Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Wprowadzenie

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Osoby

Dostępne w wersji pełnej

PROLOG

Równina pod Pydną, Macedonia, rok 168 p.n.e.

Fabiusz Petroniusz Sekundus uniósł sztandar swego legionu i potoczył wzrokiem po rozległej równinie ciągnącej się aż po brzeg morza. Za plecami miał wzgórza, u których podnóża armia obozowała ostatniej nocy, a dalej stoki wiodące ku szczytowi Olimpu, góry bogów. Trzy dni wcześniej wspiął się na nią ze Scypionem – ścigali się, podnieceni głównie perspektywą zbliżającej się pierwszej bitwy. Z okrytego śniegiem wierzchołka spoglądali na północ, ku niezmierzonej połaci Macedonii, ojczyzny Aleksandra Wielkiego. U swoich stóp mieli miejsce, do którego kolejny z królów po Aleksandrze, Perseusz, przywiódł swoją flotę; gdzie rozstawił swoje wojska, w oczekiwaniu na decydujące starcie z Rzymianami. Tam, wysoko, w oślepiającym blasku promieni słonecznych odbitych od dziewiczego śniegu, powyżej pułapu pędzonych wiatrem chmur, naprawdę czuli się jak bogowie; jak gdyby potęga Rzymu, która zaprowadziła ich tak daleko od Italii, była niezniszczalna, jakby już nic nie mogło przeszkodzić kolejnym podbojom.

Ale teraz, gdy Fabiusz spędził deszczową i bezsenną noc w dolinie, masyw Olimpu wydawał mu się nieskończenie daleki. Przed sobą miał macedońską falangę[1], ponad czterdzieści tysięcy żołnierzy; groźny szereg najeżony długimi włóczniami, ciągnący się niemal przez całą szerokość równiny. Widział Traków, w czarnych tunikach ukrytych pod lśniącymi napierśnikami; w polerowanych nagolennikach i z potężnymi, żelaznymi mieczami uniesionymi ponad prawym ramieniem. W samym środku falangi stali sami Macedończycy, w złoconych pancerzach i szkarłatnych tunikach, a ich długie, czarne sarissy[2] lśniły w słońcu. Stanowili tak zwartą formację, że nie sposób było dostrzec, kto kryje się za ich plecami. Fabiusz zwrócił się ku własnym oddziałom. Dwa legiony pośrodku, italscy i greccy sojusznicy po bokach, na skrzydłach jazda, a na samym skraju, po prawej, dwadzieścia dwa niespokojnie przestępujące z nogi na nogę i trąbiące donośnie słonie. Była to prawdziwa potęga, zaprawiona w ciężkich bojach, bo z takich składały się kampanie macedońskie Emiliusza Paulusa. Oddziały uzupełniono nowym zaciągiem legionistów i młodymi dowódcami jeszcze nieznającymi walki, a naprzeciwko nich stała przecież liczniejsza armia, dysponująca znacznie większą konnicą. Zanosiło się na zaciętą bitwę.

Ostatniej nocy było zaćmienie księżyca, a to wystarczyło, by wywołać poruszenie wśród jasnowidzów ciągnących za armią: dostrzegli w tym zjawisku dobry znak dla Rzymu, a zły dla wrogów. Emiliusz Paulus wiedział wystarczająco dużo o przesądach swych żołnierzy, by rozkazać chorążym wznieść pochodnie za rychły powrót księżyca oraz złożyć w ofierze Herkulesowi jedenaście jałówek. Lecz gdy siedział w namiocie dowódcy, racząc się mięsem zwierząt ofiarnych, słuchał rozmowy nie o dobrych i złych omenach, ale o taktyce na zbliżającą się bitwę. Dyskusję toczyli Scypion Emilian, syn Paulusa, pan i towarzysz Fabiusza, Enniusz (jak zawsze ze zwojem papirusu w dłoni, gotów przedstawić świetny plan machin oblężniczych albo katapult) oraz Brutus, który miał już za sobą walki zapaśnicze z najlepszymi ze swych legionistów i teraz korciło go, by wreszcie poprowadzić manipuł do boju. Towarzyszył im Polibiusz, były dowódca greckiej jazdy, zaufany Paulusa i wierny Scypionowi – była to przyjaźń zadzierzgnięta już w kilka miesięcy po tym, jak Polibiusz trafił do Rzymu jako jeniec i został nauczycielem młodzików. Nawet Fabiusza uczył greki oraz zdumiewających prawideł nauk ścisłych.

Wieczorem Fabiusz stanął, jak zawsze, za plecami Scypiona, pilnie nasłuchując. Scypion twierdził, że macedońska falanga to relikt przeszłości, że przeciwnik zbytnio polega na swych długich włóczniach, które nie pomogą mu w walce na krótki dystans. Jego zdaniem odsłonięte flanki tej formacji były jej najsłabszym punktem, miał jednak dość rozsądku, by dodać, że teoria to jedno, a stanąć do walki z falangą to zupełnie inna sprawa. Sam jej widok odbierał siły nawet najsilniejszym przeciwnikom; jeszcze nikt nie pokonał nigdy falangitów w otwartym terenie. Należało więc rozerwać jej szyk, stworzyć w nim wyrwę. Przyglądając się szeregom przeciwnika, Fabiusz był skłonny zgodzić się z Polibiuszem: choć żaden legionista nigdy by tego nie okazał, falanga budziła przerażenie samym swym widokiem. Z pewnością wielu żołnierzy czuło to samo co Fabiusz, szykując się do bitwy: oddychali z trudem, strach ściskał im żołądek.

Spojrzał na Scypiona, noszącego olśniewającą zbroję – spadek po „przyszywanym” dziadku Scypionie Afrykańskim, legendarnym pogromcy Kartagińczyka Hannibala w bitwie pod Zamą, od której minęły już trzydzieści cztery lata. Scypion był młodszym synem Emiliusza Paulusa; miał ledwie siedemnaście lat i był o rok młodszy od Fabiusza – razem mieli walczyć po raz pierwszy. Teraz stał pośród swych dowódców (wśród których był i Polibiusz) i chorążych, o kilka kroków w lewo. Jako były hipparch[3] greckiej konnicy, Polibiusz świetnie znał macedońską taktykę i mógł liczyć na szczególne miejsce w sztabie. Fabiusz zaś wiedział, że nie będzie musiał tłumaczyć mu, jak się rusza do boju.

Proporzec łopotał na wietrze. Fabiusz zadarł głowę, by spojrzeć na niedźwiedzia z brązu, symbol pierwszego legionu. Pochwycił mocniej drzewce, wspominając to, czego uczył go stary centurion Petreusz, zahartowany w bojach weteran, ten sam, który szkolił Scypiona i innych niedoświadczonych jeszcze trybunów. „Odpowiadasz w pierwszym rzędzie za sztandar”, warczał. Chorąży pierwszej kohorty pierwszego legionu był najbardziej widocznym ze wszystkich żołnierzy; to wokół niego gromadzili się w walce. „Sztandar może upaść tylko wraz z tobą”. Po drugie, Fabiusz miał tego dnia walczyć wreszcie jako legionista, zbliżyć się do przeciwnika i zabijać. Po trzecie, miał się opiekować Scypionem Emilianem. Stary centurion wziął go na stronę, zanim w Brundyzjum odprowadził swoich wychowanków na okręt, który miał ich zawieźć do Grecji. „Scypion jest przyszłością”, oświadczył wtedy. „Jest twoją przyszłością. Przyszłością, na którą pracowałem przez całe życie. Jest przyszłością Rzymu. Chroń go za wszelką cenę”. Fabiusz pokiwał głową; już wcześniej wiedział, co do niego należy. Pilnował Scypiona, odkąd jako małoletni służący przekroczył próg jego domu. Ale tu, przed falangą, obietnica, którą złożył, nie brzmiała już tak pewnie. Wiedział, że jeśli Scypion przeżyje pierwsze starcie z Macedończykami, zajdzie daleko, torując sobie drogę mieczem, bo ocalą go umiejętności, które wpoił mu centurion, a nie Fabiusz biegnący za nim i osłaniający go od tyłu.

Mrużąc oczy, spojrzał w niebo. To był upalny czerwcowy dzień i pragnienie już zaczynało dawać mu się we znaki. Stali twarzami ku wschodowi. Emiliusz Paulus chciał czekać, aż słońce stanie wysoko, za ich plecami, by nie oślepiało jego żołnierzy. Ale tu, na wzgórzu, znaleźli się daleko od dobrego źródła wody pitnej; rzeka Leukos płynęła w dolinie, za linią wroga. Perseusz musiał to rozumieć, skoro rozkazał falandze kroczyć wolno naprzód; musiał wiedzieć, że z każdą godziną Rzymianie będą odczuwać coraz silniejsze pragnienie, po południu zaś to siły macedońskie będą miały słońce za plecami, nim skryje się ono za górami na zachodzie.

Fabiusz spojrzał znów na pająka pracującego w trawie. Obserwował go już wcześniej, by uspokoić umysł, by utrzymać nerwy na wodzy przed bitwą. Był prawie tak duży jak jego dłoń, a teraz przycupnął niepewnie na nitkach, którymi połączył jedne z ostatnich źdźbeł niezdeptanych jeszcze przez żołnierzy. Trudno było uwierzyć, że tak wielki pająk może utrzymać się na delikatnych włóknach. Fabiusz wiedział jednak, że nić pajęcza jest niezwykle mocna, a źdźbła były wyschnięte i utwardzone promieniami letniego słońca do tego stopnia, że drapały nieosłonięte części żołnierskich nóg. W pewnej chwili dostrzegł coś i przyklęknął, by przyjrzeć się z bliska. Coś nowego.

Sieć drżała. Drżała cała ziemia.

Fabiusz wstał.

– Scypionie! – zawołał czym prędzej. – Falanga ruszyła. Wyczuwam ją.

Scypion skinął głową i podszedł do ojca. Fabiusz podążył za nim, ani na chwilę nie opuszczając sztandaru. Stanął tuż obok grupki dowódców, słuchając przemawiającego z ożywieniem Polibiusza.

– Nie możemy pozwolić sobie na frontalny atak na falangę – mówił właśnie Grek. – Sarissy jeżą się zbyt gęsto, a wymyślono je specjalnie, by przebijały tarcze szturmujących i zatrzymywały je w miejscu. Gdy atakujący zostają bez tarcz, drugi szereg falangi wycina ich w pień swymi włóczniami. Jednakże siła falangi jest zarazem jej słabością. Sarissy są ciężkie, nieporęczne, trudno operować nimi w jednym rytmie. Kto dostanie się między nie, w środek tej masy drzewc, ten zwycięży. Krótki miecz grecki jest niczym w starciu z rzymskim gladiusem.

Emiliusz Paulus zmrużył oczy i osłonił je dłonią, spoglądając w stronę nadciągającej piechoty.

– I właśnie dlatego na obu skrzydłach mamy konnicę i słonie. Gdy falanga rozpocznie szturm, wydam im rozkaz do ataku, niech szarżują z flanki.

Polibiusz z zapałem potrząsnął głową.

– Jestem przeciw. Macedońscy włócznicy na obu flankach będą na to przygotowani. Trzeba uderzyć na sam środek formacji, rozerwać ją w kilku miejscach, stworzyć wyrwy, odsłonić flanki siłą, uniemożliwić manewrowanie. Piechota nie dokona tego samodzielnie, atakując frontalnie... powstrzymają ją sarissy. Musicie użyć słoni, w grupkach po kilka sztuk, w czterech lub pięciu miejscach, odległych o kilkaset kroków. Słonie mają swój naturalny pancerz, a nawet jeśli zostaną ranne, siłą rozpędu i wielką masą wedrą się jeszcze daleko w głąb formacji, zanim padną. Jeśli legioniści podążą tuż za nimi, wleją się przez wyrwy w szyku i będą atakować flanki od środka. Wtedy falanga się załamie.

Emiliusz Paulus pokręcił głową.

– Za późno na to. Słonie tworzą teraz jeden oddział na prawej flance i tam ruszą do ataku. W grupie są silniejsze, a ich zmasowany szturm przerazi wroga. Jazda ruszy za nimi i okrąży całą formację.

– A co z piechotą? – nie ustępował Polibiusz. – Nawet jeśli rozkażesz jej maszerować za konnicą w zdwojonym tempie, za nic nie zdąży się wedrzeć między Macedończyków, nim falanga na powrót zewrze szyki. Nasza linia zostanie tymczasem niebezpiecznie osłabiona.

– Zmiany planu nie będzie, Polibiuszu – oznajmił Emiliusz Paulus, spoglądając w dal spod przymkniętych powiek. – Falanga znowu ruszyła. A ja obiecałem przywódcy Pelignów idących w pierwszej linii, że poprowadzą atak. Kości zostały rzucone.

Polibiusz odwrócił się w bezsilnej złości. Scypion podszedł do niego, położył mu dłoń na ramieniu i wskazał na pustą przestrzeń dzielącą dwie armie.

– Spójrz na ten teren – powiedział cicho. – Ich wojsko jest u wylotu doliny ciągnącej się znad morza, na dość równym gruncie, gdzie łatwo utrzymać równy szyk. My stoimy u podnóża wzgórz. Im bliżej będzie falanga, tym częściej łamać się będzie jej formacja. Wkrótce napotka jary i stromizny. Wystarczy, że utrzymamy nerwy na wodzy i będziemy gotowi pchnąć naszych legionistów w wyrwy, które niechybnie powstaną. Ukształtowanie terenu nam sprzyja.

Polibiusz zacisnął usta.

– Może masz rację. Nie zdołamy jednak powstrzymać Pelignów przed frontalnym atakiem. To sprzymierzeńcy i dzielni ludzie, ale brak im uzbrojenia i dyscypliny legionistów... zostaną wycięci w pień. A kiedy twój ojciec to zobaczy, może zdwoić ostrożność i nie pozwolić, by reszta naszych sił podążyła za nimi.

– Ojciec doskonale odczytuje ukształtowanie terenu – odparł z namysłem Scypion. – Twoja strategia jest przemyślana, ale teraz nie zdołamy już przeprowadzić słoni na nowe pozycje. Efekt rozbicia formacji osiągniemy i bez tego, jeśli tylko pozostaniemy na miejscu i zaczekamy. Możliwe, że samobójczy atak Pelignów będzie godną ofiarą, bo wzmocni determinację Macedończyków i uśpi ich czujność. Tym trudniej im będzie utrzymać szyk na nierównym terenie. A kiedy poślemy legionistów ku wyłomom w formacji, mój ojciec będzie mógł posłać jazdę i słonie tak, jak planował, by otoczyły falangę. Zabraknie jej dyscypliny, by w zorganizowany sposób bronić się przed atakiem od tyłu. Jeśli legioniści nie przestaną napierać, weźmiemy Macedończyków w kleszcze.

– Jeśli jest coś, w co nie mamy powodu wątpić, to właśnie żelazna wola legionów – rzekł Polibiusz. – To najlepsza armia, jaką Rzym kiedykolwiek wystawił.

Fabiusz dostrzegł poruszenie w długim szeregu wysoko wzniesionych włóczni: falanga zacieśniała szyk, wolno posuwając się naprzód. Spojrzał ponad drugim legionem, na Pelignów, twardych wojowników z górskich dolin na wschód od Rzymu. Zawsze pozwalano im na więcej, by kupić ich lojalność. Nosili półokrągłe hełmy z brązu i pikowane lniane kubraki, a w rękach dzierżyli szable o szerokich klingach. Ruszając do bitwy, ryczeli jak byki. Z tłumu plemiennych wojowników wychynął nagle jeździec i pogalopował wprost ku falandze, by odbić w lewo tuż przed linią zasięgu sariss i cisnąć oszczep z chorągwią w stronę Macedończyków, po czym nawrócił i galopem odjechał z powrotem ku pozycjom Rzymian. Teraz już nic nie mogło powstrzymać szturmu. Pelignowie przysięgali, że będą ratować swą chorągiew bez względu na cenę, i zawsze ciskali ją w gąszcz nieprzyjaciół na samym początku bitwy, by zademonstrować rzymskim dowódcom swoją lojalność.

Polibiusz odwrócił się nagle, a jego sługa podał mu wodze.

– Jest coś jeszcze, co mogę zrobić – rzekł, sięgając po miecz i stary koryncki hełm z masywnymi osłonami na nos i policzki, niemal całkowicie zakrywający twarz. Włożył go, zaciągnął pasek pod brodą i zwinnie wskoczył na konia. Pochyliwszy się, poklepał po szyi nerwowo parskającego wierzchowca.

Zaraz potem sługa podał mu tarczę, okrągłą i tłoczoną pośrodku, wzmocnioną na krawędzi grubą obręczą z polerowanej stali. Polibiusz przełożył lewą rękę przez dwie skórzane pętle i mocno ujął uchwyt po wewnętrznej stronie tarczy, prawą dłonią nie przestając gładzić końskiego karku. Nie korzystał z siodła, a i wodze wypuścił z ręki. Fabiusz pamiętał jego opowieść: Polibiusz już w dzieciństwie nauczył się jeździć na oklep i zawsze właśnie w taki sposób ruszał do boju. Koń stanął dęba, tocząc pianę z pyska i szeroko otwierając ślepia – dobrze wiedział, co go czeka.

Scypion przyglądał się temu z niepokojem.

– Co zamierzasz? Nie masz nawet broni.

Polibiusz uniósł tarczę.

– Jej krawędź jest równie ostra jak miecz. Byłem w twoim wieku, gdy uczono mnie w Megalopolis, jak się nią posługiwać. Oto i kolejna słabość falangi: włócznie trzymane są tak gęsto i sztywno, że można je połamać, jadąc wzdłuż szeregu.

– Zabiją cię! – wykrzyknął Scypion. – Jesteś zbyt cenny, żeby ginąć taką śmiercią. Jesteś historykiem. Strategiem.

– Byłem dowódcą jazdy achajskiej, zanim zostałem rzymskim jeńcem. W twoim wieku prowadziłem pierwszą szarżę... ty wtedy uczyłeś się chodzić. Ale wiesz przecież, komu dziś służę. Nie mogę znieść myśli o tym, że nasi sojusznicy atakują bez najmniejszych szans powodzenia. I tylko ja jeden wiem, jak im pomóc.

– Jeśli Macedończycy zrzucą cię z konia, zerwą hełm i rozpoznają Greka, rozerwą cię na strzępy.

– Pamiętaj, że sarissy nie są przeznaczone do rzucania. Jeśli tylko utrzymam się poza ich zasięgiem, a moja klacz, Skylla, wykona swoje zadanie, nic mi się nie stanie. Ave atque vale[4], Scypionie.

Polibiusz ucisnął końskie boki kolanami. Skylla skoczyła naprzód, wzbudzając tuman kurzu, który na chwilę oślepił wszystkich. Gdy pył opadł nieco, Fabiusz zrozumiał powód tak nagłego startu. Pelignowie już rozpoczęli atak; gnali przed siebie jak wściekłe psy, rycząc przy tym jak tysiąc huraganów. Biegli zdumiewająco szybko, błyskawicznie skracając odległość dzielącą ich od pierwszego szeregu falangi. Fabiusz dostrzegł też Polibiusza, pędzącego galopem w stronę zwężającego się przesmyku między armiami, z tarczą uniesioną ukośnie na lewym ramieniu. Koń bez jeźdźca zerwał się i pognał za nim, a po chwili prześcignął go i zniknął w tumanie kurzu. Przez chwilę wydawało się, że nie sposób wyjechać z tej szybko domykającej się pułapki, którą tworzyła horda Pelignów. Polibiusz zniknął nagle, ale zaraz potem Fabiusz dostrzegł wężowe błyski grotów, jakby szereg Macedończyków uzbrojonych w sarissy zaczął falować. Była to fala opadających na ziemię, złamanych włóczni. Niemal w tej samej chwili pierwsi z Pelignów skoczyli między bezradnych wrogów, tnąc na prawo i lewo zagiętymi mieczami, przy wtórze dzikich wrzasków. Fabiusz nie sądził, by Polibiuszowi udało się przemknąć na drugą stronę tego kotła. Na chwilę zamknął oczy i bezgłośnie zmówił krótką modlitwę, której nauczył go ojciec: słowa pożegnania skierowane do towarzysza, który padł w boju.

– Patrz przed siebie, legionisto – rzucił Scypion głosem pełnym napięcia.

Stał obok Fabiusza z obnażonym mieczem, wpatrując się w kłębowisko ciał. Podczas gdy szukali wzrokiem Polibiusza, skrzydła falangi – zgodnie z przewidywaniami Scypiona – ruszyły gwałtownie do przodu i teraz jedno z nich znajdowało się w odległości może dwustu kroków. Jednakże szereg, który mieli przed sobą Fabiusz i Scypion, załamał się nagle: Macedończycy musieli sforsować koryto wyschniętego strumienia, zapewne pozostałości po roztopach spływających z gór. Gdyby płynęła nim woda, zakryłaby dorosłego człowieka.

– Oto nasza szansa – stwierdził Scypion. – Musimy uderzyć, zanim wygrzebią się z koryta i znowu utworzą szereg.

Fabiusz zerknął na Emiliusza Paulusa, który włożył już hełm i z mieczem w dłoni stanął pośród swoich dowódców. Za ich plecami manipuły pierwszego legionu czekały w szyku bojowym. Centurioni przechadzali się przed pierwszymi szeregami, wykrzykując rozkazy: utrzymać szyk, czekać na rozkaz, robić to, co legioniści czynią lepiej niż inni, zabijać w zwarciu, ciąć, pchać, toczyć krew i nie mieć litości.

Scypion położył dłoń na ramieniu Fabiusza.

– Do zobaczenia, przyjacielu. Na tym świecie albo na tamtym.

Spoglądając na swego druha, wyglądał bardzo młodo, zbyt młodo, by parać się tym, co za chwilę miało się zacząć. Scypion był ledwie o rok młodszy, ale gdy byli chłopcami, to wystarczało, by Fabiusz mógł kierować nim, korzystając z przywileju starszeństwa. I może dlatego Scypion wciąż chętnie go słuchał, mimo iż nie należeli do tej samej warstwy. Wszelkie różnice były teraz nieistotne, ponieważ stali ramię w ramię z sześcioma tysiącami legionistów, gotowi na najgorsze.

– Ave atque vale, Scypionie Emilianusie – odpowiedział chrapliwym, nieswoim głosem Fabiusz. – Na tym świecie albo na tamtym.

Uchwycił mocniej drzewce sztandaru i dobył miecza. Scypion spojrzał jeszcze na ojca, a Emiliusz Paulus skinął głową w odpowiedzi. Wydawało się, że czas jakby zwolnił biegu i nawet crescendo bitewnego zgiełku stało się dziwnie dalekie. Fabiusz patrzył, jak Scypion biegnie w lewo, przed pierwszy szereg pierwszego manipułu, zatrzymuje się przy centurionie i krzyczy do niego, po czym obraca spoconą twarz ku nadchodzącym wrogom. Gdy uniósł miecz i krzyknął po raz drugi, legioniści uczynili to samo i w ich dzikim ryku utonęły na chwilę wszystkie inne dźwięki. Fabiusz uświadomił sobie nagle, że i on krzyczy ile sił w płucach, wymachując mieczem nad głową.

Spróbował przypomnieć sobie, co mówił o bitwie stary centurion. „Nie zobaczycie niczego poza tunelem przed sobą i ten tunel stanie się waszym światem. Oczyśćcie go z wrogów, może wtedy ujdziecie z życiem. Jeśli spróbujecie przyglądać się temu, co dzieje się poza tunelem, spuścicie z oczu tych, którzy was obserwują... umrzecie”.

Scypion znowu biegł. Ziemia zatrzęsła się, gdy legioniści ruszyli za nim. Gnał także Fabiusz, trzymając się blisko Scypiona, ramię w ramię z primipilusem z pierwszego legionu. Wyłom w szyku falangi kurczył się gwałtownie; Macedończycy rozdzieleni korytem strumienia zrozumieli swój błąd i przyspieszyli, by zewrzeć szeregi. Jedni wymachiwali sarissami, by bronić dostępu do formacji, a inni biegli, gotowi wypełnić lukę.

Fabiusz oddychał z trudem, czując suchość w gardle. Scypion był już nie więcej niż o sto kroków od falangi. Nagle z prawej, z samego środka chmury pyłu, wybiegł słoń. W jego boku tkwiła głęboko macedońska włócznia. W ślepym pędzie wlókł za sobą zwłoki jeźdźca i rozdeptywał ciała zabitych, bryzgając krwią na wszystkie strony. Nagle potknął się i runął na dno wyschniętego strumienia, tarasując przejście i wzbudzając jeszcze większy chaos wśród Macedończyków. W tym momencie rzucili się na nich wojownicy Pelignów, wrzeszcząc i wymachując mieczami. Pierwszy został przebity włócznią, ale biegł dalej, nadziewając się coraz głębiej na drzewce, aż wreszcie dosięgnął macedońskiego żołnierza i gładkim cięciem pozbawił go głowy, nim sam upadł martwy. Wszędzie rozgrywały się podobne sceny: samobójcze ataki rozrywały szyk falangi, dzięki czemu masy legionistów wdzierały się poza szeregi włóczników i setkami masakrowały Macedończyków.

Parę sekund później Fabiusz był już jednym z nich. Był świadomy, że wbiega między sarissy, że uchyla się, aby nie zostać zmiażdżonym przez konającego słonia, i że ma przed sobą Scypiona zawzięcie robiącego mieczem w tłumie przeciwników. Długim cięciem przeciął ścięgna na kostkach kilku najbliżej stojących włóczników – zostawił ich, wrzeszczących z bólu i wijących się na gołej ziemi, by jego towarzysze legioniści dokończyli dzieła. Znowu był tuż za plecami Scypiona, znowu ciął i pchał, kalecząc szyje i miednice, umazany krwią na twarzy i ramionach, ani na chwilę nie wypuszczając z ręki sztandaru. Masywny Trak wyskoczył nagle z tłumu tuż za plecami Scypiona i uniósł sztylet do ciosu, ale Fabiusz skoczył ku niemu, z impetem wbijając miecz w jego kark i dalej, do czaszki – oczy wytrysnęły z oczodołów, a fontanna krwi z ust padającego napastnika. Wszystko, co widział, słyszał i czuł wokół siebie, w niczym nie przypominało znanych mu widoków, dźwięków i zapachów. Mężczyźni szaleli, ryczeli i wili się w torsjach, bryzgając dokoła krwią i wymiocinami.

Wreszcie do uszu Fabiusza dotarł nowy dźwięk, dźwięk rogu – nie, nie rzymskich trąbek, ale macedońskich rogów górskich. Tempo walki nagle spadło, a siły macedońskie zaczęły topnieć w oczach. Sygnał rogów to wezwanie do odwrotu, pomyślał Fabiusz, kuśtykając w stronę Scypiona, który dyszał ciężko, pochylony na ugiętych nogach, i przyciskał dłoń do mocno krwawiącego rozcięcia na udzie. Walka trwała krótko, a przecież wydawało się, że minęły godziny. Kolejna fala legionistów przetaczała się przez wał trupów, który niedawno był pierwszym szeregiem macedońskiej formacji, by zająć się dobijaniem rannych wrogów. Scypion wyprostował się i oparł o przyjaciela. Potoczyli wzrokiem po pobojowisku. Kurz opadał z wolna, odsłaniając dalekie skrzydła nieistniejącej już falangi, gdzie konni ścigali ostatnich uciekających Macedończyków, niczym burzowa chmura śmierci spychająca wroga z powrotem ku morzu.

Fabiusz przypomniał sobie coś jeszcze ze słów starego centuriona. Ów tunel, który był jego światem, niekończący się tunel śmierci, miał się w końcu otworzyć, odsłaniając pejzaż straszliwej masakry. Wydawało się, że nie ma w tym logiki, a jednak tak właśnie się stało. Tym razem odnaleźli wyjście z tunelu.

Niosąc hełm pod pachą, Emiliusz Paulus zszedł ze wzgórza w towarzystwie swoich chorążych i dowódców sztabowych. Przez chwilę kluczył, przestępując nad okaleczonymi trupami, aż wreszcie stanął przed Fabiuszem, który zrobił wszystko, by stanąć w miarę prosto i utrzymać sztandar we względnie pionowej pozycji. Wódz położył dłoń na jego ramieniu i rzekł:

– Fabiuszu Petroniuszu Sekundusie, za to, że ani na chwilę nie upuściłeś sztandaru i wytrwałeś na czele swego manipułu, udzielam ci pochwały. Primipilus widział na własne oczy, że ocaliłeś życie swemu trybunowi, zabijając wroga, i wtedy także utrzymałeś sztandar w górze. Za to przyznaję ci corona civica[5]. Wyróżniłeś się w boju, Fabiuszu. Pozostaniesz osobistym gwardzistą mego syna, a pewnego dnia być może zasłużysz na godność centuriona. Walczyłem u boku twego ojca, gdy byłem trybunem, a on centurionem. Dziś godnie uczciłeś jego pamięć. Możesz z dumą powrócić do Rzymu.

Fabiusz starał się zapanować nad emocjami, ale czuł, że mimo jego wysiłków łzy spływają mu po policzkach. Emiliusz Paulus zwrócił się teraz do swego syna:

– Co się zaś tyczy trybuna, to dowiódł, że jest godzien prowadzić do boju rzymskich legionistów.

Fabiusz wiedział, że Scypion, który skłonił się z powagą, nie mógł marzyć o większym wyróżnieniu.

– Gratuluję ci zwycięstwa, Emiliuszu Paulusie. Do ciebie należy największy triumf w dziejach Rzymu. Uczciłeś cienie naszych przodków, a wśród nich mojego dziadka, Scypiona Afrykańskiego. Teraz jednak czeka mnie jeszcze jedno zadanie: muszę przygotować rytuał pogrzebowy dla Polibiusza. To najodważniejszy człowiek, jakiego znałem. Wojownik, który poświęcił się, by ratować życie Rzymian. Musimy odnaleźć jego ciało i wysłać go w zaświaty jak jednego z bohaterów, których czcił: Ajaksa, Achillesa czy poległych pod Termopilami.

Emiliusz Paulus odchrząknął.

– Zgoda, jeśli tylko zdołasz odciągnąć go od znacznie ciekawszego zajęcia, to jest przesłuchiwania macedońskich jeńców. Zamierza włączyć ich relacje do swoich Dziejów.

– Co takiego?! On żyje?

– Dojechał aż do prawej flanki falangi, zawrócił ku naszym szeregom i poprowadził szarżę konnicy. Potem zaś wrócił po swoje zwoje, by spisać relacje naocznych świadków, póki są świeże. Oczywiście wszystko to wydarzyło się, zanim przyszło mu do głowy, że powinien znowu dosiąść konia i pognać za królem Perseuszem, gdziekolwiek się ukrył, by i jego spytać o wrażenia z bitwy.

– I nie znalazł chwili, żeby zawiadomić przyjaciół, że żyje?

– Miał znacznie ważniejsze sprawy do załatwienia.

Scypion pokręcił głową i otarł twarz dłonią. Nagle ogarnęło go potworne zmęczenie.

– Potrzeba ci wody – zauważył Fabiusz. – I ktoś powinien zająć się tą raną.

– Ty też dostałeś, w policzek.

Fabiusz ze zdziwieniem uniósł rękę i wyczuł palcami smugę krzepnącej już krwi, ciągnącą się od ucha do kącika ust.

– Nawet nie poczułem. Chodźmy do rzeki.

– Jest czerwona od macedońskiej krwi – wtrącił Emiliusz Paulus.

– Wszędzie jej pełno – mruknął Scypion, spoglądając na ciemniejące plamy na ramionach, dłoniach i klindze miecza. Spojrzał z ukosa na ojca. – Czy to już koniec?

Emiliusz Paulus skierował wzrok ku morzu i skinął głową.

– Koniec wojny w Macedonii. Król Perseusz jest skończony, podobnie jak cała dynastia Antygonidów. Zgasiliśmy ostatni płomień w ruinach imperium Aleksandra Wielkiego.

– A co nam przyniesie przyszłość?

– Jeśli chodzi o mnie, to spodziewam się triumfu, jakiego Rzym nie pamięta, następnie wysypu pomników z moim imieniem i wzmianką o bitwie pod Pydną i wreszcie... spokoju na starość. To moja ostatnia wojna, ostatnia bitwa. Ale ciebie, twoje pokolenie, Polibiusza, Fabiusza i młodych trybunów... czeka kolejna wojna. Trzeba zrobić porządek ze Związkiem Achajskim na południu, w Grecji. Celtyberowie w Hiszpanii nabrali animuszu, gdy Hannibal uczynił ich sojusznikami... będą stawiać opór Rzymowi. Ale przede wszystkim pozostaje Kartagina. Niedokończona sprawa, smutna pamiątka dwóch strasznych wojen. Czeka cię niełatwa droga, pełna wyzwań, a i sam Rzym może stać się przeszkodą w realizacji twoich ambicji. Tak było ze mną i z moim ojcem. I tak będzie zawsze, póki Rzym równie mocno boi się swoich wodzów, jak wielbi ich triumfy. Jeżeli masz pewnego dnia stanąć na polu bitwy jako zwycięzca... jak ja dzisiaj... musisz okazać tę samą siłę i determinację, wierność swemu przeznaczeniu. Musisz być tak mocny jak dziś w boju. Twoja gra może się toczyć o jeszcze wyższą stawkę. Pokolenie dzisiejszych młodych trybunów, wychowanych przez nas i wyszkolonych w trosce o przyszłość Rzymu, nie będzie szukało chwały ani pod Pydną, ani pod Zamą, gdzie walczył twój dziad. Klucz do waszej przyszłości ukryty jest znacznie dalej od Rzymu, za horyzontem, w dalekich krajach, których żaden z nas nie oglądał, a które tak nas kuszą. Imperium Aleksandra Wielkiego przestało istnieć, ale przeczuwam, że rodzi się nowe.

– Co masz na myśli? – spytał Scypion.

– Imperium rzymskie.

[1] Udoskonalona przez Aleksandra Wielkiego falanga macedońska różniła się od greckiej uzbrojeniem oraz głębokością (16–32 szeregów); współdziałały tu piechota lekka i półciężka (przypisy redakcji).

[2] Sarissa – macedońska włócznia o długości ponad sześciu metrów.

[3] Hipparch – dowódca jazdy ateńskiej (500 żołnierzy) wybierany na rok.

[4] Ave atque vale (łac.) – Bądź zdrów i żegnaj.

[5] Wieniec dębowy przyznawany za ocalenie obywatela rzymskiego.

Dostępne w wersji pełnej

1

Dostępne w wersji pełnej

2

Dostępne w wersji pełnej

3

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

4

Dostępne w wersji pełnej

5

Dostępne w wersji pełnej

6

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

7

Dostępne w wersji pełnej

8

Dostępne w wersji pełnej

9

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

10

Dostępne w wersji pełnej

11

Dostępne w wersji pełnej

12

Dostępne w wersji pełnej

13

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

14

Dostępne w wersji pełnej

15

Dostępne w wersji pełnej

16

Dostępne w wersji pełnej

17

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

18

Dostępne w wersji pełnej

19

Dostępne w wersji pełnej

20

Dostępne w wersji pełnej

21

Dostępne w wersji pełnej

22

Dostępne w wersji pełnej

23

Dostępne w wersji pełnej

24

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Od autora

Dostępne w wersji pełnej

O Autorze

Dostępne w wersji pełnej

Moneta Antestiusza

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Karta tytułowa

Podziękowania

Wprowadzenie

Osoby

PROLOG

CZĘŚĆ PIERWSZA. RZYM rok 168 p.n.e.

1

2

3

CZĘŚĆ DRUGA. RZYM rok 167 p.n.e.

4

5

6

CZĘŚĆ TRZECIA. MACEDONIA rok 157 p.n.e.

7

8

9

CZĘŚĆ CZWARTA. INTERKATIA, HISZPANIA rok 151 p.n.e.

10

11

12

13

CZĘŚĆ PIĄTA. AFRYKA rok 148 p.n.e.

14

15

16

17

CZĘŚĆ SZÓSTA. KARTAGINA rok 146 p.n.e.

18

19

20

21

22

23

24

Od autora

O Autorze

Moneta Antestiusza

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: Total War Rome. Destroy Carthage

First published 2013 by Macmillan an imprint of Pan Macmillan, a division of Macmillan Publishers Limited

Pan Macmillan, 20 New Wharf Road, London N1 9RR

Basingstoke and Oxford

Associated companies throughout the world

www.panmacmillan.com

Copyright © David Gibbins 2013

The right of David Gibbins to be identified as the author of this work has been asserted by him in accordance with the Copyright, Designs and Patents Act 1988.

All rights reserved

Based on the Total War series of strategy games developed by Creative Assembly and published by SEGA

Artwork © SEGA®. SEGA® and the SEGA® logo are either registered trade marks or trade marks of SEGA® Corporation. The Creative Assembly, the Creative Assembly logo, Total War, the Total War logo and Total War: Rome II are either registered trade marks or trade marks of The Creative Assembly Limited. All rights reserved.

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2013

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Małgorzata Chwałek

Opracowanie graficzne okładki: Sławomir Folkman

Ilustracja na okładce: Mariusz Kozik

Mapy: ML Design

Wydanie I e-book
(opracowane na podstawie wydania książkowego:
Total War Rome, wyd. I, Poznań 2013)

ISBN 978-83-7818-208-5

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.
ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań
tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74
e-mail: rebis@rebis.com.pl
www.rebis.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com