywoty cezarów, VI, 48):

Ofiarował się wyzwoleniec Faon ze swoją willą podmiejską między drogą Salaryjską a Nomentańską, przy czwartym kamieniu milowym. Nero, tak jak stał, boso i w samej tunice, narzucił wypłowiałą opończę, nakrył głowę, twarz zasłonił chustką do nosa i wsiadł na konia, mając ze sobą tylko czterech towarzyszy.

Niewielka grupa ukradkiem przybyła do willi; nie chcąc się pokazywać w głównym wyjściu, Neron starał się utorować sobie drogę przez zarośla i rozdarł odzienie o jeżyny, po czym położył się na stercie słomy. Po krótkim odpoczynku nakazał wykopać dół, który miałby jego rozmiary, i podczas gdy ludzie wykonywali polecenie, kilkakrotnie głosem niezbyt pewnym wykrzykiwał: Qualis artifex pereo!, jakiż to artysta umiera! Załamany płakał i zachęcał kilku obecnych, żeby się zabili, aby swoim czynem dodać mu odwagi; nikt go nie posłuchał. Oto koniec wszystkiego.

Już zbliżali się konni, którym polecono przywlec go żywego. Gdy to usłyszał, (…) wbił żelazo w szyję przy pomocy swego sekretarza, Epafrodyta. Jeszcze oddychał, gdy wpadł centurion i rzucił mu opończę na ranę, udając, że przybył z pomocą. Nero odpowiedział tylko: „Za późno” i jeszcze: „Oto wierność”. Z tymi słowami na ustach skonał. Oczy wyszły mu na wierzch, nieruchome, budząc wstręt i grozę widzów. (Żywoty cezarów, VI, 49)

Neron umarł, a nowa religia nazywana „chrześcijaństwem” nadal się rozprzestrzeniała. Tertulian, teolog chrześcijański działający w Kartaginie na przełomie II i III wieku, powiedział, myśląc o prześladowaniach pierwszych wyznawców: Semen est sanguis christianorum, krew męczenników jest nasieniem Kościoła.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Roczniki, XV, 44, 2, w: Publius Cornelius Tacitus, Dzieła, t. 1, przeł. Seweryn Hammer, Czytelnik, Warszawa 1957. ↩

2. Żywoty cezarów, VI, 31, w: Gajus Swetonius Trankwillus, Żywoty cezarów, przeł. Janina Niemirska-Pliszczyńska, Ossolineum, Wrocław 1969. ↩

3. Tacyt, Roczniki, XIV, 4. ↩

4. O życiu szczęśliwym, XVIII, w: Lucjusz Anneusz Seneka, Dialogi, przeł. Leon Joachimowicz, Zysk i S-ka, Poznań 1996. ↩

5. Tacyt, Roczniki, XIV, 54. ↩

Tytuł oryginału: I segreti del Vaticano

© 2010 Arnoldo Mondadori Editore S.p.A., Milano.

© 2015 Mondadori Libri S.p.A., Milano

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2012, 2017

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redakcja merytoryczna: dr hab. Maciej Forycki, Tomasz Kwiecień

Redakcja: Agnieszka Horzowska

Opracowanie graficzne okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografia na okładce: © Shutterstock

Wydanie II e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Sekrety Watykanu, wyd. I, Poznań 2012)

ISBN 978-83-7818-039-5

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel.: 61 867 81 40, 61 867 47 08

fax: 61 867 37 74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer