Moim ukochanym córkom,

Marinie i Cosimie,

Tym, których kocham

Pamięci Marilou, mojej Matki,

I Henriego-Théodore’a Pigozziego, mojego Ojca.

„…wszystko, co tylko jest na tej ziemi, winno należeć do ludzi, co mają serce po temu…”

Bertolt Brecht, Kaukaskie koło kredowe

(Kaukaskie koło kredowe, tłum. Włodzimierz Lewik, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976).

Wstęp. Dlaczego napisałam tę książkę

Tego ranka Benedykt XVI przybył, aby obdarzyć czerwonym kardynalskim kapeluszem dwudziestu czterech duchownych z Włoch i ze świata. W przepychu i złocie wspaniałych barokowych wnętrz Bazyliki św. Piotra niebiański Rzym, zgodnie z tradycją, urządził 21 listopada 2010 roku okazałą ceremonię, którą dla włoskiej telewizji komentowaliśmy równolegle: Fabio Zavattaro w bazylice i ja w studiu. Po powrocie do swych prywatnych apartamentów po uroczystej mszy świętej, Ojciec Święty miał ze słynnego okna udzielić błogosławieństwa Urbi et Orbi. Zegar wskazywał, że pozostała mi jedna minuta czasu antenowego. Śledziłam papieża na moim ekranie, a on, otoczony technikami z telewizji RAI, widział mnie ze swojego miejsca, gdy Zavattaro poprosił mnie o słowo zakończenia jeszcze przed południowym przemówieniem biskupa Rzymu. Spanikowana, niewiele myśląc, ku ogólnemu zaskoczeniu rzuciłam do mikrofonu: „Ojcze Święty, oddaję głos Waszej Świątobliwości!” „Dziękuję pani i błogosławię!” – odpowiedział spokojnie Benedykt XVI. Było to niezwykłe uczucie. W ciągu kilku sekund, w obecności milionów włoskich telewidzów, rozmawiałam bezpośrednio z reprezentantem Boga na ziemi! To właśnie tego dnia, w tym konkretnym momencie, zdecydowałam się na napisanie książki o pasterzu miliarda dwustu tysięcy dusz[1]. Nie po to, aby podglądać dostojników kościelnych albo rozprawiać o teologii – do tego nie byłabym zdolna – ale po to, by spróbować rozszyfrować, czym jest współczesny Watykan. Katolicyzm w swoich zaangażowaniach humanitarnych i społecznych przyciąga mnie w każdym razie mocniej niż dialog z Bogiem. Ten jakże spokojny głos Josepha Ratzingera zainspirował mnie do głębszego przyjrzenia się jemu samemu, ludziom jemu bliskim, samej Stolicy Apostolskiej, która uwolniwszy się od „polonizacji”, nie uległa jednak „germanizacji”. Co więcej, pomyślałam sobie, że w oddalonym w czasie, a historycznym dniu, gdy jakimś trzem miliardom chrześcijan z Zachodu i ze Wschodu, braciom rozłączonym od tysiąca lat, uda się na nowo zjednoczyć, władza papieża będzie tylko honorowym prymatem, a jedynym powodem, by istniała Stolica Apostolska, by istniało Państwo Watykańskie, będzie jego wartość symboliczna. Ten sam status ma Fanarion, dzielnica Stambułu, oficjalna siedziba ekumenicznego patriarchy Konstantynopola, czy cerkiew Dwunastu Apostołów w Moskwie, święte miejsce rosyjskiego prawosławia. Ponieważ czas Boga nie jest czasem ludzi, póki co miałam jeszcze szansę oddać się mojej skrupulatnej pracy nad papiestwem w obecnej formie.

Skąpany w ciepłym świetle Watykan i jego pokryte patyną zabytki tworzą szczególną atmosferę, w której dostojni prałaci i kardynałowie czasami przemykają niepostrzeżenie, gdy z kolei inni zamiast ciemnego stroju z koloratką wolą dumnie nosić na co dzień czerwone szaty. Dzięki temu można ich dostrzec z daleka, ich, którzy z perspektywy helikoptera zawieszonego nad placem św. Piotra przypominają małe boże krówki!

Po raz kolejny zanurzyłam się w ten fascynujący świat. W sercu tej stolicy duchowości rządzi dobre wychowanie, intelekt, święta roztropność… ale także samotność. Zbierając wypowiedzi dwudziestu kardynałów do mojej poprzedniej książki[2], byłam pod wrażeniem zadziwiającej izolacji, w jakiej się znajdują. Aby mieć przywilej odkrycia, jak wygląda życie w tej twierdzy, musiałam pokonać dla moich czytelników bardzo grube mury. Mogli oni korzystać z owoców moich dociekań, wywiadów i spotkań. Zbieranie nowego materiału trwało dwa i pół roku; przez ten czas prawie codziennie robiłam zapiski na kopertach, kartkach, w zeszytach, wszędzie i nieustannie, aby wreszcie skończyć tę opowieść na półwyspie Antibes, naprzeciwko sanktuarium La Garoupe, skąd regularnie każdej niedzieli docierały do mnie wznoszące się ku niebu pieśni. W tym błogosławionym miejscu, kolebce mojego dzieciństwa, kojący zapach śródziemnomorskiej bryzy, który dodaje mi odwagi, gdy sięgam po pióro, przypominał mi, że ta niezaspokojona ciekawość dotycząca tajemnic Watykanu jest niewątpliwie zapisana w moich genach. Oto bowiem Henri-Théodore Pigozzi, mój ojciec, kierownik działu produkcji w zakładach samochodowych Simca, w latach pięćdziesiątych często składał wizytę Jego Ekscelencji Angelowi Giuseppe Roncallemu, który był nuncjuszem apostolskim w Paryżu w latach 1944–1953. Obydwaj byli Włochami z Północy, mówili z tym samym akcentem. Dla mojego ojca, ciągle jeszcze wtedy uważanego we Francji za okropnego Włocha, było to wielkim powodem do dumy, że przyjmował go przyszły papież Jan XXIII. Mojemu ojcu zdarzało się oddawać mu do dyspozycji simcę – tuż po wojnie garaże nuncjatury apostolskiej przy avenue du Président-Wilson nie były zbyt bogato wyposażone! Po latach z radością opowiadał o tym w gronie rodzinnym. Na domiar wszystkiego, w początkach mojej kariery dziennikarskiej, ze względu na wysoką rangę powierzonych mi zadań, moi koledzy nazywali mnie „córką arcybiskupa”! Moje powołanie zostało zatem jasno określone.

Gdy byłam dzieckiem, Mimi, moja guwernantka pochodząca z Bolonii, chcąc odnaleźć atmosferę swojej rodzinnej parafii, często zabierała mnie do kina, na przygody Don Camilla. Perypetie proboszcza i Pepponego, komunisty, mera Brescello, które poznałam doskonale, także przyczyniły się do rozbudzenia mojego zainteresowania tym środowiskiem z dawnej epoki. Parę lat później otrzymałam sakrament bierzmowania z rąk arcybiskupa Paryża, kardynała Maurice’a Feltina. Byłam tak poruszona jego uroczystą postawą, gdy namaścił moje czoło świętym olejem, kreśląc na nim znak krzyża, że zmieszana powiedziałam Pax tecum – „Pokój niech będzie z Tobą” – zamiast odpowiedzieć „Amen”! Spojrzał na mnie z uniesionymi pytająco brwiami. Dialog nawiązany tej niedzieli z wysokimi dostojnikami kościelnymi nigdy się skończył! Wzmocnił się w Instytucie św. Dominika w Rzymie, gdzie, jako uczennica, poznałam ojca Pouparda, naszego duszpasterza, który mieszkał u sióstr. Pracował w sekcji francuskiej Sekretariatu Stanu i powtarzał nam: „Kultura jest jak konfitura, im mniej się jej posiada, tym cieniej się ją rozsmarowuje!”. Ten pochodzący z Angers ksiądz lubił także przyozdabiać swoją katechezę opowiadaniami o papieżu Montinim. Dzięki niemu mieliśmy wrażenie, że jesteśmy w Watykanie. Ta ciesząca się świetną opinią szkoła z internatem, w której uczyły się Włoszki z tak zwanej „czarnej arystokracji”[3], przyjmowała także dzieci dyplomatów, jak na przykład Gabrielle de Habicht, która była w mojej klasie. Jej ojciec, Mieczysław de Habicht, Polak, został ustanowiony przez Pawła VI wicesekretarzem Papieskiej Rady do spraw Świeckich, potężnej międzynarodowej organizacji katolickiej powołanej do życia przez Pawła VI. Niezwykłym zbiegiem okoliczności jej rodzice byli wielkimi przyjaciółmi kardynała o niemożliwym do wymówienia dla obcokrajowców nazwisku: Wojtyła[4], który, gdy przyjeżdżał do Rzymu, zawsze zatrzymywał się u nich na piazza di San Callisto[5]. Grał tam w karty, modlił się w ich języku ojczystym, a przede wszystkim każdego roku 4 listopada obchodził z nimi święto św. Karola Boromeusza, gdyż wicehrabina de Habicht miała na imię Charlotte. Byli na tyle blisko, że nawet w wieczór swojego wyboru na papieża Jan Paweł II zadzwonił do nich i powiedział: „Teraz to wy przyjdziecie do mnie na świętego Karola!”. Oto dlaczego Gabrielle często mówiła nam o tej osobie z Polski, której imię dobrze zapamiętałam, bo aż do tamtej pory Caroline było dla mnie imieniem wyłącznie żeńskim i to pisanym przez „C”. Jak mogłam wyobrazić sobie wtedy, w tej szkole dla panien z dobrych domów, gdzie wśród melodii kościelnych pieśni uczono nas rozmawiania z duchownymi i ze spowiednikiem, że jakieś trzydzieści lat później znajdę się oko w oko z Karolem Wojtyłą w Pałacu Apostolskim!

W rzeczywistości uratowała mnie opatrznościowa znajomość z Gabrielle. To ona mi doradziła, aby w informacjach przedkładanych papieżowi znalazło się wspomnienie, że uczyłam się w Instytucie św. Dominika. On przecież często słyszał, jak w rodzinie Habichtów mówiło się o tej szkole, która, co ciekawe, znajduje się na via Cassia, prawie naprzeciwko Instytutu Jana Pawła II. W ten sposób papież natychmiast wiedział, kim jestem, co mogło uspokoić zarówno jego, jak i jego nieufne otoczenie. Przeszłość przemawiała na moją korzyść i niebiosa były po mojej stronie!

W Instytucie św. Dominika zagłębiałyśmy się w liturgii, psalmach, łacinie, śpiewach gregoriańskich. Siostry uczyły nas padać na kolana przed hieratycznym Pawłem VI (u którego miałyśmy zaszczyt być przyjęte na audiencji). Uczyły nas, że nigdy nie należy ściskać dłoni kardynała, lecz ucałować jego pierścień i zwracać się do niego: „Wasza Eminencjo, Kardynale”, uważając przede wszystkim, by nie nazwać go Ekscelencją, jak tytułuje się zwykłego biskupa. Zostałyśmy więc dobrze przygotowane do tego, by przebywać w kręgach ambasadorów Pana Boga.

Nasza szkoła, dom macierzysty zgromadzenia, często gościła wielkie religijne osobowości. Kardynałowie – Tisserant, Philippe, Etchegaray, Ouellet, Cottier i Poupard i inni – bywali tam regularnie, a czasami także zatrzymywali się na dłużej. Na przykład kardynał Gantin, przyszły dziekan Kolegium Kardynałów, a po nim arcybiskup Wiednia i dominikanin Christoph Schönborn, sekretarz komisji do spraw publikacji nowego Katechizmu Kościoła Katolickiego, intensywnie wspierany w tym dziele przez Josepha Ratzingera. Schönborn rezydował tam dwa lata, a późniejszy Benedykt XVI przychodził go odwiedzać. W tej samej szkole widywało się w godzinach posiłku zakochane pary w małych samochodach zaparkowanych na sąsiednim pagórku, który także należał do sióstr. Zamiast przeganiać stamtąd zakochanych, wyrozumiałe siostry zdecydowały się na nazwanie tego zakazanego edenu „Górą Grzechu”! Matka Marie Johannès uczyła nas tolerancji. Ważna postać u sióstr dominikanek, ubrana w kremową tunikę przepasaną skórzanym pasem, w czarny welon i biały czepek, który rozjaśniał jej pełną energii twarz; ta „matka kardynałów” miała na nas znaczny wpływ. To tam zetknęłyśmy się także z ukrytymi zakonnymi dziwactwami w rodzaju siostry Marii od Nóżek Jezusa czy matki Blanki od Uchylonego Tabernakulum.

Przeorysza, osoba obdarzona wyjątkowym wyczuciem etykiety, zapraszała w niektóre niedziele kardynała Tisseranta, biskupa diecezji Porto-Santa Rufina, z której wywodziło się zgromadzenie, aby celebrował mszę świętą w prywatnej kaplicy. Ten wybitny dostojnik o niezwykłej osobowości i orlim spojrzeniu, z siwą brodą przyciętą na modłę kardynałów z epoki renesansu, miał w sobie taką szlachetność, że od pierwszego momentu zrobił na mnie wielkie wrażenie. Gdy zobaczyłam dziekana Kolegium Kardynałów, ubranego w szkarłatną szatę, z krzyżem migoczącym na ciężkim złotym łańcuchu, prawą ręką przyozdobioną pierścieniem z ametystem tak wielkim, że zakrywał jedną trzecią palca, poczułam się zaintrygowana i już na zawsze olśniona książętami Kościoła, których wierzący oklaskiwali jak w teatrze, gdy pojawiali się na ceremonii, jakby wkraczali na scenę. Ten kardynał z Lotaryngii, o oryginalnym wyglądzie, niezależnie od swej zaszczytnej funkcji, był uosobieniem gaulistowskiego ruchu oporu od pierwszych dni wojny. Otoczony chwałą, odznaczony Krzyżem Wielkim Legii Honorowej, naukowiec, dyplomata, a zarazem człowiek czynu: przewodniczący dwóch konklawe i soboru, roztaczał wokół siebie aurę człowieka przekraczającego konwencjonalne myślenie i umiejętnie potrafił wprowadzić nas w najnowszą historię naszego kraju. W swojej ówczesnej naiwności wyobrażałam sobie, że wszyscy kardynałowie wyglądają mniej więcej tak samo. Teraz zaś członkowie Kolegium Kardynałów zastąpili brodę à la Mazarin[6] delikatnymi okularami w złotych oprawkach[7], ale niezmiennie pozostają, jak Eugène Tisserant, erudytami i dyplomatami. Niemniej jednak nigdy nie wyobrażałam sobie, że mogę nawiązać relację pełnej szacunku bliskości z osobą tak sławną, na przykład pójść z nią do cyrku, jak z kardynałem Lustigerem, gdy w pewien grudniowy wieczór w roku 2005 zafascynowany oglądał na cyrkowej arenie słonicę o imieniu Cindha i jej trenera Firmina Grussa; nie wyobrażałam sobie, że będę musiała wybaczyć sobie błąd przy przygotowaniu bożonarodzeniowego podarunku dla dostojnego księcia Kościoła, kiedy to po zamianie paczek obdarzyłam go cygańskimi kolczykami zamiast spinkami do mankietów! Nie wyobrażałam sobie w końcu, że będę utrzymywać na tyle zażyłe stosunki z kardynałem, aby zaprosić go do mnie na południe Francji wraz z jego eskortą złożoną z ubranych w ciemne szaty zakonnic…

Dowód, że w XXI wieku można równocześnie prowadzić życie duchowe i nie rezygnować z własnych ambicji. Być może, jeśli wierzyć ojcu Benoît de Sinety, proboszczowi Saint-Germain-des-Prés: „Są tylko dwie naprawdę fajne rzeczy do osiągnięcia w Kościele: bycie proboszczem lub bycie papieżem!”. A jeśli miał rację?

Antibes, 24 października 2012

1 Według najnowszych statystyk Watykanu dokładna liczba wiernych to 1 195 671 000 (oficjalne dane z 31 grudnia 2010 roku).

2 Les Robes rouges, DDB/Plon, 2009.

3 Arystokracja, która pozostała wierna papieżowi po roku 1870, ubierała się na modłę hiszpańską, na czarno, tak jak i funkcjonariusze administracji kościelnej.

4 W roku 1965, podczas podróży do Polski, Charlotte de Habicht przywiozła do Krakowa młodemu Karolowi Wojtyle dziesiątki dokumentów dotyczących katolicyzmu, które przemyciła w swoim bagażu.

5 Apartament ten zajmował później kardynał Poupard.

6 W taki sposób kardynałów przedstawiali Rafael i Tycjan.

7 Wszyscy mają takie same oprawki okularów, jakby byli klientami tego samego optyka!

Rozdziały 1-4 dostępne w wersji pełnej.

5. Dwadzieścia cztery godziny z życia papieża…

Jak może wyglądać życie codzienne tego skromnego i rozmiłowanego w ciszy papieża? – długo zadawałam sobie to pytanie, zanim zaczęłam pisać tę książkę, aby na koniec moich poszukiwań odkryć, że osiemdziesięciopięcioletni biskup Rzymu ma absolutnie nienaruszalny rozkład zajęć!

Dzień człowieka w bieli, który ma przywilej nieposiadania nigdy przy sobie klucza do swojego mieszkania, zaczynał się wcześnie. Budzik dzwonił o godzinie szóstej. O tej porannej porze Spiżowa Brama, oficjalne wejście do Pałacu Apostolskiego strzeżone przez papieską Gwardię Szwajcarską, jest jeszcze zamknięta. Jeśli w tym momencie spojrzało się na fronton Bazyliki św. Piotra, dwa okna na rogu trzeciego piętra, czyli okna papieskiego pokoju i przedpokoju, były już rozświetlone. Joseph Ratzinger przez całe lata był za pan brat z jutrzenką. Gdy więc pojawiało się światło dnia, wstawał, podobnie jak jego dwóch sekretarzy mieszkających piętro wyżej. Georg Gänswein[55], lat 56, padre Georg, jak nazywają go rzymianie, i Alfred Xuereb[56], lat 54, maltański dyplomata, dzielili rytm życia papieża. Po toalecie w łazience przylegającej do pokoju papież wkładał ubranie, które jego kamerdyner, Sandro Mariotti[57], przygotowywał każdego ranka: nieco przykrótkie spodnie, by nie były widoczne spod sutanny, koszulę zapinaną na guziki z mankietami, biały kardigan, skarpety w tym samym kolorze i czerwone buty. Mariotti pomagał przede wszystkim przy zapinaniu sutanny, gdyż trzydzieści trzy guziki trudno się zapinają; liczba nieprzypadkowa, gdyż symbolizuje lata ziemskiego życia Chrystusa. Oczywistą niewiernością wobec tradycji jest fakt, że sutanna Benedykta XVI nie była uszyta przez Gammarellego! Wolał to zlecić Alessandrowi Cattaneo, którego butik Euroclero znajduje się dokładnie naprzeciw pałacu Świętego Oficjum. Przywiązanie Josepha Ratzingera do tego krawca miało swój początek w epoce, gdy jego biura znajdowały się po drugiej stronie ulicy. Pod wieczór spotykali się: jeden opuszczał siedzibę Kongregacji Doktryny Wiary, drugi zamykał sklep. Jako człowiek niechętnie wyzbywający się swoich przyzwyczajeń, papież zlecał pracę krawcowi, który już od dawna znał jego wymiary i nie potrzebował udawać się do papieskich apartamentów w celu robienia przymiarek. Co więcej, w momencie swojego wyboru Benedykt XVI nie był zadowolony z trzech sutann w różnych rozmiarach przygotowywanych przed każdym konklawe przez zakład Gammarellego po to, aby nowy Ojciec Święty mógł pojawić się publicznie w oknie bazyliki św. Piotra w swoich szatach pontyfikalnych. Żadna mu nie odpowiadała. Zakład Gammarellego, na via Santa Chiara 34, w pobliżu Panteonu, od dwóch i pół wieku ma przekazywany z ojca na syna przywilej ubierania papieża. Na ścianach zakładu można podziwiać portrety z dedykacjami sześciu papieży – portret Jana Pawła I nie jest sygnowany, gdyż biedny Albino Luciani nie miał czasu, by podczas tak krótkiego pontyfikatu złożyć swój podpis. Pierwsza z fotografii ukazuje Benedykta XVI; na tym zdjęciu papież nie wygląda korzystnie. Jest ubrany w zbyt krótką sutannę, spod której widać podwinięte spodnie i buty. Nie są to już papieskie pantofle w kolorze krwi byka[58] , jak za czasów Pawła VI, ostatniego papieża, który je nosił, ale wygodne mokasyny. Zrobione z delikatnej koźlęcej skóry w tym samym kolorze, z kauczukową podeszwą, są dziełem jego „nadwornego” szewca, Adriana Stefanellego, który specjalnie przyjeżdża do papieża z Novary. Szewc ten ma także innych słynnych klientów, wśród nich są na przykład Georg W. Bush i Silvio Berlusconi…

O 7.30 papież spoglądał na swój złoty zegarek, przedmiot, z którym jest mocno emocjonalnie związany, gdyż jest to zegarek odziedziczony po jego siostrze Marii zmarłej w 1991 roku, która była jego oddaną gospodynią. Mechanizm regularnie sprawdzał Francesco Rocchi, zegarmistrz z Borgo Pio. Georg Gänswein zapalał świece. Mała papieska wspólnota udawała się do prywatnej kaplicy, umiejscowionej w sercu jego apartamentu[59], zawsze udekorowanej białymi liliami i żółtymi różami, kolorami Watykanu. Oprócz jego dwóch sekretarzy, majordomusa i czterech kobiet ze wspólnoty życia konsekrowanego, które prowadziły dom – Loredany, Carmeli, Cristiny i Rosselli[60] – a mieszkały na tyłach apartamentu, nikt inny nie był zapraszany. W przeciwieństwie do swojego poprzednika, papież nie lubił rano rozmawiać z Bogiem w obecności gości. Kaplica, urządzona dla Pawła VI, jest wykończona marmurem z Carrary. Świetlisty witraż[61] przedstawia Chrystusa Zmartwychwstałego, a nad ołtarzem znajduje się imponujący krucyfiks z brązu. Kaplica może pomieścić czterdzieści osób w czterech rzędach ławek ustawionych po obydwu stronach. Po cichej mszy następowało śniadanie. Tę chwilę spokoju przed rozpoczęciem długiego dnia Ojciec Święty dzielił czasem ze swoimi sekretarzami w jasnej jadalni. Bezkofeinowa kawa z mlekiem, chleb, masło, konfitury, czasami kawałek ciasta i świeży sok pomarańczowy podany w kryształowej karafce Baccarat model Harcourt[62]. Śniadanie zatem bardziej włoskie niż niemieckie, bez pożywnej wieprzowiny z Westfalii… Ten pierwszy posiłek podawał Mariotti na białej i złotej porcelanie Richarda Ginoriego z papieskim herbem. Jak wielu jego rodaków, Ojciec Święty lubi herby, a swój herb nakazał nawet umieścić na włącznikach światła w papieskim apartamencie. Być może zaraził się tym od sąsiadów z Saint-Emmeram w Ratyzbonie, lenna dynastycznego książęcego domu Thurn und Taxis. Pałac o trzystu komnatach, prawdziwa duma Bawarii, który tej słynnej rodzinie podarował król Bawarii. To tam właśnie, w Ratyzbonie, w katedrze bogato ozdobionej herbami arystokratycznej rodziny korzeniami sięgającej XVI wieku, brat papieża, Georg Ratzinger, przez trzydzieści lat był dyrygentem chóru muzyki sakralnej. W końcu Joseph Ratzinger został wyświęcony na księdza w roku 1951 przez kardynała hrabiego Michaela von Faulhabera. Działo się to w epoce, gdy niemiecki kler był naszpikowany arystokratami. Wśród nich byli na przykład Franziskus von Bettinger, Clemens August von Galen, Felix von Hartmann, Konrad von Preysing…

Następnie don Georg przypominał papieżowi harmonogram przedpołudnia. Ważny moment. Ze względu na bezpośrednią bliskość „nadzwyczajni” sekretarze mieli zawsze duży wpływ na papieża. Mężczyźni, rzadziej kobiety, do których papieże teoretycznie mogli mieć całkowite zaufanie i którzy w pewien sposób stanowili dla nich jedyny bezpośredni kontakt z rzeczywistością. Współpracownicy obecni zawsze i nieustannie. W przeszłości mieli często więcej do powiedzenia niż kardynał sekretarz stanu. Wspomina się przede wszystkim Pasqualinę Lehnert[63], gospodynię Piusa XII, która odgrywała rzeczywiście ogromną rolę. Ze względu na swój wielki wpływ na Ojca Świętego nazywana była „papieżycą”. Legendarna i nieustępliwa siostra z Bawarii, z Kongregacji Sióstr od Świętego Krzyża, która, gdy był jeszcze nuncjuszem, towarzyszyła mu regularnie w czasie jego pobytów w szwajcarskim domu uzdrowiskowym „Stella Maris”. Następnie udała się z nim do Watykanu, gdzie pełniła równocześnie funkcję gospodyni, sekretarki, szefa gabinetu i damy do towarzystwa. Znalazła się przy nim także na konklawe, na którym był on kardynałem kamerlingiem, a ponieważ był chory, ona troszczyła się o jego zdrowie, podając mu lekarstwa. Ta wyjątkowa sytuacja zmusiła Watykan do wydania oficjalnego komunikatu o następującej treści: „Na mocy specjalnego pozwolenia, Zgromadzenie Kardynałów zezwala matce Pasqualinie na obecność w czasie konklawe, aby Jego Eminencja kardynał Pacelli mógł zachować swój codzienny rytm przyjmowania lekarstw niezbędnych dla jego zdrowia”. Po jego śmierci zrozpaczona siostra zakonna odziedziczyła skromny prezent – słynnego kanarka swojego „mistrza”. Mały ptaszek w złotej klatce symbolizował jego własne uwięzienie, gdyż Pius XII posiadał zmysł ironii i sarkazmu, co niekoniecznie wszystkim się podobało! Nie można też zapomnieć o innej wpływowej postaci za czasów pontyfikatu Jana Pawła II, Stanisławie Dziwiszu, który nie odstępował papieża i uratował mu życie 13 maja 1981 roku na placu św. Piotra. Jechał białą toyotą jak zwykle tuż za Karolem Wojtyłą. Papież, ugodzony dwoma kulami Ali Ağcy, dosłownie osunął się w jego ramiona. Stanisław Dziwisz zachował wtedy zimną krew i pilotował po ulicach Rzymu kierowcę ambulansu, z zepsutą syreną i światłami alarmowymi. Nie zważał przy tym na zakaz wjazdu w ulice jednokierunkowe, zyskując w ten sposób cenne minuty, które uratowały Ojca Świętego.

Następnie Benedykt XVI wycofywał się do swojego biura. Ściany tego pomieszczenia są obite tkaniną w kolorze kości słoniowej, podłogę z białego marmuru zdobią czarne dekoracje. W gabinecie znajdowała się wielka mahoniowa biblioteka, w której mieściło się 20 tysięcy książek należących do byłego profesora Ratzingera, oraz biurko z drewna orzechowego odziedziczone po jego rodzicach. Biurko to podążało za nim przez wszystkie lata nauczania. „Jedną z pierwszych rzeczy, o które zatroszczył się papież po swoim wyborze – opowiadał kardynał Tauran, były archiwista i bibliotekarz Świętego Kościoła Rzymskiego – było przeniesienie jego osobistej biblioteki z książkami w różnych językach. Fakt, że posiada tak bogaty własny księgozbiór, nie oznacza oczywiście, że nie korzysta on z Biblioteki Watykańskiej”. Naprzeciwko biurka ikona Maryi z Dzieciątkiem. W pobliżu, na małym stoliczku przykrytym beżowym obrusem, stał wielki płaski telewizor. Na szerokim stole, przy którym pracował, zawsze leżał blok z czystymi kartkami i biała gumka marki Faber-Castell, a obok stały statuetka św. Józefa i zegar z brązu. Na podkładce do pisania czekała już papeteria z delikatnego papieru z wytłoczonymi herbami i apostolskim znakiem wodnym, koperty, a także pióro, czarny długopis marki Montblanc oraz parę ołówków. Obok bardzo szykowne etui na okulary, gdyż papież jest dalekowidzem: do czytania używa półokrągłych okularów Santos od Cartiera, nosi także przeciwsłoneczne okulary Ray-Ban. Był jeszcze przedmiot będący rodzajem fetyszu, który na początku pontyfikatu zaintrygował całą Stolicę Apostolską: mowa o tajemniczym kocie, który w rzeczywistości jest figurą kotka z porcelany marki Rosenthal[64]. Rocznik Papieski zawsze leżał obok dzwonka, którym papież mógł w każdej chwili przywołać sekretarza. Miał również trzy telefony: biały obsługujący prywatne apartamenty i sekretariat, szary łączący ze wszystkimi służbami Stolicy Apostolskiej i czarny do połączeń zewnętrznych. Oczekując na rozmowę z papieżem, każdy rozmówca, kimkolwiek by był, musiał pokonać potrójny filtr: najpierw standardowy w postaci sióstr ze Zgromadzenia Pobożnych Uczennic Boskiego Mistrza, następnie przeszkodę w postaci Ingrid Stampy, w końcu zaś rozlegał się głos Georga Gänsweina. Nie tak łatwo było porozmawiać z Ojcem Świętym! Zdziwienie budziło też oświetlenie papieskiego biurka: była to nowoczesna lampa o ruchomym ramieniu wyraźnie kontrastująca z całością wystroju. To w tej pełnej skupienia atmosferze pracował Ojciec Święty – pisał swoje przemówienia i konstruował kazania, precyzyjnie podzielone na trzy części. Uważny na niuanse, na szczegóły, na przecinki, na średniki – to jego najlepsi przyjaciele, bo słowa to poważna sprawa! Korygował je, próbując oddać cały ich sens. Papież rzadko zlecał pracę nad swoimi tekstami komuś innemu. Czytał także włoskie i zagraniczne gazety, w tym niemiecki dziennik „Die Welt”, zapoznawał się z przeglądem prasy przygotowany dla niego przez Sekretariat Stanu. Przygotowywał audiencje, podczas gdy jego sekretarze rozdzielali obfitą pocztę na poszczególne tematy…

Nawet jeśli Benedykt XVI pod koniec pontyfikatu poważnie ograniczył publiczne, półprywatne i prywatne audiencje, okazywanie listów uwierzytelniających przez nowych ambasadorów (dwudziestu ośmiu w roku 2011), publiczne wystąpienia, beatyfikacje i kanonizacje, wielkie uroczystości, to i tak dzień papieski trwał długo, zanim mógł udać się na spoczynek. Georg Gänswein próbował go chronić, oszczędzić mu długich ceremonii… Musiał brać na siebie skargi i lamenty papieskiego „pierwszego ministra”, gdy ten widział w terminarzu całą stronę przekreśloną jedną kreską. Sekretarz chciał dać papieżowi, zgodnie z jego życzeniem, czas na medytacje.

Po obiedzie, o godzinie 14.00, przynosił mu – w skórzanej obwolucie, aby czarna farba drukarska nie pobrudziła białej szaty – pierwszy egzemplarz „L’Osservatore Romano”, który ukazuje się w mieście wczesnym popołudniem w liczbie pięciu tysięcy egzemplarzy. Ojciec Święty, który włada pięcioma językami – niemieckim włoskim, angielskim, francuskim i łaciną – i który zna przynajmniej kilka innych – hiszpański, portugalski, hebrajski i starogrecki – czytał przede wszystkim w swoim języku, skupiając się na paru artykułach. Jak wyjaśnił mi Andreas Reichert, protestancki teolog z uniwersytetu w Tybindze, który był niegdyś jednym z jego kolegów: „oprócz tego, że był znakomitym latynistą, znał starogrecki i hebrajski prawie lepiej niż łacinę, nam, młodym profesorom, imponowało przede wszystkim bogactwo i jakość jego wykładów wygłaszanych zawsze w języku jasnym i precyzyjnym. Jako profesor emanował spontanicznością i wzbudzał sympatię. Ten zwierzchnik Kościoła, który może się wydawać pełen rezerwy, zdystansowany, był bardzo serdeczny w stosunku do swoich studentów. Był on w Kościele profesorem reformatorem, ale myślę, że kontestacja roku 1968 sprawiła mu dużą przykrość, gdyż źle znosił nieuporządkowanie w myśleniu”. Ze swej strony skłonna byłabym dorzucić, że niewiele się zmienił i gdy przemawia publicznie, nadal czyni to z autorytetem i jasnością, ciągle przemawia jak profesor.

Z kim współpracował papież codziennie? Najpierw z kardynałem sekretarzem stanu, Tarcisio Bertonem, stojącym na czele zarządu centralnego Kościoła, który zazdrośnie strzeże oficjalnego terminarza. Oznacza to, że to on planuje, koordynuje, ale przede wszystkim wstrzymuje audiencje z wysokimi dostojnikami, którzy przewodniczą dziewięciu kongregacjom i dwunastu radom papieskim. Wszystkich razem gromadzi mniej więcej raz na rok. To pierwszy zarzut, który czynili mu kurialiści, którzy, wyrażając to w swoim hermetycznym i pełnym roztropności żargonie, mówią oficjalnie, że funkcjonują w sposób wysoce autonomiczny. Nie jest to ciało analogiczne do Rady Ministrów[65]. Żaden komunikat nie jest publikowany, a dwa ostatnie zgromadzenia odbyły się 13 czerwca 2011 i 24 czerwca 2012 roku. Ambitny i wszędzie obecny kardynał, który lubi gromadzić władzę w swoich rękach, piastuje tę funkcję od pięciu lat. Jest także kardynałem kamerlingiem. Tarcisio Bertone wprowadził pewną selekcję spotkań z papieżem i dopuszczał tylko do tych, które według niego były rzeczywiście konieczne. Joseph Ratzinger był szczęśliwy, mogąc powierzyć takie zadanie swojemu pierwszemu ministrowi. Kardynałowie jednak byli tym dotknięci i odczuwali to jako lekceważące niedopuszczanie ich do kręgu, w którym podejmuje się decyzje. Źle znosili fakt, że papież, w tamtym czasie mało energiczny, prawie całkowicie zdał się na kardynała Bertonego w kwestii kierowania Kościołem XXI wieku. Mimo tych ograniczeń każdego dnia dokładnie o godzinie 11.00 rozpoczynały się audiencje. Benedykt XVI przechodził ze swojego „mieszkania” do apartamentów oficjalnych, które mieszczą się niżej, na drugim piętrze, we wschodnim skrzydle pałacu. Jest tam tyle samo pomieszczeń z lśniącymi marmurowymi podłogami i tyle samo majestatycznych sal, ile w apartamentach prywatnych, których są dokładną repliką – czyż Włochy nie osiągnęły mistrzostwa w sztuce imitacji? To tutaj od roku 1870 odbywają się oficjalne papieskie spotkania z różnymi osobistościami; dawniej nie wolno ich było fotografować, ale od czasów Jana Pawła II są uwieczniane przez nadwornego fotografa. Od 2008 roku funkcję tę pełni Francesco Sforza; został on następcą słynnego Artura Mariego, który przeszedł na emeryturę po wiernej służbie pięciu papieżom! Dla wielu szefów państw taki dowód bliskości z Ojcem Świętym jest prawie tak samo ważny jak możliwość dłuższej rozmowy z nim. Półprywatne audiencje z członkami zgromadzeń zakonnych, naukowcami, pożegnania z ambasadorami, wizyty specjalne… To w tych historycznych wnętrzach Georg Gänswein, nowy prefekt Domu Papieskiego i prywatny sekretarz papieża, którego Jego Świątobliwość wyniósł niedawno do godności arcybiskupa[66], przyjmował szefów państw, królów i inne wielkie osobistości. Należeli do nich: prezydenci George Bush, Barack Obama i Nicolas Sarkozy, król Belgii Albert i jego małżonka Paola, król Juan Carlos z Hiszpanii i królowa Sophie, władcy mniej znaczący, jak książę Albert z Monaco, książę Hans Adam Lichtenstein oraz król Jerzy Tupou V z Tonga, ale także palestyński prezydent Mahmud Abbas, prezydent Republiki Włoskiej Giorgio Napolitano i premierzy Silvio Berlusconi i Mario Monti, François Fillon z małżonką i dwoma synami, którym towarzyszyłam podczas audiencji 10 października 2009 roku. Początkowo premier nie rozumiał, że przyjęcie go po królu Belgii na koniec przedpołudnia jest dla niego zaszczytem, myślał bowiem, że prezes rady ministrów powinien być na audiencji przed królem, gdyż król przecież nie rządzi. Był to jednak gest serdeczności ze strony papieża, gdyż ostatnia audiencja pozwala czasami na przekroczenie wstępnie przewidzianych limitów czasowych. W tym przypadku mieli wspólny temat do rozmowy, bo posiadłość François Fillona sąsiaduje z opactwem Solesmes, miejscem, które Benedykt XVI bardzo ceni i w którym bywał wielokrotnie. Papież spotyka także prezydentów pomniejszych krajów, na przykład od początku roku 2011: Hondurasu, Armenii, Albanii, Kostaryki, Sri Lanki, Czarnogóry. Czekali oni sześć, siedem lat na to, by Ojciec Święty ich przyjął. Wszyscy, onieśmieleni przepychem i bogactwem, podziwiają wielką bibliotekę, nazywaną także salonem prywatnym, tak podobnym do tej na trzecim piętrze, że mogliby sobie wyobrazić, że znajdują się w apartamencie Benedykta XVI. Nikt nie ośmieliłby się wyjawić tym ważnym osobistościom, które przeszły przez dziedziniec św. Damazego, loggię Rafaela, Salę Klementyńską, Salę Ambrozjańską, Salę Papieską, Obrazów, Królewską, Ambasadorów, Świętej Dziewicy, Świętej Katarzyny, małą Salę Królewską, aby dotrzeć w końcu do tak zwanej biblioteki prywatnej wspaniale ozdobionej siedemnastowiecznymi obrazami przedstawiającymi Maryję Pannę, Zmartwychwstaniem Perugina i Ukrzyżowaniem Giotta, że tak naprawdę są w oficjalnej części pałacu! Odkryją to sami, kiedy przeczytają tę książkę! Te imponujące wnętrza zakonserwowane przez czas nigdy nie zostały zniszczone, jak stało się z wieloma pałacami pozostającymi pod ochroną państwa, które padały ofiarą niezbyt wyszukanego gustu małżonek niektórych ministrów, co w efekcie doprowadziło do utraty wielu wspaniałości… Taki był na przykład los Hôtel de Brienne[67], gdzie Nisa Chevènement, malarz i rzeźbiarz, zamalował gipsowe boazerie z XVIII wieku w pomieszczeniach przeznaczonych dla służby. W Watykanie na szczęście nikt nie wykazywał się podobną inicjatywą.

55 Pochodzący z Riedern am Wald, małej wioski w Szwarcwaldzie, spędził całą młodość w tym górzystym regionie. Następnie zaangażował się w religijnych stowarzyszeniach, odkrył swoje powołanie i studiował teologię w Niemczech, a potem w Rzymie. Wyświęcony na księdza w Wiecznym Mieście wrócił do Monachium, gdzie zdobył dyplom z prawa kanonicznego i został asystentem słynnego profesora w tej dyscyplinie w roku 1994. Biskup Fryburga Bryzgowijskiego uczynił go swoim sekretarzem i wikariuszem generalnym. Następnie został wezwany do Rzymu, którego już nie opuścił. W roku 2003 jako młody ksiądz został włączony do Kongregacji Doktryny Wiary, której przewodniczył Joseph Ratzinger, został jego prywatnym sekretarzem i podążył za nim do Watykanu.

56 Wcześniej pracował w prefekturze Domu Papieskiego, w biurze odpowiedzialnym za organizację audiencji Ojca Świętego i sprawował posługę kapłańską w rzymskich parafiach.

57 Sandro Mariotti zastąpił ze znanych powodów Paola Gabrielego.

58 Na zimę z aksamitu, a na lato z jedwabiu, w obydwu przypadkach tego samego krwistoczerwonego koloru, ozdobione złotą tasiemką i krzyżem wyszytym złotą nicią.

59 Apartament składa się z kuchni, pomieszczenia gospodarczego, jadalni, salonu-biblioteki, łazienki, sypialni, biura, świetnie wyposażonej sali medycznej wraz z gabinetem stomatologicznym.

60 Rossella zastąpiła Manuelę Camagni śmiertelnie potrąconą przez samochód na parkingu w Rzymie w listopadzie 2011.

61 Dzieło węgierskiego artysty Hagrala, który przez długi czas był autorem watykańskich znaczków pocztowych.

62 Ikona pracowni Baccarat-Harcourt, powstała w 1841 roku za czasów Ludwika-Filipa, „uszlachetniona” w 1920 przez „ochrzczenie” nazwiskiem jednej z najstarszych arystokratycznych rodzin normandzkich (Harcourt). Sześciokątna podstawa, płaskie boki i kształt kielicha kwiatu nie zmieniły się od czasu jej powstania.

63 Josephina Lehnert urodziła się 25 sierpnia 1894 roku jako jedna z dwanaściorga rodzeństwa w Ebersbergu, rolniczym rejonie na południowy wschód od Monachium. Przybrała zakonne imię Pasqualina, gdy przyjęła habit w Wielkanoc 1913 roku. Zmarła w 1983 roku w wieku 89 lat.

64 Gdy podczas „spowiedzi” 28 lipca 2006 roku w dolinie Aosty papież mówił o swoich kotach, chodziło w rzeczywistości o koty żyjące blisko Świętego Oficjum; znał imię każdego z nich, a opiekowały się nimi siostry mieszkające po sąsiedzku.

65 Papież spotykał się ze swoimi ministrami także indywidualnie, z jednymi częściej, z innymi rzadziej.

66 Do tego momentu dostojnych gości przyjmował arcybiskup Harvey uczyniony kardynałem podczas konsystorza 24 listopada 2012 roku.

67 Pałac w Paryżu, aktualna siedziba ministra obrony.

Rozdziały 6-14 dostępne w wersji pełnej.

Tytuł oryginału: Le Vatican indiscret, by Caroline Pigozzi

Copyright © Plon, 2012

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2013

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redakcja: Zespół

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografia na okładce

© Eric Vandeville

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Watykan niedyskretnie, wyd. I, Poznań 2013)

ISBN 978-83-7818-176-7

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersja do formatu epub:

AKAPIT, Poznań, tel. 61-879-38-88

Spis treści

Karta tytułowa

Dedykacja

Motto

Fragment

Strona redakcyjna