Dla mamy i taty

Nie lękaj się ciemności

bo w niej kryje się

światło

Nie lękaj się ciemności

bo dzięki niej widzisz

gwiazdy

Nie lękaj się ciemności

bo w jasnej tęczówce oka

nosisz źrenicę ciemną

do której drży z tęsknoty

światło

Nie lękaj się ciemności

bo w niej kryje się

światło

Nie lękaj się ciemności

bo w niej bije serce

światła

Erik Blomberg

przekład Andrzej B. Krajewski

Na pozór – idylla.

Zwodniczy spokój wilgotnego poranka. Rosa. Promienie słońca stopniowo obejmują we władanie tynkowaną secesyjną fasadę domu.

Triumfalnie raczą ją obojętnym ciepłem i światłem zatrzymanym na czas nocy.

Można by pomyśleć, że nic się nie stało.

Jakby ten letni poranek zapowiadał dzień jak inne: pełen życia, spoconych ciał na rowerach, stłumionych chichotów przed budką z lodami w porcie, rozgrzanych, opalonych barków, nieporadnego seksu w porze, gdy błękitny zmrok letniej nocy niezauważenie przechodzi w świt, mdłej mieszanki białego wina i lemoniady pitej w sosnowym zagajniku rosnącym nad pizzerią, zimnej wody zatoki i chudych dziecięcych ciałek; ich żebra niemal wyskakują z klatki piersiowej, przebijając się przez miękką skórę, cienką jak papier i białą jak mleko.

Nastoletnie szczeniaki ścigają się, kto pierwszy dopłynie na wyspę i z powrotem. Na tle niebieskoburej wody wyglądają jak wielkie żaby albo amfibie. Krzyki tych, którzy ze skał skaczą do wody. Zapach mięsa pieczonego na ruszcie. Dalekie odgłosy motorówek.

Komary. Osy. Owady bez nazwy: we włosach, w ustach, na swędzących, zgrzanych i spoconych ciałach.

Trudno o coś bardziej szwedzkiego.

Lato bez końca.

Jakby nic się nie stało.

Nawet dom wydaje się obojętny. Zalega ciężko, apatycznie pośród bujnego ogrodu, cienistej zieleni pokrytej rosą. Trzypiętrowy, masywny korpus wznosi się ku jaśniejącej, błękitnej głębi letniego nieba. Żadnych odprysków tynku na fasadzie, parapety i drzwi jeszcze lśnią, pomalowane niedawno szarozieloną farbą. Na wprawionych w ołów kolorowych szybkach układających się we wzory kwiatowe nie widać pęknięć ani kurzu. Dach pokrywa pozieleniała miedziana blacha, jakiej dziś już się nie kładzie.

Na pozór – idylla.

Jednak coś się nie zgadza.

Na porządnie wygracowanym żwirze niewielkiego miejsca postojowego stoi czarny jeep, również lśniący czystością i bez jednego zadrapania. W karoserii odbijają się duże białe kwiaty klematisu pnącego się po starej, sękatej jabłonce. Ona leży właśnie tam, pod niedużą, krzywą jabłonką.

Dziewczyna, właściwie kobieta.

Leży na trawie skulona jak ptaszek, jej rude włosy, podobnie jak trawę, pokrywa mgiełka rosy. Blade i drobne ptasie ramionka leżą wzdłuż ciała z dłońmi odwróconymi do góry w geście rezygnacji. Zastygła krew utworzyła rudobrązowe plamy na dżinsach i na trawie. Otwarte oczy zdają się wpatrywać w koronę drzewka.

Na gałęziach przycupnęły zawiązki jabłek. Jest ich całe mnóstwo; za kilka miesięcy drzewko da obfitość owocu. Nad jabłonią obojętnie krążą jerzyki i mewy – co je obchodzi martwe ludzkie dziecko?

Pod zwłokami, poza zasięgiem ptasiego i ludzkiego wzroku, najmniejsi mieszkańcy ogrodu już dawno odkryli, czego jeszcze nie dostrzegł żaden człowiek. Po zimnej, bladej skórze pełznie pod majtki maleńki czarny żuczek szukający czegoś do zjedzenia, muszki rozłożyły się obozem w gęstej kniei rudych włosów, a mikroskopijne robaczki powoli, uparcie posuwają się w głąb krętego przewodu ucha.

Za chwilę mieszkańcy domu obudzą się i zaczną szukać dziewczyny. Nie znajdą jej w domu, wtedy wyjdą do ogrodu i tu odnajdą ją leżącą na trawie, pod drzewem, z oczami wpatrzonymi w niebo.

Potrząsną nią, jakby chcieli obudzić z głębokiego snu, a gdy to nie pomoże, jedno z nich uderzy ją mocno w policzek, który zabarwi się od niezastygłej jeszcze krwi na jego dłoniach.

Wezmą ją w objęcia i będą kołysać w ramionach, jedno będzie szeptać jej coś do ucha, podczas gdy drugie zanurzy twarz w jej włosach.

Potem przyjadą po nią mężczyźni, którzy nigdy jej nie znali, nawet jej imienia. Nieczułymi dłońmi chwycą za wąskie, sztywne przeguby rąk i kostki nóg i bez szczególnego wysiłku położą ją na zimne nosze, przykryją ciało plastikiem i wywiozą daleko, daleko od jej domu.

Będzie leżała na metalowym stole, obok narzędzi chirurgicznych, które ją rozetną, aby – miejmy nadzieję – rozwikłać zagadkę, wyjaśnić to, co niewytłumaczalne, i przywrócić równowagę. Rzucić światło na to, co niepojęte. Dla nikogo.

Zamknąć sprawę i może również zaprowadzić spokój.

Coś na kształt spokoju duszy.

sierpień

__

Data: 14 sierpnia

Godzina: 15.00

Miejsce: Zielony gabinet, poradnia

Pacjentka: Sara Matteus

– Jak ci minęło lato?

– Mogę zapalić?

– Oczywiście.

Sara grzebie w płóciennej torbie w ochronnych barwach, wyjmuje paczkę czerwonych prince’ów i zapalniczkę. Spierzchniętymi, trzęsącymi się rękami zapala papierosa i dwukrotnie zaciąga się głęboko, by zaraz znów utkwić we mnie spojrzenie. Przez chwilę obserwuje mnie w milczeniu, wydmuchując rakotwórczą zasłonę dymną, która na moment zakrywa jej pomalowane na czarno oczy. Jest w tym pewna ostentacja, coś łobuzerskiego i prowokacyjnego zarazem, co sprawia, że postanawiam nie spuszczać z niej wzroku.

– Słucham – mówi przeciągle Sara.

– Pytałam o lato.

– No właśnie. Lato. Dobrze było. Pracowałam w tej knajpie, wiesz, przy Järntorget na Starym Mieście.

– Wiem. Jak się czułaś? Jak to oceniasz?

– Dobrze, naprawdę dobrze. No problems.

Sara milknie i patrzy na mnie nieprzeniknionym wzrokiem. Ma dwadzieścia pięć lat, chociaż wygląda najwyżej na siedemnaście. Pukle tlenionych włosów w różnych odcieniach, od białego do żółtego, wijąc się, opadają na szczupłe ramiona. Wyglądają jak porwane kiełbaski. Kiełbaski z włosów. Gdy się nudzi, kręci je palcami, bierze do ust, trochę gryzie, trochę ssie. A jeśli nie ssie włosów, to pali papierosa. Wydaje się, że zawsze w pogotowiu trzyma go w spierzchniętych palcach.

– Żadnych lęków?

– Nie. No może trochę… od czasu do czasu. W noc świętojańską i tym podobne pierdoły. Wszyscy wtedy mają, no nie? Kto by nie miał lęków w noc świętojańską? – Patrzy na mnie badawczo. W kącikach ust czai się uśmiech. – Chyba jarzysz, co?

– I co wtedy zrobiłaś?

– Nic – odpowiada, patrząc tępo przez obłok dymu. Sprawia wrażenie dziwnie obojętnej wobec lęku i poczucia wykluczenia, które podobno wywołała u niej noc świętojańska.

– Nie pocięłaś się?

– Nie… Tak. Ale tylko trochę, na ramionach. Tylko tam. Musiałam. Inaczej bym nie wytrzymała tego całego świętowania. Jednak. Nie bardzo. Obiecałam ci przecież, że już nie będę się ciąć. Zwykle dotrzymuję obietnic. Naprawdę. Zwłaszcza gdy tobie coś obiecam.

Widzę, że Sara próbuje zakryć ramiona, ale prawdopodobnie sobie tego nie uświadamia.

– Ile razy się pocięłaś?

– Co znaczy ile? Ile było cięć?

– Nie, ile było tych sytuacji?

– Czy ja wiem? Parę, może ze trzy podczas całego lata. Nie pamiętam…

Milknie i gasi papierosa w błękitnym wazonie, który stoi na stoliku i ma tworzyć atmosferę przytulności. Pewnie jestem jedyną psycholożką w Szwecji, która pozwala palić pacjentce, ale inaczej nie dałoby się z nią rozmawiać, staje się tak nerwowa.

– Saro, to ważne. Chcę, żebyśmy wróciły do sytuacji, w których się pocięłaś. Spróbuj sobie przypomnieć, co się wydarzyło wcześniej. Skąd się wzięły uczucia, które cię do tego popchnęły.

– E…

– Zacznij od pierwszego razu. Nie śpiesz się. Opowiedz, kiedy to było.

– W noc świętojańską. Przecież mówiłam!

– Co wtedy robiłaś? Zanim zaczęło się imprezowanie.

– Poszłam do mamy. Byłyśmy tylko we dwie. Nagotowała jedzenia i tak dalej. I kupiła wina.

– Więc nie byłaś na żadnej imprezie?

– Nie byłam, powiedziałam tak, no, jak to się mówi… w przenośni. Taka metafora, że niby cholernie fajne święto. Ludzie są weseli. Wszyscy mają się spotykać z najbliższymi i świętować. Dla mnie to jakieś takie… wymuszone.

– Wy też się cieszyłyście?

Przez dłuższą chwilę nic nie mówi, zastanawia się i choć raz trzyma ręce nieruchomo na kolanach. W pokoju słychać tylko szmer kamery wideo rejestrującej naszą rozmowę. Potem Sara wzdycha głęboko i gdy zaczyna mówić – powoli, spokojnie – wyczuwam w jej głosie rozdrażnienie.

– Nie. Przecież wiesz. Naprawdę nie rozumiem, o co ci chodzi. O mojej matce gadałyśmy już co najmniej tysiąc razy. Przecież wiesz, że jest pijaczką. Halo, mam ci to napisać? Było jak zwykle. Miało być przyjemnie, a potem tylko piła i zaczęła beczeć. Wiesz, jaka jest, kiedy sobie wypije. Robi się smutna, jakby… Żałowała. Jakby miała wyrzuty sumienia. Jakby chciała, żebym wysłuchała i wybaczyła jej, że nie była dobrą matką. Uważasz, że powinnam?

– A ty?

– Nie. Uważam, że to, co mi zrobiła, jest niewybaczalne.

– Więc co wtedy zrobiłaś?

Sara wzrusza ramionami. Po tym jak siedzi, widzę, że już nie chce rozmawiać ani o matce, ani o sobie. Jej głos stał się ostry, plamy na szyi rozlewają się jak wino na lnianym obrusie.

– Wybyłam. Nie mogę wytrzymać, gdy matka zaczyna ryczeć.

– A potem?

Wierci się na krześle i zapala kolejnego papierosa.

– Wróciłam do domu.

– I co?

– Ojej, przecież WIESZ, co się stało. To przez starą. Jak… jak wracam od niej, to aż się duszę.

Teraz Sara się złości. To dobrze, spróbuję utrzymać ją w tym stanie, bo wtedy wiele się o niej dowiaduję. Znika manipulacja, zostaje naga szczerość osoby, która ma niewiele do stracenia i nie przejmuje się tym, co pomyślą inni.

– Pocięłaś się?

– Kurwa, no jasne, że się pocięłam.

– Opowiedz, jak było! – mówię.

– Bądź poważna, wiesz, co się stało.

– Saro, to ważne.

– Pocięłam sobie ramię. Zadowolona?

– Saro, posłuchaj mnie! Przecież to zupełnie zrozumiałe. Jest noc świętojańska, spotykasz się z matką, która jest pijana i prosi cię o przebaczenie. Wzbudza to całe mnóstwo uczuć. Teraz to widzisz?

Sara patrzy na swoje palce. Wpatruje się w paznokcie. Kiwa głową, że jej uczucia i reakcje są zrozumiałe.

– Problem w tym, że kiedy pojawia się lęk, sama się ranisz, co na dłuższą metę nie jest najlepszym rozwiązaniem.

Sara znów kiwa głową. Wie, że cięcie się, picie czy przygodny seks łagodzą lęk jedynie na chwilę, potem ból i pogarda dla samej siebie wracają z podwójną siłą. Desperacko usiłuje nie poddać się lękowi, co go jeszcze bardziej potęguje.

– Próbowałaś zrobić to, o czym kiedyś mówiłyśmy? No wiesz, przetrzymać napad lęku? Przecież wiesz, co go wywołało. Lęk sam w sobie nie jest groźny, chociaż tak się wydaje. Nad tym właśnie musisz popracować, żeby go przetrzymać. Wystarczy chwila, bo zaraz przejdzie.

– Wiem.

– A tamte sytuacje?

– Jakie sytuacje?

– Kiedy się pocięłaś.

Sara wzdycha i ostentacyjnie patrzy w okno. Brzmiąca w głosie złość przeszła w zmęczenie.

– Aha. Raz byłam pijana, więc właściwie się nie liczy, bo wtedy nie całkiem jestem sobą. To była balanga w Haninge, u jednego faceta z pracy.

– Czy właśnie tam stało się coś, co wywołało te uczucia?

Sara wzrusza ramionami, wrzuca kolejnego peta do wazonu z kwiatkami, które i tak już są podtrute nikotyną.

– Spróbuj. To ważne. Musisz pomóc. Wiem, że masz opory.

– Tam był jeden facet…

– I co?

– W pewnym sensie przypomniał mi Görana.

– Twojego zastępczego ojca?

Sara potakuje.

– Tak, dotykał mnie w taki sam sposób. Nagle… wiesz, że nie lubię o tym myśleć, ale kiedy zaczął mnie macać tymi swoimi ohydnymi łapskami, wszystko wróciło. Odepchnęłam go mocno, poleciał prosto na stół. Był już dosyć zalany, więc się przewrócił i rozwalił sobie łuk brwiowy.

– I co się stało?

– Wściekł się jak cholera. Zaczął wrzeszczeć i ganiać mnie po mieszkaniu. – Nagle jest zmęczona, skurczona w sobie. – Słuchaj, to nawet nie było takie groźne. Facet był zalany, powiedziałam, tak? Zwiałam mu i pojechałam do domu.

– I co?

– I zrobiłam to, okej? Możemy porozmawiać o czymś innym?

– Spróbuj opisać, jak się czułaś, zanim się pocięłaś.

– Jak się czułam? HALO, świetnie WIESZ, jak się czułam. Jakbym zaraz miała się rozsypać. Myślałam o tym obrzydliwym typie, jak mnie macał, potem o Göranie. Wydawało mi się, że zaraz się rozlecę albo uduszę. Wtedy to zrobiłam i od razu było mi lepiej. Poczułam się czyściejsza. Spokojniejsza. Mogłam zasnąć. Okej? Możemy już pogadać o czymś innym? Zresztą ja niedługo muszę iść. Idę na rozmowę na temat praktyki. Pogadajmy może innym razem, dobrze?

– Ale chcę, żebyś w tym czasie odrobiła pracę domową, którą ci zadałam.

– Jasne. To ja już pójdę, dobrze?

– Dobrze, idź. Do zobaczenia za tydzień.

Wyłączam kamerę i opadam na krzesło. Jak zawsze po spotkaniu z Sarą czuję się zupełnie wypompowana z energii. Nie tylko z powodu przykrych rzeczy, o których mówi, ale również dlatego, że cały czas muszę być czujna; być jej terapeutką to jak nieustannie spacerować po linie.

Sara niestety nie jest odosobnionym przypadkiem ani pod względem swojej historii, ani środowiska. Najmłodsza z trójki rodzeństwa, dorastała w Vällingby, w pozornie normalnej rodzinie klasy średniej. Jedyną nienormalną rzeczą w ich rodzinie było to, że matka miała problemy z alkoholem, chociaż wtedy jeszcze funkcjonowała w miarę dobrze. Sara mawia, że miało to również swoje zalety, bo na przykład matka nie odzywała się na wywiadówkach, zdając sobie sprawę, że gdy tylko otworzy usta, wyjdzie na beznadziejną alkoholiczkę. Zawsze była przymulona, gdy córka wracała do domu, nie pytała, gdzie była, dlaczego wraca w środku nocy ani skąd ma wciąż nowe ciuchy. Ciuchy, których nie dostała od rodziców.

Sara od początku nauki miała kłopoty z koncentracją i problemy w szkole. W trzeciej klasie podpaliła zasłony w sali gimnastycznej; zapalniczkę gwizdnęła nauczycielce od WF-u (która popalała w szatni, podczas gdy dzieciaki musiały biegać dookoła boiska, nawet w zimnym deszczu). Gdy chodziła do gimnazjum, została po raz pierwszy zgarnięta przez radiowóz po drobnej kradzieży w Konsumie. Zaczęła spotykać się ze starszymi chłopakami, potem chodziła ze Steffem, który miał osiemnaście lat, podczas gdy ona zaledwie trzynaście. Zaszła w ciążę, usunęła ją.

Rodzice stwierdzili, że kompletnie nie dają sobie z nią rady, i sami zgłosili się po pomoc do opieki społecznej, miejscowy wydział do spraw społecznych przeprowadził dochodzenie i następnie przydzielił Sarze kuratorkę. Nakazał również, aby dziewczyna regularnie dawała mocz do analizy. Tego rodzaju postępowanie najczęściej okazuje się bezskuteczne, w tym przypadku też tak było. Wkrótce po tym, jak Sara nazwała ją „głupią cipą”, „babsztylem” i napluła jej na biurko, kuratorka złożyła rezygnację. Uzasadniła to poczuciem zagrożenia, chociaż chyba po prostu zniechęciło ją, że dziewczyna jest taka trudna i wymagająca. Nie miała do niej siły.

Czy Sara jest agresywna? Na pewno. Jednak nigdy nie widziałam, by zrobiła komuś krzywdę, poza samą sobą. Sara ma coś, co można określić jako wręcz nadprzyrodzoną skłonność, aby z dwóch możliwości niezawodnie wybrać tę gorszą, która przysporzy jej najwięcej cierpienia. Jakby miała wmontowany w głowie niezniszczalny kompas, który zawsze poprowadzi ją drogą przez mękę.

Po zerwaniu z kuratorką, „głupią cipą”, została umieszczona w rodzinie zastępczej. W wieku piętnastu lat była wielokrotnie gwałcona przez zastępczego ojca. Jedynym, z jej punktu widzenia, logicznym wyjściem była ucieczka, podjęła kilka prób, ale za każdym razem nadgorliwe służby porządkowe odstawiały ją do rodziny zastępczej. Właśnie wtedy zaczęły się jej zachowania destrukcyjne, samookaleczenia i niebezpieczny seks.

Miała osiemnaście lat, gdy po raz pierwszy została porządnie zdiagnozowana jako osobowość chwiejna emocjonalnie typu borderline. Jednak sam fakt, że zostało to przez psychiatrę ujęte w słowa, bynajmniej nie pomógł i było z nią coraz gorzej. Krótko potem trafiła na dwa miesiące do kliniki psychiatrycznej w związku z podejrzeniem psychozy wywołanej przez narkotyki. Sara określa pobyt w psychiatryku jako piekło i przypuszczam, że właśnie wtedy zrezygnowała z ambicji ułożenia sobie normalnego „życia Svenssona”[1], jak mówiła. Po pobycie w szpitalu nastąpił okres coraz intensywniejszego brania narkotyków i pół roku po wypisaniu z psychiatryka Sara trafiła na przymusowy odwyk do państwowego ośrodka w Norrtälje, gdzie skupili się głównie na jej uzależnieniu od amfetaminy i syntetycznych halucynogenów.

A potem coś się stało, choć nie jest jasne co. Nawet Sara nie potrafi tego wyjaśnić. Mówi tylko, że postanowiła żyć. Postanowiła nie umierać.

A dziś? Sara jest od dwóch lat czysta, ma mieszkanie w Midsommarkransen[2]. Bezrobotna. Singielka. Ma wiele koleżanek i jeszcze więcej kolegów.

Jest prawdziwą weteranką instytucji psychiatrycznych. Została przebadana i zanalizowana wzdłuż, wszerz i na ukos. Przez ośrodki psychiatrii dziecięcej, przychodnie i zakłady zamknięte. Poznała więcej kuratorów, asystentów, psychologów i psychiatrów, niż ja miałam pacjentów. To zobowiązuje. Czasem odnoszę wrażenie, że ocenia mnie i to, co mówią, kategoryzuje i umieszcza w hierarchii specjalistów od czubków. Czasem robi uwagi, które bez wątpienia pochodzą z wypowiedzi moich poprzedników. „Coś takiego, a uwzględniłaś czynnik rywalizacji między rodzeństwem, która nasiliła się po wczesnym rozejściu się moich rodziców?” Albo: „Zdaję sobie sprawę, że brzmi to edypalnie, ale czasem naprawdę myślałam, że Göran kocha mnie w ten sposób”.

Przychodzą mi na myśl chudziutkie, pokryte bliznami ręce i nogi Sary. Przypominają sieć kolejową, której tory raz się krzyżują, raz biegną równolegle. Dziewczyny, które się okaleczają, żeby złagodzić lęk. Ktoś nazwał je cutters.

Dostrzegam w niej znacznie więcej niż przypadek psychiatryczny: Sara jest inteligentna, jest prawdziwą specjalistką w dziedzinie manipulacji i czasem, jeśli jest w humorze, potrafi być dowcipna. Ma być ponownie resocjalizowana, przystosowana do normalnego życia, którego nigdy nie miała i z pewnością nie będzie miała.

Przystosowywana.

Kładę rękę na segregatorze z jej dokumentacją medyczną, grubym jak Biblia; jest tu komplet raportów opieki społecznej, odpisów z badań w poradniach psychiatrycznych i zakładach zamkniętych. Z roztargnieniem przerzucam papiery i zatrzymuję wzrok na zapiskach w dzienniku chorych ze szpitala S:t Görans.

Pacjentka: Sara Matteus, PESEL: 82 11 23 - 0424

Okoliczności przyjęcia: Pacj. przywieziona o godz. 18.37 przez patrol policji dzielnicy Norrmalm po dokonanej przez nią kradzieży w sklepie Twilfit w Gallerian. Powodem przywiezienia na ostry dyżur psychiatryczny było agresywne zachowanie i towarzyszące mu rozkojarzenie.

Stan obecny: Kobieta l. 18, uzależniona od narkotyków, wykazuje bliżej nieokreślone zaburzenia lękowe. Uprzednio pacjentka zarówno Psychiatrii Dzieci i Młodzieży, jak i Poradni Psychiatrycznej w Vällingby. Obecnie nie leczy się psychiatrycznie, nie przyjmuje żadnych leków. Sama oświadczyła, że czuje się źle i prosi o pomoc. Chwilami wykazuje przytomność umysłu i narzeka na stan lękowy, informuje również, że przyjmowała narkotyki, chociaż nie pamięta jakie. Poza tym agresywna, daje wyraz paranoidalnym urojeniom, że jest prześladowana przez opiekę społeczną i policję. Pacj. ma skłonność do samookaleczania (blizny i rany na przedramionach i po wewnętrznej stronie ud).

Wzdycham i wypuszczam z rąk ciężki segregator, który głucho uderza o podłogę. Na dziś mam już dosyć Sary Matteus. Pora wywietrzyć pokój i przyjąć Rosjankę Ilię, mamę dwójki małych dzieci, która swego szwedzkiego męża poznała przez Internet. Znakomicie czuje się w Szwecji i już mówi płynnie po szwedzku. Jest bardzo dzielna, świetnie zorganizowana i pracuje jako instrumentariuszka w Sophiahemmet[3], tylko odczuwa nieprzeparty przymus chowania wszystkich noży i nożyczek w magazynku w ogrodzie, bo boi się, że ostrym narzędziem mogłaby zranić swoje maleńkie dziecko.

[1] Svensson – typowe nazwisko szwedzkie, często używane jako synonim przeciętności. (Wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki).

[2] Midsommarkransen – podmiejska dzielnica Sztokholmu.

[3] Sophiahemmet – największy, działający od 1889 roku, prywatny szpital w Szwecji.

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

wrzesień

__

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

październik

__

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

listopad

__

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

grudzień

__

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

epilog

__

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Dodatkowy materiał

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Karta tytułowa

sierpień

wrzesień

październik

listopad

grudzień

epilog

Podziękowania

Dodatkowy materiał

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: Någon sorts frid

Copyright NÅGON SORTS FRID © 2009 by Camilla Grebe and Åsa Träff
First published by Wahlstrom Widstrand, Sweden 2009
Published by arrangement with Nordin Agency AB, Sweden

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2013

Informacja o zabezpieczeniach
W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Elżbieta Bandel

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Michał Pawłowski / www.kreskaikropka.pl

Fotografia na okładce

© Corbis/FotoChannels

Wydanie I e-book
(opracowane na podstawie wydania książkowego:
Spokój duszy, wyd. I, Poznań 2013)

ISBN 978-83-7818-223-8

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.
ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań
tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74
e-mail: rebis@rebis.com.pl
www.rebis.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com