Dla Alison

Notka historyczna

Waleriusz. Nieustraszony trybun jest fikcją literacką, jednakże historię dwustu legionistów, których w obliczu zagrożenia ze strony armii mścicieli Budiki wysłano z Londinium na pomoc weteranom z Kolonii, opisuje Tacyt w Rocznikach.

Prolog

Płomienie wyciągnęły się ku niemu niczym ramiona kochanki, kiedy nagi przechodził pomiędzy dwoma ogniskami. Czuł na skórze ich ciepłą pieszczotę, wiedział jednak, że nie zrobią mu krzywdy, bo były to płomienie Taranisa, a on był sługą tego boga. Innego człowieka żar by poparzył. On pozostał nietknięty.

Po drugiej stronie komnaty Aymer, najwyższy kapłan bractwa, czekał z odzieniem naszykowanym dla niego na podróż, w swoim czasie oczyszczonym i pobłogosławionym. Sędziwy druid był przygarbiony, sękaty i osłabiony długimi latami trudów, studiów i wstrzemięźliwości, spędzonymi pośród dębowych ścian wielkich sal Pencerrig. Nie stracił jednakże sił witalnych, co Gwlym teraz wyraźnie czuł, kiedy jego własny umysł sięgał coraz dalej, jakby rozciągany nieruchomym spojrzeniem zmatowiałych, wyblakłych oczu starca. Nie padło ani jedno słowo, kiedy Aymer przekazywał mu wiedzę, która miała go zaprowadzić do celu, a przecież wyraźnie widział przed sobą czekającą go drogę. Czarne góry z głębokimi wąwozami i wąskimi ścieżkami biegnącymi wzdłuż pieniących się, kamienistych strumieni. Pełna wirów wielka rzeka, głęboka i mroczna, którą musi przekroczyć niezauważenie. A potem, nim schroni się w lasach i dotrze do dalekiego morza, ta jeszcze bardziej niebezpieczna, płaska, zielona kraina, pokryta pastwiskami i utartymi szlakami, zamieszkana przez wścibskich ludzi.

– Oczyszczenie się dokonało – oświadczył kapłan łamiącym się starczym głosem.

Gwlym ubrał się szybko i podążył za druidem w ciemność do miejsca, gdzie czekały konie. Ruszyli niewidocznymi ścieżkami, aż dotarli do krawędzi niewysokiej skały, wznoszącej się nad wąską plażą. Z dołu dobiegał łagodny szum fal, rozbijających się rytmicznie na pokrytym drobnymi kamykami brzegu, i tam zobaczył niewyraźną postać człowieka przygotowującego kruchą tratwę z drewna i skóry, która miała przenieść go na drugi brzeg. Światło, czy raczej jego brak, nadawało morzu matowy odcień ołowianej szarości, dalej majaczył ciemniejszy, jeszcze bardziej złowrogi zarys lądu stałego. Były krótsze trasy pomiędzy Moną, świętą wyspą druidów, a ziemiami zamieszkanymi przez Deceanglów, ale tam na pewno by ich obserwowano.

– Wkrótce się tu pojawią – powiedział ledwie słyszalnie Aymer. – Do tego czasu musisz zakończyć zadanie.

Gwlym skinął głową. Słowa były zbędne. Rozumiał, że widzi Aymera po raz ostatni. Niedługo rzymskie legiony pomaszerują tymi samymi górskimi wąwozami, by zburzyć ostatnią twierdzę druidów i na zawsze złamać ich potęgę. Czuł tępy ból żalu, wiedząc, że nie podzieli losu kapłanów, którzy go wyszkolili i zaspokajali jego nieustanny głód wiedzy. On miał jednak własną misję, jeszcze ważniejszą. Kiedy oszczepy legionistów spadną na Monę, on rozdmucha przygasłe płomienie celtyckiej dumy i wywoła pożar, który strawi wszystkich Rzymian i ich zwolenników na wyspie Brytania. Jego najsilniejszą bronią będą wstyd, uraza i upokorzenie. Po szesnastu latach podboju i poniżania plemiona dojrzały do buntu; potrzebowały jedynie iskry i przywódcy. Gwlym będzie iskrą, bogowie zapewnią przywódcę.

– Ponieś słowo. Ponieś je daleko, ale rób to ostrożnie. Nie wolno ci dać się pojmać. – Aymer zamilkł, dając Gwlymowi chwilę, by mógł się zastanowić nad znaczeniem tych słów. – Doradzaj cierpliwość. We właściwym czasie bogowie ześlą znak: gniew Andraste runie z nie ba, ludy Brytanii powstaną i pozbędą się uzurpatorów z naszej ziemi. Przepadną w morzu krwi i ognia.

– Gniew Andraste. – Młodszy mężczyzna wyszeptał te słowa, jakby były modlitwą do bogini wojny Icenów, i nie oglądając się za siebie, zaczął ostrożnie schodzić na plażę.

Rozdział pierwszy

Czyż nie to właśnie doprowadziło do upadku Sparty i Aten, że ich wojownicy, jakkolwiek potężni w walce, potraktowali z pogardą podbite ludy?

Klaudiusz, cesarz Rzymu, 48 r.

Dolina Severn, Syluria, wrzesień 59 r.

Czas się niemiłosiernie ciągnął. Trybun Gajusz Waleriusz Werrens odsłonił w uśmiechu zaciśnięte zęby i wpatrzył się w oczy przeciwnika, jednak to, co wyczytał pod przymkniętymi powiekami, jeśli w ogóle było tam coś do wyczytania, okazało się przeciwieństwem tego, co chciałby ujrzeć; ten drań kpił sobie z niego. Młody trybun oddychał ciężko przez nos, wciągając ostrą sosnową woń ze świeżego pieńka, na którym opierał prawy łokieć. Poczuł, że przeszywający ból w ramieniu nieco ustąpił, co pozwoliło mu skierować więcej energii do palców dłoni. Przypływ siły musiał być niewielki – sam go ledwie zauważył – niemniej dostrzegł, jak brwi Krespona leciutko drgnęły, i stąd wiedział, że centurion też tę zmianę wyczuł. Ręka zaciśnięta na jego dłoni – łokieć spoczywał tuż na lewo od jego własnego – była zrogowaciała od odcisków i miała wytrzymałość słupków podtrzymujących podłogę ogrzewanego od spodu pomieszczenia. Palce jak szpony zaciskały się z siłą urządzenia służącego do łamania kości, on jednak oparł się pokusie, by podjąć wyzwanie. Całą swoją siłę wykorzystał do przesunięcia pięści Krespona na lewo; najmniejsze przesunięcie, choćby o włos, mogłoby wystarczyć. Na razie centurion nie ustąpił nawet o tyle. On sam jednak też nie. Ta właśnie myśl wywołała uśmiech na jego twarzy i tłum legionistów, otaczający kołem pieniek, zaczął wykrzykiwać słowa zachęty na widok tej oznaki pewności siebie. Siłowanie się na rękę było ulubioną rozrywką pierwszej kohorty XX legionu. Wystarczyła niewielka płaska powierzchnia i ochota. Czasami siłowali się dla rozrywki bądź w ramach hazardu. Bywało, że ze szczerej nienawiści.

Od sześciu dni przebywali w tymczasowym obozie u podnóża położonego na sylurskim wzgórzu fortu. Kiedy dwa tygodnie wcześniej nie wrócił konny patrol, legat zareagował natychmiast. Odwet pełną siłą. Trzy tysiące żołnierzy – pięć legionowych kohort oraz mieszana konna i piesza jednostka wojsk pomocniczych, złożona z Galów i Traków – ruszyło pod swoimi znakami wzdłuż rzeki Severn, po czym skręciło na zachód, wstępując na trudny górzysty teren. Znaleźli głowy, wszystkie dwadzieścia, wciąż tkwiące w hełmach, ułożone niczym wyznaczające szlak kamienie. Doprowadziło ich tam kilku zabranych po drodze celtyckich wieśniaków. Pięć dni zabrało im kopanie rowu i usypywanie wału u podstawy poszarpanego stromego wzgórza, które teraz całkowicie odcinały mieszkańców fortu od jakiejkolwiek pomocy i uniemożliwiały ucieczkę. Kiedy legioniści akurat nie kopali, spędzali czas na warcie, mustrze, ćwiczeniach z bronią albo patrolowaniu, jednak kiedy trafiła się chwila odpoczynku, mogli usiąść przed swoimi ośmioosobowymi skórzanymi namiotami i robić to, co zazwyczaj robią żołnierze: naprawiać lub czyścić ekwipunek, przegrywać żołd czy po prostu gapić się w niebo i sinoszarą mgiełkę spowijającą szczyty dalekich gór.

Waleriusz skoncentrował się na prawej ręce, próbując siłą woli wlać w nią więcej mocy. Biceps naprężył się poniżej krótkiego rękawa tuniki, jakby chciał wyskoczyć na zewnątrz, aż pod opaloną skórą pojawiły się ciemne żyły. Mięsień nabrzmiał do rozmiarów niewielkiego melona, dorównując wielkością bicepsowi Krespona, którego uważano za najsilniejszego żołnierza kohorty. Na szerokim, zwężającym się ku nadgarstkowi przedramieniu pokazały się ścięgna, sterczące niczym korzenie drzewa. Nadgarstek miał przywiązany mocno paskiem czerwonej tkaniny do nadgarstka Krespona, tak by żaden nie mógł zmienić uchwytu i wygrać podstępem. Wiedział jednak, że Krespo i tak tego spróbuje, bo był oszustem, kłamcą i złodziejem. Był także starszym centurionem, co czyniło go nietykalnym. Prawie.

Zobaczył kiedyś, jak Krespo okłada jednego z rekrutów, Kwintusa z Rawenny, sękatym kijem z winorośli, który nosił przy sobie jako tradycyjną oznakę swojej rangi. Wszyscy centurioni musztrowali swoich żołnierzy, jako że to właśnie dyscyplina czyniła legion legionem. Jednak Krespo mylił ją z brutalnością, a może po prostu lubił być brutalny, bo wtedy skatował Kwintusa prawie na śmierć. Kiedy Waleriusz rozkazał mu przerwać, Krespo zmierzył go od stóp do głów tymi swoimi oczyma bez wyrazu, jak kawałeczki lodu. W pewnym sensie mieli więc już ze sobą do czynienia, ale wtedy polegało to raczej na okazaniu zwierzęcej nieufności niż fizycznej wrogości. Przy pierwszym spotkaniu zachowywali się niczym dwa psy na wąskiej ścieżce: jeżenie sierści, ocenianie słabych i silnych stron, szybkie obwąchanie i rozejście się; odwrót, ale nie zapomnienie.

Teraz przyglądał się twarzy Krespona z odległości dwóch stóp. Czy wyczuwał niepewność? Na bogów, miał taką nadzieję. Ogień, który zapłonął mu w zgięciu łokcia, przesuwał się teraz w górę ramienia i dalej, w stronę karku, a ból był tak silny jak nigdy przedtem. Wyblakłe oczy Krespona spoglądały gniewnie z podłużnej wąskiej twarzy, która, co dziwne, pozostawała blada, podczas gdy słońce opaliło większość żołnierzy na ciemny brąz. Dziobate czoło i podbródek świadczyły o jakiejś chorobie przebytej w dzieciństwie, z której centurion niestety się wykaraskał. Nos miał długi i zakrzywiony, niczym ostrze topora, a pod nim wąskie usta, które przywodziły Waleriuszowi na myśl żmiję. Och, był z Krespona niezły przystojniak. Przystojny czy nie, był wyższy od Waleriusza o szerokość rękojeści miecza i choć trybun miał potężniejszą klatkę piersiową i bary, żylasty centurion dysponował siłą, jaką daje piętnaście lat spędzonych w legionie; takiej siły nie nabywa się, biegając z poleceniami w sądach. Jednak Waleriusz dorastał w gospodarstwach rolnych ojca, i to dało mu krzepę i pewność siebie, by z niej korzystać.

Na linii włosów Krespona pojawił się pot: maleńkie, niemalże niewidoczne diamenciki wilgoci pośród ciemnej niechlujnej szczeciny, jaką na jego głowie pozostawił golibroda jednostki. Waleriusz obserwował z fascynacją, jak rosną powoli, aż dwie czy trzy połączyły się ze sobą i utworzyły kropelkę, która spływała łagodnie po stromym czole centuriona, dopóki nie dotarła do miejsca, w którym stykało się ono z nosem. Tam się zatrzymała. Był rozczarowany. Ta kropelka wydawała mu się czymś znaczącym. Gdyby spłynęła dalej, wzdłuż ostrza topora na sam jego czubek, na pewno zwiastowałaby jego zwycięstwo. Teraz nie był już tego taki pewny. Tak czy owak, coś oznaczała. Czyżby nastąpiło pewne rozluźnienie szponów, czy rzeczywiście poczuł, że ta przeciwna siła, choć wydawała się tak samo nieustępliwa jak przedtem, miała już apogeum za sobą? Czy może Krespo wciągał go w jakąś pułapkę? Pozwalał mu, by pomyślał, że już wygrał, by wykorzystać przypływ energii, trzymanej w rezerwie na tę chwilę, kiedy wyczuje, że ręka przeciwnika odrobinę drgnęła? Nie. Czekaj. Bądź cierpliwy, mówił sobie w duchu.

– Trybunie?

Waleriusz rozpoznał głos, ale starał się nie dać zdekoncentrować.

– Trybunie Werrensie. – Ton był trochę za bardzo służbisty jak na duplikariusa, żołnierza z podwójnym żołdem, jednakże kiedy to adiutant dowódcy XX legionu, lepiej zignorować ewentualny afront.

– Masz już dość, przystojniaczku? – wysyczał Krespo przez zaciśnięte zęby.

Ciężki sycylijski akcent zazgrzytał w uszach Waleriusza jak obelga.

– O co chodzi, żołnierzu? – spytał Waleriusz mężczyznę za swoimi plecami, nie odwracając jednak wzroku od Krespona i zachowując spokojny głos. Połączone pięści pozostały nieruchome, jakby wykuto je w kamieniu.

– Masz, trybunie, zameldować się u legata.

Kilkunastu legionistów tłoczących się wokół pnia zareagowało jękiem rozczarowania. Waleriusz mógłby jęknąć razem z nimi. Czuł, że może pokonać centuriona. Jednak legatowi nie każe się czekać.

Jak się wycofać, nie dając Kresponowi okazji do chełpienia się wygraną? Wiedział, że gdy rozluźni uścisk, centurion położy jego rękę i ogłosi swoje zwycięstwo. W zasadzie drobiazg, mało istotna, łatwa do przełknięcia porażka, której ceną byłaby jedynie ledwo draśnięta duma. On jednak nie zamierzał dać Kresponowi nawet tej drobnej satysfakcji. Zwlekał przez chwilę, pozwalając centurionowi cieszyć się myślą o nadchodzącym momencie triumfu, po czym, nie rozluźniając chwytu, wstał gładko, pociągając za sobą zaskoczonego centuriona. Krespo zdusił przekleństwo i patrzył z wściekłością na młodego trybuna, który lewą ręką rozwiązywał pasek tkaniny łączący ich nadgarstki.

– Będzie kolejna okazja. Już cię miałem – wycedził.

Waleriusz roześmiał się.

– Miałeś szansę, centurionie, a ja mam ciekawsze rzeczy do roboty.

Kiedy idąc za wysłannikiem legata, przedarł się przez tłumek uśmiechniętych, niemających akurat służby legionistów, usłyszał, jak Krespo chełpi się przed swoimi koleżkami, żołnierzami wyższej rangi, których lojalność zaskarbił sobie, przydzielając im lżejsze zadania.

– Za miękki. Oni wszyscy tacy, ci bogaci chłopcy, bawią się tylko w żołnierzy – mówił lekceważąco.

Trochę czasu zajęło Waleriuszowi opłukanie się i włożenie wojskowego stroju na tunikę oraz braccae, sięgających łydek spodni, które legiony zaczęły nosić po pierwszej spędzonej w Brytanii zimie. Z pasa, którym przewiązał ciemnoczerwoną tunikę wierzchnią, zwisał ozdobny fartuszek z nabijanych metalem rzemieni, który miał ochraniać krocze, choć tak naprawdę nie byłby w stanie zatrzymać gęsiego pióra, a co dopiero wraży oszczep. Na tunikę niewolnik pomógł mu włożyć lorica segmentata, zbroję płytową, okrywającą barki, klatkę piersiową i plecy, która rzeczywiście mogła zatrzymać oszczep, a przy tym była na tyle lekka, że pozwalała się szybko poruszać i swobodnie walczyć. Gladius, miecz o krótkim ostrzu, zawisł w pochwie u lewego biodra, wsparty krzepiąco na udzie, w każdej chwili gotowy do wyciągnięcia prawą ręką, z owym melodyjnym poświstem, od którego włoski na karku mu się jeżyły. Wreszcie włożył wypolerowany hełm, z osłonami na kark i policzki i ze sztywnym szkarłatnym grzebieniem z końskiego włosia. Wiedział, że wystawia na próbę cierpliwość legata, jednakże Marek Liwiusz Druzus był dowódcą w stylu wielkiego reorganizatora armii Gajusza Mariusza, który zauważał i zapamiętywał najdrobniejsze zaniedbania.

Zadowolony ze swojego wyglądu przemaszerował tę niewielką odległość od swojej kwatery, którą dzielił z jednym z pozostałych pięciu trybunów legionu, do namiotu będącego zarówno kwaterą mieszkalną dowódcy, jak i principia, ośrodkiem dowodzenia legionem. Całe to otoczenie było mu przyjemnie znajome. Porządne rzędy namiotów, podzielone na jednostki centurii i kohort, via praetoria, ciągnąca się do miejsca, gdzie przecinała ją via principalis, tuż przed kwaterą dowództwa, dalej zaś ciągnął się teren z zapasowym sprzętem, warsztatami i zagrodą dla koni. Glewum, stała siedziba XX legionu, leżało czterdzieści mil na północny wschód. Waleriusz przybył do Brytanii wiele miesięcy wcześniej, pełen młodzieńczej werwy, i wylądował w porcie na rzece Tamesa. Od tamtej chwili spędzał więcej czasu na marszach i przy pracach inżynieryjnych niż w forcie. Obozy takie jak ten, podobne jeden do drugiego, były mu domem bardziej niż ojcowska willa. Od samego początku żołnierka, nawet jeśli nie przychodziła mu szczególnie łatwo, była dla niego czymś całkowicie naturalnym. W tym początkowym okresie, wyczerpany po całodziennym patrolu, często leżał owinięty płaszczem i zastanawiał się, dlaczego los akurat tam go rzucił. Instynktownie wiedział, że jego przodkowie walczyli u boku Romulusa, maszerowali ze Scypionem i stali razem z Cezarem pod Farsalos. Czuł to w sobie, w każdym nerwie i ścięgnie.

W dwóch legionistach stojących na warcie przed dowództwem rozpoznał stałych członków osobistej ochrony legata. Żołnierz po prawej stronie uniósł brwi, ostrzegając go przed powitaniem, jakie zapewne go czeka. Waleriusz podziękował mu uśmiechem i przybrał pozbawioną wyrazu maskę żołnierza. W głębi namiotu dowódca pochylony był nisko nad makietą imitującą pole bitwy, z dwoma oficerami po bokach. Waleriusz zdjął hełm i stał nieruchomo chwilę, po czym z głośnym trzaskiem uderzył zaciśniętą pięścią w zbroję na piersi.

– Trybun Werrens melduje się na rozkaz, dowódco.

Liwiusz odwrócił się powoli. Mimo że powietrze w pomieszczeniu było duszne i lepkie od popołudniowego skwaru, legat miał na sobie pełny wojskowy strój, do którego doskonale pasowała opuchnięta teraz patrycjuszowska twarz i łysiejąca głowa.

– Mam nadzieję, że nie przeszkodziłem w zabawie, Werrens? – zapytał nadzwyczaj kulturalnym, niemalże zatroskanym tonem. – Może rzeczywiście powinniśmy każdego ranka pozwolić naszym trybunom na zapasy w błocie z prostymi żołnierzami? Kilka siniaków na pewno podniosłoby morale oficerów. Może nawet stracilibyśmy kilku trybunów, no ale przecież oni i tak się do niczego szczególnego nie nadają. Tak, może to i dobre dla morale. Ale niezbyt dobre dla dyscypliny! – wycedził.

Waleriusz utkwił wzrok w miejscu, gdzie tkanina namiotu była przetarta, za prawym barkiem legata, przygotowując się do przetrzymania nadchodzącej nawałnicy.

– Dyscyplina, Werrensie, pozwoliła Rzymowi podbić wszelkie cokolwiek warte części świata i zdominować resztę. – Dowódca legionu ciskał słowami niczym pociskami z balisty. – Dyscyplina. Nie odwaga. Nie organizacja. Nawet nie te niewysłowione bogactwa cesarstwa. Dyscyplina, która każe legioniście trzymać szereg, podczas gdy jego towarzysze padają wokół jeden po drugim, i walczyć do ostatniej kropli krwi. Dyscyplina, którą ty, Gajuszu Waleriuszu Werrensie, swoją dziecięcą chęcią imponowania możesz nieodwracalnie osłabić. Czy sądzisz, że rzucając wyzwanie Kresponowi, stałeś się bardziej popularny? Chcesz, by cię lubiano? Pokaż mi legion, którego oficerowie są lubiani przez swoich żołnierzy, a ja ci pokażę legion dojrzały do klęski. Tu jest Dwudziesty legion. Mój legion. I u mnie dyscyplina będzie. Jedyne, co osiągnąłeś, trybunie, to obniżenie autorytetu centuriona. – Niespodziewanie głos mu złagodniał. – Nie jesteś złym żołnierzem, Waleriuszu; będziesz może nawet bardzo dobry. Twój ojciec poprosił, bym wziął cię do mojego sztabu, abyś mógł zdobyć doświadczenie wojskowe, niezbędne w karierze politycznej, i ja wywiązałem się z tego, ponieważ nasze rodziny od dziesięciu pokoleń głosowały ramię w ramię na Polu Marsowym. Jednego dowiedziałem się jednak w tym czasie, jaki spędziliśmy razem, a mianowicie, że żaden z ciebie polityk. Schlebianie i udawanie nie leżą w twojej naturze, nie zamierzasz też nikomu nadskakiwać. Brak ci ambicji rasowego polityka, jesteś natomiast szczery, co jest całkowicie zbędne. Jeśli obierzesz drogę polityki, poniesiesz porażkę. Próbowałem już powiedzieć to twojemu ojcu, ale być może byłem nazbyt subtelny, bo on wciąż widzi cię jako przyszłego członka senatu. Ile masz lat? Dwadzieścia dwa? Dwadzieścia trzy? Kwestura za trzy lata, na jakimś pustynnym zadupiu. Dwanaście miesięcy spędzonych na próbach powstrzymania jakiegoś pazernego namiestnika czy prokonsula przed zrujnowaniem mieszkańców jego prowincji – mówił legat. Waleriusz był tak zaskoczony, że pozwolił sobie na opuszczenie wzroku i spojrzenie w oczy dowódcy. – O tak, trybunie – ciągnął Liwiusz – byłem w takiej sytuacji. Liczyłem każdą sestercję i zdumiewała mnie chciwość tamtego człowieka, potem liczyłem raz jeszcze, żeby się upewnić, czy nie ukradł jeszcze kilku. A co czeka cię potem? Rok w Rzymie, może na jakimś wyznaczonym stanowisku, może nie. Wtedy rozstrzygnie się twoja przyszłość i wtedy dopiero będzie ona w twoich rękach.

Waleriusz zerknął na dwóch oficerów, którzy pilnie studiowali makietę na stole, usiłując sprawiać wrażenie, że nie słuchają. Legat podążył za jego wzrokiem.

– Zostawcie nas – rzucił. Mężczyźni wyprężyli się i wymaszerowali. – Podejdź – zwrócił się do Waleriusza. Trybun ruszył za dowódcą do stołu z makietą sytuacyjną. – Przyjdzie taki dzień, kiedy twoi żołnierze będą jak monety, które trzeba po prostu wydać. Co wówczas uczynisz, skoro będziesz wiedział, że musisz wydać rozkaz, który ciśnie ich w otchłań? Prawda jest taka, że oni nie poszukują twojej przyjaźni, tylko przywództwa. Spójrz. – Legat wskazał na makietę, będącą doskonałą miniaturową repliką wzgórza i fortecy Brytów.

– Dowódco?

– Czas z tym skończyć.

Rozdział drugi

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzeci

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział czwarty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział piąty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział szósty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział siódmy

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział ósmy

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dziewiąty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dziesiąty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział jedenasty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dwunasty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzynasty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział czternasty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział piętnasty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział szesnasty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział siedemnasty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział osiemnasty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dziewiętnasty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dwudziesty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dwudziesty pierwszy

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dwudziesty drugi

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dwudziesty trzeci

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dwudziesty czwarty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dwudziesty piąty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dwudziesty szósty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dwudziesty siódmy

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dwudziesty ósmy

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział dwudziesty dziewiąty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzydziesty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzydziesty pierwszy

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzydziesty drugi

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzydziesty trzeci

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzydziesty czwarty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzydziesty piąty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzydziesty szósty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzydziesty siódmy

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzydziesty ósmy

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział trzydziesty dziewiąty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział czterdziesty

Dostępne w wersji pełnej.

Rozdział czterdziesty pierwszy

Dostępne w wersji pełnej.

Słowniczek ważniejszych
terminów wojskowych

Dostępne w wersji pełnej.

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej.

Spis treści

Karta tytułowa

Notka historyczna

Prolog

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

Rozdział czwarty

Rozdział piąty

Rozdział szósty

Rozdział siódmy

Rozdział ósmy

Rozdział dziewiąty

Rozdział dziesiąty

Rozdział jedenasty

Rozdział dwunasty

Rozdział trzynasty

Rozdział czternasty

Rozdział piętnasty

Rozdział szesnasty

Rozdział siedemnasty

Rozdział osiemnasty

Rozdział dziewiętnasty

Rozdział dwudziesty

Rozdział dwudziesty pierwszy

Rozdział dwudziesty drugi

Rozdział dwudziesty trzeci

Rozdział dwudziesty czwarty

Rozdział dwudziesty piąty

Rozdział dwudziesty szósty

Rozdział dwudziesty siódmy

Rozdział dwudziesty ósmy

Rozdział dwudziesty dziewiąty

Rozdział trzydziesty

Rozdział trzydziesty pierwszy

Rozdział trzydziesty drugi

Rozdział trzydziesty trzeci

Rozdział trzydziesty czwarty

Rozdział trzydziesty piąty

Rozdział trzydziesty szósty

Rozdział trzydziesty siódmy

Rozdział trzydziesty ósmy

Rozdział trzydziesty dziewiąty

Rozdział czterdziesty

Rozdział czterdziesty pierwszy

Słowniczek ważniejszych terminów wojskowych

Podziękowania

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: The Hero of Rome

Copyright © Douglas Jackson, 2010

First published as Hero of Rome by Transworld Publishers, a division of The Random House Group

Douglas Jackson has asserted his right under the Copyright, Designs and Patents Act 1988 to be identified as the author of this work

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2014

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Małgorzata Chwałek

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Izabella Marcinowska

Ilustracja na okładce

© Nik Keevil / Arcangel Images

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Waleriusz. Nieustraszony trybun, wyd. I, Poznań 2014)

ISBN 978-83-7818-251-1

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com