Wstęp

Do podjęcia tematu pierwszej wojny światowej skłoniło mnie kilka powodów, wśród których stulecie jej wybuchu nie było najważniejszym, choć stanowiło sprzyjającą tej pracy okoliczność.

Po pierwsze, ów wielki konflikt zbrojny został w dużej mierze zapomniany, a właściwie przesłonięty przez drugą wojnę światową oraz ogrom śmierci, cierpień i zniszczeń, jakie ona spowodowała. Ten przytłaczający cień sprawił, że zasługujące na pamięć okropieństwa pierwszej wojny oraz jej przyczyny i dalekosiężne konsekwencje pilnie wymagają przypomnienia – i objaśnienia. Tym bardziej że badacze patrzą dziś na nią inaczej niż choćby 30 lat temu – historycy na przykład coraz rzadziej negują, iż obie te wojny stanowiły w gruncie rzeczy jedną, tyle że przedzieloną 21 latami pokoju. Co zresztą też nie jest ścisłe, bo na przykład dla Polaków i Rosjan Wielka Wojna nie skończyła się w 1918 roku, a z azjatyckiego punktu widzenia początek drugiej wojny światowej można już nawet liczyć od 1931 roku, kiedy to Japonia zajęła Mandżurię.

Drugim powodem, że zdecydowałem się przypomnieć Wielką Wojnę, jest to, że dotąd pisali o niej głównie badacze zajmujący się historią polityczną lub historią wojskowości. Ja natomiast chciałbym ją ukazać jako grę międzynarodowych stosunków politycznych, rywalizacji mocarstw o dominację w Europie i walki o kolonie.

Wreszcie powód trzeci i chyba najważniejszy dla polskiego czytelnika – dzięki wyjątkowo sprzyjającemu splotowi wydarzeń pierwsza wojna światowa przyniosła Polsce niepodległość.

Wiemy, że w 1795 roku Polska na 123 lata znikła z politycznej mapy Europy. Jednak prawie zupełnie zapomnieliśmy, że o ile po pierwszym i drugim rozbiorze państwo polskie było jeszcze formalnie niepodległe, o tyle suwerenność straciło o wiele wcześniej – w 1704 roku, w czasie wojny północnej, gdy Polska zawarła z Rosją sojuszniczy traktat narewski, pozwalający jej wojskom działać i stacjonować na terenie całej Rzeczypospolitej. Wojna północna zakończyła się w 1721 roku, ale car wciąż postępował wobec Rzeczypospolitej tak, jakby traktat ów, zawarty na czas wojny, obowiązywał bezterminowo. Od 1702 Litwa, a od 1704 roku także Polska były więc rosyjskim protektoratem.

Skoro więc Polacy nie przez 123 lata, ale przez ponad 210 nie mieli suwerennego państwa, to tym bardziej zasługuje na przypomnienie jego odzyskanie. Sprawie tej poświęciłem rozdział piąty, zajmujący ponad połowę tej książki.

Wcześniejsze rozdziały nie są ani systematycznym wykładem historii Wielkiej Wojny, ani jej kroniką, lecz eksponują niektóre jej aspekty z punktu widzenia politologa – analityka stosunków międzynarodowych. Być może także eseistyczne ujęcie, różniące się od obciążonych licznymi przypisami monografii pisanych przez historyków, będzie stanowić dodatkową zachętę do lektury tej książki.

Rozdział 1

Długi wiek XIX

Pamięć jest jedną z podstawowych kategorii historycznych. Nie ma już wśród nas uczestników i świadomych świadków pierwszej wojny światowej, którzy mogliby o niej opowiedzieć. Najstarsze żyjące dziś osoby były w latach 1914–1918 małymi dziećmi.

Natomiast pamięć zbiorowa charakteryzuje się tym, że najlepiej przechowuje i najchętniej się odwołuje do ostatniego traumatycznego doświadczenia. Dla większości Europejczyków jest nim oczywiście druga wojna światowa. Działania zbrojne toczyły się wtedy w Europie, Afryce, Azji i Oceanii, a nawet – incydentalnie – na skrawkach innych kontynentów. Objęły też wszystkie oceany. Oblicza się, że w różnym charakterze w wojnie tej wzięło udział około 1,7 miliarda ludzi, w tym około 110 milionów żołnierzy i partyzantów. Zginęło – według różnych źródeł – od 50 do 78 milionów ludzi, w tym około 47 milionów cywilów. Właśnie ta ostatnia liczba, będąca skutkiem wojny totalnej, szczególnie zaważyła na dzisiejszym postrzeganiu drugiej wojny światowej jako najbardziej krwawej, prowadzonej nieludzkimi metodami i środkami, a najbardziej wstrząsającym tego przykładem jest zagłada europejskich i – częściowo – północnoafrykańskich Żydów. W drugiej wojnie światowej uczestniczyło 61 państw, w tym większość jedynie formalnie, czyli ograniczając się do wypowiedzenia wojny, lecz nie włączając się do działań zbrojnych.

Wspomnienie pierwszej wojny światowej, która toczyła się wyłącznie w Europie i na Bliskim Wschodzie (walki w afrykańskich koloniach Niemiec były marginalne) oraz na Atlantyku (z nielicznymi incydentami na oceanach Spokojnym i Indyjskim), zatarło się. A na tym stosunkowo niewielkim obszarze zginęło od 8,5 do 10 milionów samych tylko żołnierzy. Spośród tych, którzy brali bezpośredni udział w walce (było ich 25 procent, pozostałe 75 procent przypadało na artylerię, kwatermistrzostwo i służbę medyczną), zginęło 10 procent, a podczas drugiej wojny światowej tylko 4,5 procent. Biorąc pod uwagę, że w pierwszej wojnie uczestniczyły 33 państwa, a więc dwa razy mniej niż w drugiej, wypada stwierdzić, że nie była ona od niej o wiele mniej krwawa. Zasadnicza różnica w porównaniu z drugą wojną światową polegała na tym, że podczas pierwszej aż 78 procent zabitych stanowili żołnierze. Tylko oni w pełni poznali jej krwawe oblicze. Cywile mogli się go tylko domyślać i wyobrażać je sobie, przez wiele lat spotykając na ulicach inwalidów wojennych.

Jeszcze bardziej błędne niż wynikająca zapewne z upływu czasu niepełna świadomość tragizmu pierwszej wojny światowej jest idealizowanie poprzedzającego ją okresu. Fin de siècle mógł być la belle époque chyba tylko w sferze kultury i sztuki oraz dla kawiarnianych polityków Wiednia i Paryża, a także prawdziwych polityków brytyjskich, którzy właśnie wtedy, pod koniec panowania królowej Wiktorii, doprowadzili imperium brytyjskie na szczyt rozkwitu.

Oczywiście w ciągu poprzednich dwóch wieków, a więc w okresie bardzo krótkim historycznie, w Europie niemal w każdej dziedzinie dokonały się olbrzymie przemiany technologiczne i społeczne. W drugiej połowie XVII wieku trzon najlepszej ówcześnie armii Ludwika XIV stanowiły oddziały muszkieterów, wyposażone w rapiery i broń lontową lub skałkową. Artyleria strzelała z armat brązowych lub żelaznych, ładowanych odprzodowo. Niespełna dwieście lat później, od 1840 roku, w fabryce Kruppa produkowano już działa ze stali, ładowane odtylcowo, w zasadzie niewiele się różniące od dział z XX czy nawet XXI wieku.

Podobnie jest z przemianami językowymi. Przeciętny polski czytelnik tylko częściowo rozumie siedemnastowieczny język Pamiętników Paska, lecz z dziewiętnastowieczną polszczyzną Mickiewicza i Słowackiego nie ma już takich problemów. Dzieła Williama Szekspira tłumaczy się na współczesną angielszczyznę, sprawiają bowiem trudności nawet studentom brytyjskich uniwersytetów. Natomiast powieści Waltera Scotta i Charlesa Dickensa są dziś całkowicie zrozumiałe.

Także stroje doskonale odzwierciedlają szeroko rozumiane przemiany społeczne. W tym wypadku dostrzec można jeszcze szybsze tempo zmian. Męskie garnitury z końca XIX wieku stosunkowo niewiele się różnią od obecnych. A jeszcze z początkiem tamtego wieku mężczyźni nosili pończochy i kuse fraczki.

Z początkiem XIX wieku łączność między miastami i krajami zapewniała wyłącznie poczta. W gruncie rzeczy zasada jej działania niewiele zmieniła się przez wieki – tyle że pieszych lub konnych gońców zastąpiły systemy regularnych połączeń dyliżansowych. Natomiast na przełomie XIX i XX wieku informacje przekazywał już telegraf, a listy i paczki przewożono koleją. W Londynie, Paryżu, Berlinie i Pradze działała poczta pneumatyczna. Świat się skurczył również dzięki parowozom i parowcom. Coraz więcej ludzi było stać na korzystanie z nich. Rozwijała się turystyka, powstawały zaczątki globalizacji, na razie w sferze cywilizacji euroatlantyckiej, które z wolna obejmowały także obszary kolonialne. Od Lazurowego Wybrzeża po Singapur budowano luksusowe hotele. Trzeba przyznać, że skala i tempo przemian rzeczywiście mogły skłonić ludzi z nich korzystających do nazwania tych czasów la belle époque.

Ale w żadnym razie „długi wiek XIX” (1815–1914) nie był w Europie wiekiem pokoju.

Ledwie po Kongresie Wiedeńskim (1814–1915) powstało rosyjsko-austriacko-pruskie Święte Przymierze (w 1818 roku dołączyła do niego Francja), a już w 1830 roku doszło do rewolucji lipcowej we Francji, w sierpniu tegoż roku powstało zaś nowe państwo – Belgia. W listopadzie wybuchło pierwsze po powstaniu kościuszkowskim antyrosyjskie powstanie w podzielonej Polsce. Nieco wcześniej rozpoczęła się rywalizacja rosyjsko-austriacka na Bałkanach.

W 1848 roku europejskimi monarchiami wstrząsnęła Wiosna Ludów. Dążenia niepodległościowe były tak silne, że niektórzy władcy nie byli w stanie stłumić ich samodzielnie. W maju 1849 roku tylko interwencja rosyjskiego korpusu feldmarszałka Iwana Paskiewicza umożliwiła zgniecenie powstania węgierskiego. Był to ostatni akord współpracy Petersburga i Wiednia. Kiedy w latach 1853–1858 trwała wojna krymska, czyli interwencja wojsk Anglii, Francji, Turcji i Sardynii w Rosji, Austria skorzystała z okazji, by przejściowo okupować Wołoszczyznę, będącą rosyjskim protektoratem. Wiedeń postąpił tak, chociaż na mocy traktatu był zobowiązany udzielić Rosji pomocy.

Właśnie wojna krymska okazała się wstępem do późniejszej o kilka dziesięcioleci swoistej karuzeli sojuszy. Na razie jednak nabrały przyspieszenia rozgrywki w łonie obozu germańskiego.

Na Kongresie Wiedeńskim nie reaktywowano Świętego Cesarstwa Rzymskiego (Narodu Niemieckiego – to uzupełnienie nigdy nie było częścią oficjalnej nazwy Rzeszy), którego kres nastąpił w 1804 roku, lecz w zamian powołano do życia Związek Niemiecki, w którego skład wchodziły 34 państwa (w tym Austria) i cztery wolne miasta. Formalnie Zgromadzeniu Związkowemu przewodniczył cesarz Austrii, lecz w rzeczywistości stale trwała walka o przywództwo między Austrią a rosnącym w siłę Królestwem Prus. Wreszcie w 1866 roku doszło do krótkiej wojny między obydwoma państwami, którą wygrały Prusy. Natychmiast też doprowadziły one do utworzenia Związku Północnoniemieckiego, złożonego z dwudziestu dwóch państw. Był to wstęp do marginalizacji międzynarodowej pozycji Austrii, a zarazem do zjednoczenia państw niemieckich. Aby osiągnąć ten drugi cel, należało przełamać opozycję Francji.

Wojna francusko-pruska 1870–1871

Historycy coraz częściej twierdzą, że druga wojna światowa była kontynuacją pierwszej, a w konsekwencji – że wojna światowa trwała, z bardzo długą przerwą, od 1914 do 1945 roku. Byłaby to zatem druga wojna trzydziestoletnia w Europie (pierwsza toczyła się w latach 1618–1648, także z przerwami, choć nie tak długimi). Z politycznego i strategicznego punktu widzenia jest to słuszna opinia, jednak aby być w pełni konsekwentnym, należałoby ją rozszerzyć. Albowiem podobnie jak druga wojna światowa była konsekwencją pierwszej, tak pierwsza była konsekwencją wojny francusko-pruskiej z 1870 roku.

Główną przyczyną wybuchu tej wojny była oczywiście rywalizacja Prus i Francji o dominację w kontynentalnej Europie oraz o posiadłości kolonialne. Z punktu widzenia Prus do wygrania tej rywalizacji niezbędne było zjednoczenie pod ich egidą wszystkich terytoriów niemieckich (z wyjątkiem Austrii), a pokonanie Francji jawiło się jako najskuteczniejszy argument mający przekonać przeciwników zjednoczenia. Bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny było zaś dążenie Prus do osadzenia księcia Leopolda von Hohenzollern-Sigmaringen na wakującym tronie hiszpańskim.

Francja nie mogła dopuścić do powtórzenia się sytuacji sprzed kilku wieków, gdy od południa (Hiszpania), północy (Niderlandy) i wschodu (Austria) otaczały ją domeny Habsburgów. Jednak jej pozycja była słaba: brak sojuszy i siły lądowe w nie najlepszym stanie. Wiedząc o tym, premier Otto von Bismarck uciekł się do prowokacji.

Tajny radca Heinrich Abeken wysłał z Ems do Bismarcka depeszę informującą kanclerza o rozmowie króla Wilhelma I Hohenzollerna z ambasadorem Napoleona III Vincentem Benedettim, podczas której król oznajmił francuskiemu dyplomacie, że kandydatura księcia Leopolda została wycofana, Benedetti zaś domagał się jeszcze oświadczenia, iż król „po wieczne czasy” zobowiązuje się nie ponawiać kandydatury Hohenzollerna. Abeken zaznaczył też, że król pozostawił Bismarckowi decyzję co do opublikowania tej depeszy w prasie.

Premier nie tylko kazał ją opublikować, ale i dokonał zmian zaostrzających jej ton. Cesarza Napoleona III musiały urazić dwa akcenty: nazwanie księcia Leopolda kandydatem bez zasięgania opinii Francji na ten temat oraz zapowiedź, że odtąd francuski ambasador nie będzie przyjmowany przez Wilhelma I, lecz przez jego adiutanta. Ponieważ ambasador uosabia głowę swego państwa, był to policzek dla Napoleona III, a słowa króla można było interpretować jako zerwanie stosunków dyplomatycznych. Wreszcie odmowa ostatecznego porzucenia dążenia Hohenzollernów do objęcia w przyszłości tronu hiszpańskiego nie rokowała dobrze przyszłości stosunków francusko-pruskich.

Opublikowanie depeszy emskiej w prasie, czyli ujawnienie despektu uczynionego Napoleonowi III, skłoniło cesarza do wypowiedzenia wojny Prusom. Stało się to sześć dni po wysłaniu depeszy przez radcę Abekena – 19 lipca 1870 roku.

Prusy miały ponaddwukrotną przewagę w piechocie, kawalerii i artylerii, a także w systemie organizacji armii (z poboru), mobilizacji, transportu (kolejowy) oraz dowodzenia. Do atutów Francji należały silne twierdze na pograniczu, między innymi Metz, Verdun i Sedan, oraz marynarka wojenna.

Przebieg działań zbrojnych potwierdził wszystkie słabości francuskiej armii, a zwłaszcza fatalne dowodzenie i niewydolny transport. Strona francuska przegrała wszystkie ważne bitwy, a jedynie niektóre nie zostały rozstrzygnięte. W liczbach bezwzględnych obie strony poniosły podobne straty, ale proporcjonalnie do stanu wyjściowego straty Prus były dwukrotnie mniejsze od francuskich.

Rozstrzygnięcie nastąpiło pod Sedanem. Już 2 września poddała się tam Prusakom osiemdziesięciotysięczna armia francuska, a wraz z nią cesarz Napoleon III. Metz padł w październiku, a nie zdobyte twierdze Belfort i Bitche wywiesiły białą flagę dopiero po zawieszeniu broni, odpowiednio w lutym i marcu 1871 roku.

Pomimo upadku cesarstwa wojna toczyła się dalej. 4 września proklamowano powstanie III Republiki i powołano Rząd Obrony Narodowej. Paryż szykował się do walki, ale równie bezładnie jak armia. Zajęto się gromadzeniem zapasów, które umożliwiłyby przetrwanie długiego oblężenia, lecz nie pomyślano o ewakuacji mieszkańców (ostatecznie ewakuowano zaledwie około 100 tysięcy, co stanowiło 2,5 procent populacji, która zresztą zwiększyła się prawie o pół miliona żołnierzy różnych formacji). Tymczasem 19 września Prusacy rozpoczęli oblężenie stolicy, które trwało do jej kapitulacji 28 stycznia 1871 roku. 5 października Wersal stał się siedzibą króla Wilhelma I, premiera Bismarcka i pruskiego naczelnego dowództwa.

Walki na prowincji, prowadzone przez ocalałe oddziały, nowo sformowane jednostki oraz kontyngent przybyły z Afryki, podlegające urzędującemu w Tours rządowi Leona Gambetty, nie zmieniły sytuacji strategicznej. Ostateczny cios oblężonemu Paryżowi, do którego co noc docierało podziemnymi tunelami około 300 wozów z żywnością, zadało zniszczenie ogniem artyleryjskim jej magazynów. 26 stycznia w Wersalu podpisano preliminaria pokojowe, a 10 maja, we Frankfurcie nad Menem, traktat pokojowy. Wcześniej, 17 lutego, odbyła się w Paryżu defilada pruskiej armii. Następnym razem Niemcy mieli tę przyjemność w czerwcu 1940 roku.

Na mocy traktatu frankfurckiego Francja utraciła Alzację i część Lotaryngii i miała zapłacić 5 miliardów franków w złocie kontrybucji. Ponadto tuż po układzie rozejmowym oddała wojskom pruskim uzbrojenie i inny sprzęt wojskowy.

To ostatnie żądanie Prus było posunięciem natury prestiżowej, ponieważ w dziedzinie techniki militarnej górowały one niesłychanie nad Francją i pozostałymi państwami europejskimi. Symbolem tej przewagi były choćby dalekonośne działa Kruppa, z których ostrzeliwano Paryż.

Błędem byłoby jednak sądzić, że Niemcy zawdzięczali zwycięstwo wyłącznie swojej przewadze militarnej. Wiedzę o tym, że ją mają, oraz o najbardziej skutecznych sposobach i miejscach jej wykorzystania zawdzięczali Wilhelmowi Stieberowi (1818–1882), zwanemu ojcem chrzestnym nowoczesnego niemieckiego wywiadu.

Stieber rozpoczął karierę w 1844 roku jako niższy urzędnik berlińskiego sądu karnego od śledztwa w sprawie powstania tkaczy śląskich, na kanwie którego Gerhart Hauptmann osnuł swój dramat Tkacze. Sześć lat później został asesorem policji kryminalnej, a w 1851 roku udał się pod przykryciem dziennikarza do Londynu, gdzie spotkał się z Karolem Marksem i dzięki podstępowi zapoznał się z kartoteką członków Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników, którą następnie wykradł. Dwa lata później został kierownikiem służby bezpieczeństwa w Berlinie, czyli szefem kontrwywiadu.

Już wcześniej odkrył, że wśród prostytutek jest wiele kobiet o znacznej inteligencji i nieformalnym wykształceniu, mających przy tym kontakty z oficerami i biznesmenami, których można szantażować bądź z racji ich stanu małżeńskiego, bądź długów. Założył więc „fundusz pomocy prostytutkom”, a one z wdzięczności odpłacały mu się informacjami.

Po kilku latach w niełasce (jego protektor król Fryderyk Wilhelm IV zapadł na chorobę psychiczną), które częściowo spędził w Petersburgu, szkoląc ochranę w walce z wywrotowcami, Stieber otrzymał nową funkcję od niedawno mianowanego premierem Ottona Bismarcka, którego ocalił od zamachu – najprawdopodobniej sfingowanego – Michaiła Bakunina. Stieber został oficerem operacyjnym wywiadu. Jako handlarz dewocjonaliów zjeździł całą Austrię, tworząc tam olbrzymią siatkę informatorów, przeważnie podlegających zwerbowanym przezeń niezamożnym dziennikarzom. Informacje wojskowe i polityczne zgromadzone przez siatkę Stiebera i jego samego przyczyniły się do odniesienia przez Prusy zwycięstwa nad Austrią, i to w ciągu zaledwie siedmiu tygodni.

Trzy lata później Bismarck wysłał Stiebera do Francji. Tym razem unikał on werbunku za pomocą szantażu obyczajowego, uznawszy, że lepszą gwarancją lojalności szpiega są pieniądze. Stieber i jego ludzie szukali zadłużonych lub niezadowolonych z przebiegu swojej kariery oficerów i urzędników. Znaleźli ich tysiące, a najlepiej rokującym proponowali pożyczkę z banku w Hanowerze. Była to tajna kasa pruskiego wywiadu, którą utworzył Bismarck, dyskretnie zagarnąwszy skarb Królestwa Hanoweru – pieniądze te nie były uwidocznione w budżecie wojskowym. Najlepszym francuskim szpiegiem Stiebera był człowiek, którego w swych wspomnieniach nazywa on FM. Jego nazwisko do tej pory nie jest znane. Najważniejszą spośród wielu cennych informacji, które dostarczył on swemu niemieckiemu mocodawcy, były francuskie plany dyslokacji wojsk na wypadek wojny z Prusami. Stieber był zdumiony, że wielu jego francuskich agentów nie uważa się za zdrajców, lecz za bojowników dążących do obalenia reżimu Napoleona III.

Informacje Stiebera w wielkiej mierze przyczyniły się do zamknięcia francuskiej armii w pułapce Sedanu. Za te i inne zasługi został odznaczony Krzyżem Żelaznym.

Zwycięska wojna z Francją przyniosła królowi Prus tytuł cesarza niemieckiego (koronował się 18 stycznia 1871 roku w Wersalu), a II Rzeszę wyniosła do rangi największego mocarstwa na kontynencie europejskim.

Osłabiona i upokorzona Francja chwilowo przestała się liczyć w koncercie mocarstw, chociaż to upokorzenie stale podsycało galijską chęć odwetu. Austria, pokonana przez Prusy w bitwie pod Sadową w 1866 roku, osłabła już wcześniej, targana konfliktami narodowościowymi. W 1859 roku straciła Lombardię, co stało się początkiem procesu zjednoczenia Włoch, zakończonego w 1871 roku, a w 1866 roku Wenecję. Rok później cesarz Franciszek Józef I zmuszony był przekształcić swoje państwo w monarchię dualistyczną – Cesarstwo Austro-Węgierskie, w którym Niemcy stanowili zaledwie 24 procent ludności monarchii, a Węgrzy 20 procent. Z wyjątkiem Żydów, Rumunów, Cyganów i Włochów całą resztę stanowili Słowianie. W Stanach Zjednoczonych mówi się o zachowaniach wyborczych Amerykanów: „Dokąd pójdzie Maine, tam pójdzie cały kraj”. Można by je strawestować: Po tym, jak powstała II Rzesza, dokąd poszedł Berlin, tam szedł i Wiedeń.

Jednak Cesarstwo Niemieckie było wśród największych mocarstw spóźnionym przybyszem. Liczył się ten, kto miał kolonie, a one były już rozdzielone. Nie tylko między Wielką Brytanię i Francję, lecz i byłe mocarstwa, jak Hiszpania, Portugalia i Holandia. Na Dalekim Wschodzie do gry zaczęły się także włączać Stany Zjednoczone, które w 1898 roku pomogły Filipińczykom zrzucić kolonialną zależność od Hiszpanii, a same zajęły jej miejsce. Wcześniej zaś Waszyngton zdecydował się na interwencję w Chinach. Berlin uznał, że pozostało mu jedynie wejść w nieliczne luki lub skłonić stare mocarstwa kolonialne do podzielenia się z nim swoimi posiadłościami. Tak się zaczęła dyplomacja kanonierek. I to był bodziec do rozbudowy Kaiserliche Marine, zapoczątkowanej po zwycięstwie nad Francją.

Ekspansja Niemiec – dyplomacja kanonierek

Niemcy nie są narodem morskim, swoje mocarstwowe aspiracje zawsze lokowali w najbliższym sąsiedztwie. Bismarck także nie sięgał w swoich planach poza Europę. Był konserwatystą i kontynuatorem polityki kontynentalnej, nie zaś globalnej – zawierając traktat frankfurcki, nie zażądał od Francji oddania kolonii ani floty wojennej. Niemniej, mimo polityki kanclerza, zwolennicy budowy oceanicznej marynarki wojennej całkiem sprawnie realizowali swoje plany. W 1883 roku Kaiserliche Marine ustępowała już tylko brytyjskiej i francuskiej. Jednak dopiero objęcie tronu przez Wilhelma II (1888), zdymisjonowanie Bismarcka (1890) oraz mianowanie ministrem marynarki admirała Alfreda Tirpitza (1897) przyczyniły się do błyskawicznego wzrostu jej potęgi.

Globalne ambicje i zakusy kolonialne ujawniły się jednak o wiele wcześniej. W 1882 roku Niemcy uczestniczyli w interwencji w Dahomeju (obecnie Benin). Dwa lata później cesarstwo miało już pierwsze kolonie – Togoland (obecnie Togo) i Kamerun. Miesiąc później niemiecka marynarka wojenna podporządkowała cesarzowi terytorium położone na północ od rzeki Oranje, które stało się protektoratem nazwanym Niemiecką Afryką Południowo-Zachodnią (dziś Namibia). Pod koniec roku zespół okrętów zajął bezludną wysepkę Matupi (Henderson) w pacyficznym Archipelagu Bismarcka oraz północne wybrzeże Papui (Nowa Gwinea).

W 1885 roku sułtan Zanzibaru został zmuszony do wydzierżawienia Niemcom części wybrzeża Tanganiki, a inna ekspedycja opanowała Wyspy Marshalla. Rok później ich los podzieliły Wyspy Salomona, lecz na skutek protestu Hiszpanii nie powiodła się próba zajęcia Karolin. Później doszło do sporu ze Stanami Zjednoczonymi o Samoa.

Na początku lat dziewięćdziesiątych Kaiserliche Marine interweniowała w Chile i w Korei pod pretekstem ochrony tamtejszych osadników niemieckich i przedstawicielstw konsularnych.

Rozwój niemieckiej marynarki wojennej – a także piechoty morskiej – i jej sięganie po coraz to nowe lądy zaniepokoiły Wielką Brytanię i Francję. Kaiserliche Marine dzieliła się na Heimische Schlachtflotte (nazwa najwyraźniej inspirowana brytyjską Home Fleet), przemianowaną w 1907 roku na Hochseeflotte, oraz na Auslanddienst (Służbę Zagraniczną), podzieloną na samodzielne eskadry Morza Śródziemnego, Afryki Wschodniej, Afryki Zachodniej, Wschodnioazjatycką, Amerykańską i Pacyficzną. Ten podział odzwierciedlał zasięg niemieckich zainteresowań i ambicji. Eskadra Wschodnioazjatycka od 1897 roku stacjonowała wraz z batalionem piechoty morskiej w Cingtao, będącym częścią niemieckiej koncesji w Chinach.

Pierwszy poważny kryzys w stosunkach Berlina z Paryżem i Londynem wywołało przemówienie cesarza Wilhelma II wygłoszone w 1905 roku w Tangerze. Cesarz stwierdził, że Niemcy mają swoje interesy w Maroku, których zamierzają bronić, i poparł niepodległościowe aspiracje Maroka. Była to pozytywna odpowiedź na apel sułtana, obawiającego się utraty niepodległości na rzecz Francji. Kryzys ten został chwilowo zażegnany traktatem w Algeciras (1906). Francja i Hiszpania uzyskały nieformalny protektorat nad Marokiem, a Niemcy (wraz z tymi dwoma państwami i Wielką Brytanią) miały odtąd wpływ na marokański bank państwowy.

Traktat w Algeciras był porażką Niemiec. W 1911 roku spróbowały one wymusić zmianę jego postanowień. Do portu w Agadirze wpłynęła kanonierka Panther, co przedstawiono jako misję służącą obronie interesów obywateli niemieckich. Royal Navy została postawiona w stan gotowości, Niemcy się wycofali, lecz jako rekompensatę otrzymali niewielką część francuskiego Konga.

Incydent w Agadirze był jednym z ostatnich zwiastunów Wielkiej Wojny, lecz o wiele poważniejsze jej zapowiedzi pojawiały się już od dawna na kontynencie europejskim.

Turcja – upadek mocarstwa

Od wielu lat Turcja była nazywana chorym człowiekiem Europy (określenie cara Mikołaja I). Szczyt jej potęgi przypadł na panowanie Sulejmana Wspaniałego (1494–1566). Państwo tureckie sięgało wówczas od wschodniej granicy Maroka poprzez Algier, Tunis, Trypolis, Cyrenajkę, Egipt, Palestynę, Syrię – po Kaukaz i Zatokę Perską, obejmując przy tym Hidżaz (zachodnie wybrzeże Półwyspu Arabskiego) i skrawek Jemenu. W Europie do Turcji należały lub były jej lennami terytoria pokrywające się z obecną Grecją, byłą Jugosławią, Bułgarią, Rumunią, znaczną częścią Węgier i południową Ukrainą wraz z Krymem. Po śmierci Sulejmana pojawiły się pierwsze oznaki schyłku imperium osmańskiego, ale głęboki kryzys zaczął się po klęsce pod Wiedniem (1683) i pokoju karłowickim (1699). Polska odzyskała wtedy utracone w 1672 roku Podole, cesarz – prawie całe Węgry, Wenecja – Peloponez, wyspy na Morzu Egejskim i niektóre nadmorskie twierdze w Dalmacji. Zysk Rosji był pozornie niewielki – jedynie Zaporoże nad granicą Chanatu Krymskiego i Azow u ujścia Donu.

Niemniej, ze strategicznego punktu widzenia, uzyskanie Azowa było dla przyszłej pozycji Rosji porównywalne z wagą jej nieco późniejszego przebicia się nad Bałtyk i rozciągnięcia swoich wpływów na wybrzeże Pacyfiku. Rosja wreszcie wydostała się na ciepłe morze, i to w regionie, w którym niewiele ponad wiek później miały się krzyżować interesy wielu mocarstw. W 1774 roku Rosja podbiła Chanat Krymski, zajęła południową Ukrainę (Nowa Rosja) i zaczęła marsz ku Bałkanom.

W 1553 roku Turcy zdobyli Konstantynopol i przemianowali na Stambuł. Chociaż już na początku XVI wieku mnich Filoteusz stworzył teorię Trzech Rzymów (pierwszy zniszczyła herezja; drugim miał być Konstantynopol, którego koniec był karą za odstępstwo od prawdziwej wiary, czyli prawosławia; trzecim stała się Moskwa, a czwartego już nie będzie), to jedną z ideologicznych myśli przewodnich moskiewskiej polityki stało się dążenie do odbicia z rąk muzułmańskich Turków Drugiego Rzymu. Wątłym usprawiedliwieniem tego kierunku polityki stało się małżeństwo cara Iwana III Srogiego z Zofią Paleolog, bratanicą ostatniego cesarza Bizancjum. Przy tej okazji państwo moskiewskie przyjęło też bizantyjskie godło – dwugłowego orła.

Abstrahując od Mołdawian i Wołochów, na rosyjskiej drodze do Stambułu leżały terytoria zamieszkane przez Słowian. W ten sposób cel imperialny – osłabienie Turcji – mógł zyskać osłonę ideologiczną: oswobodzenie pokrewnych etnicznie i religijnie narodów spod jarzma innowierców.

W latach 1877–1878 toczyła się dziesiąta już wojna rosyjsko-turecka, zakończona zwycięstwem Rosji. W marcu 1878 roku obie strony podpisały układ w San Stefano (obecnie Yeşilköy pod Stambułem). Turcja zobowiązała się przyznać niepodległość Rumunii, Serbii i Czarnogórze oraz autonomię Bośni i Hercegowinie. Bułgaria (sięgająca od Dunaju do Morza Egejskiego i po Jezioro Ochrydzkie na zachodzie) miała pozostać lennikiem Turcji, której wojska miały jednak opuścić ten kraj, natomiast Rosjanie mieli w niej stacjonować przez dwa lata, ponadto otrzymać Batumi, Ardogan, Kars i Bajazet oraz południową Besarabię. Ponadto Turcja miała zapłacić Rosji 310 milionów rubli kontrybucji.

Dziesiąta wojna rosyjsko-turecka znalazła dyskretne (ze względu na cenzurę) odbicie w Lalce Bolesława Prusa. To na tej wojnie Stanisław Wokulski dorobił się milionów i prawdopodobnie negocjując kontrakty na dostawy dla wojska, spotykał się z lordami, którzy rybę jedli nożem, a mięso palcami – jak twierdził.

Układ z San Stefano nie wszedł w życie na skutek protestów Austro-Węgier i Wielkiej Brytanii, które doprowadziły w lipcu tego samego roku do kongresu berlińskiego, podczas którego wypracowano nowy traktat. Wiedeń nie życzył sobie rosyjskiej penetracji Bałkanów, Londyn zaś wpuszczenia Rosjan na Morze Śródziemne – do czego niechybnie by doszło – z egejskich portów Wielkiej Bułgarii, pozwalających na ominięcie Dardaneli i Bosforu. Kongresowi przewodniczył kanclerz Otto von Bismarck, który również miał swoje plany dotyczące Turcji, sięgające bardzo daleko w czasie i przestrzeni, a niekoniecznie zbieżne z dążeniami sojuszniczych Austro-Węgier i Whitehallu.

Traktat berliński utrzymał i potwierdził niepodległość Rumunii, Serbii i Czarnogóry, przy czym tej ostatniej zakazano posiadania marynarki wojennej, z obawy, że pod jej banderą będą stacjonować na Adriatyku okręty rosyjskie. Został też utrzymany dwuznaczny status Bośni i Hercegowiny jako autonomicznej części imperium osmańskiego, lecz „pod tymczasową opieką” Austro-Węgier, które zaprowadziły tam swoją administrację i garnizony wojskowe. Wiedeń miał też okupować Sandżak Nowopazarski, czyli pas ziemi na pograniczu Serbii i Czarnogóry zamieszkany przez Bośniaków.

Rosja poniosła w Berlinie dyplomatyczną klęskę. Nie tylko jej bułgarskiemu satelicie odebrano dwie trzecie terytorium w porównaniu z układem z San Stefano, a od Księstwa Bułgarii odłączono obszar położony na południe od niego, nazwany Rumelią Wschodnią, ale i zakazano Rosji utrzymywania marynarki wojennej na Morzu Czarnym. Na dodatek umiędzynarodowiono żeglugę na Dunaju, co dla Rosji oznaczało, że na Morze Czarne mogą wpływać okręty niemieckie i austro-węgierskie.

Głównym obrońcą Turcji była w Berlinie Wielka Brytania. W zamian za pewne ustępstwa otrzymała prawo okupowania Cypru. Sama zaś, aby nieco ułagodzić Rosję, zaproponowała jej nabytki na Kaukazie. Francja uważała, że Cypr leży w jej strefie wpływów, i domagała się rekompensaty. Wtedy Wielka Brytania zaproponowała, aby Francja sięgnęła po Tunezję. Paryż uznał to za wystarczającą rekompensatę, ponieważ od 1830 roku okupował Algierię, i oba te kraje mogły się stać dobrą odskocznią do skolonizowania afrykańskiego interioru.

Wszystkie mapy obrazujące polityczny podział świata na przełomie XIX i XX wieku ukazują, jak wielki wpływ kongres berliński wywarł na geopolitykę. (Nie można przy tym zapominać o znaczeniu konferencji berlińskiej z lat 1884–1885, która dokonała kolonialnego podziału Afryki. Ustalone wówczas granice w większości utrzymały się do dziś). Wydawało się, że podział świata jest zakończony i ostateczny, że nastąpił kres historii. Jednak ambicje i interesy imperiów jeszcze nie sięgnęły kresu i bieg historii nie tylko się nie zatrzymał, ale nawet przyspieszył. Znacznie wpłynęły na to kolejne wydarzenia w „bałkańskim kotle”, będące tyleż efektem niepodległościowych aspiracji tamtejszych narodów, ile postępującą degrengoladą Turcji. Wcześniej jednak wielkie mocarstwa wszczęły spór o pewną linię kolejową.

Kolej bagdadzka jako symbol drogi do Indii

Już w 1858 roku w Turcji zbudowano pierwszą linię kolejową, rozpoczynającą się w Smyrnie (Izmir). Inwestorami byli Brytyjczycy. Dwie następne powstały w europejskiej części Turcji, na obecnych terenach Bułgarii i Grecji, przy czym w drugą był zaangażowany kapitał francuski. Kolejną linię zaprojektowano z większym rozmachem: w 1872 roku połączyła ona Stambuł z pobliskim Gebze, dwadzieścia lat później dotarła do Ankary, a w 1896 roku do miasta Konya (kolej anatolijska), między Ankarą a Alanyą. Tę inwestycję finansowali Niemcy. Oni też w 1903 roku rozpoczęli budowę długiej na 2450 kilometrów kolei bagdadzkiej, która miała połączyć Konyę przez Haleb w Syrii i Bagdad z Kuwejtem lub Basrą. Niemcy zdążyli zbudować tylko fragment dochodzący do Eufratu za Aleppo oraz niewielki odcinek na północ od Bagdadu. Kolej bagdadzka została ukończona dopiero w latach 1936–1941 przez Brytyjczyków.

Powstały też ważne linie wąskotorowe: Jafa–Jerozolima (1892), Bejrut–Damaszek (1895) i kolej hidżaska (1900–1908) o długości 1300 kilometrów.

Historia budowy kolei bagdadzkiej to historia konfliktów i przetargów między mocarstwami. Sułtan Abdülhamid II faworyzował inwestorów niemieckich jako przeciwwagę dla zasiedziałych w jego imperium Brytyjczyków i Francuzów. Pierwsza zaprotestowała Rosja.

W latach 1894–1895 trwało powstanie Ormian, którego konsekwencją była w 1897 roku masakra tego narodu. W tym też czasie toczyła się wojna turecko-grecka. Niepewna sytuacja polityczna chwilowo zniechęciła niemiecki kapitał do inwestowania w Turcji. Budowa kolei bagdadzkiej została zawieszona, jej kontynuowanie zaproponowali Francuzi, lecz sułtan życzył sobie dalszej współpracy z Niemcami. Impas przełamała wizyta Wilhelma II, złożona przy okazji pielgrzymki do Ziemi Świętej, rzekomo głównego celu podróży cesarza na Bliski Wschód.

Zanim jednak roboty ponownie ruszyły, Rosja sprzeciwiła się turecko-niemieckim planom budowy torów w północnej części Turcji (chociaż w gruncie rzeczy była to środkowa część tego kraju). Dlatego kolej bagdadzka nie została poprowadzona z Ankary wprost na wschód, lecz zbudowano „łącznik” między Eskişehirem (miasto na trasie Stambuł–Ankara) a Konyą i dopiero od Konyi tory poszły na wschód południową częścią Anatolii. Ponadto, na mocy układu z 1900 roku, Rosja zastrzegła sobie wyłączność na budowę kolei w wilajetach Erzerum i Trabzon, a w wilajecie Sivas mogła to robić wyłącznie Turcja za własne pieniądze. Rosji chodziło nie tylko o względy strategiczne, ale obawiała się też utraty wpływów z lądowego tranzytu towarów między Europą a Azją oraz gospodarczego wzmocnienia się Turcji.

Brytyjskie obawy były o wiele poważniejsze, gdyż dotyczyły możliwości powstania bazy Kaiserliche Marine w Zatoce Perskiej, co zagroziłoby ich panowaniu w Indiach, a samo przeciągnięcie kolei do zatoki radykalnie zmniejszyłoby strategiczne i handlowe znaczenie Kanału Sueskiego. Dlatego już w 1899 roku Londyn zawarł układ z szejkiem Kuwejtu, poddanym sułtana, w którym Kuwejt zobowiązał się do niezawierania umów międzynarodowych bez zgody Wielkiej Brytanii. Dwa lata później zdążające do Kuwejtu wojska tureckie zostały powstrzymane przez Royal Navy i wycofane przez sułtana.

Francja, będąca praktycznie właścicielem Cesarskiego Banku Osmańskiego, początkowo nie miała zastrzeżeń, by wejść w spółkę z Deutsche Bankiem i kontynuować budowę kolei bagdadzkiej. Zaprotestowała jednak Rosja, żądając, aby Francja albo porzuciła ten projekt, albo przejęła go w całości. W 1901 roku Paryż zaproponował Rosji udział w nim. Rosja początkowo wyraziła zgodę, strona niemiecka także przystała na tę propozycję, lecz ostatecznie Rosja się wycofała.

W obliczu takiego obrotu spraw w 1903 roku Niemcy i Francuzi utworzyli Cesarsko-Osmańskie Towarzystwo Bagdadzkiej Kolei Żelaznej. Poczynając od tego właśnie roku, Londyn, Paryż i Petersburg domagały się wspólnych negocjacji ze stroną niemiecką, co utrudniało stanowisko Londynu, który nie życzył sobie żadnych rozmów z Berlinem, on zaś nalegał na dążenie do umów dwustronnych.

Tymczasem budowa kolei bagdadzkiej bardzo powoli – z powodu trudności terenowych i niedostatku kapitału – posuwała się na wschód. W 1908 roku wybuchła rewolucja młodoturecka i prace praktycznie zamarły na trzy lata. Młodoturcy byli podzieleni w swoich sympatiach na germanofilów i anglofilów. Pierwsi opowiadali się za kontynuowaniem współpracy z Berlinem, drudzy zaś starali się o kredyty w Londynie i Paryżu. W obu tych stolicach im odmówiono, natomiast w 1911 roku z pomocą pospieszył Berlin. Jednocześnie Rosja dobiła targu z Niemcami: poparcie dla budowanej przez nich kolei w zamian za uznanie północnej Persji za rosyjską strefę wpływów. Propozycja ta oznaczała, że Petersburg uznał Niemcy za mocarstwo ponadkontynentalne, które ma uzasadnione interesy nie tylko w Europie.

To skłoniło Wielką Brytanię i Francję do energicznego wejścia do gry. Rozpoczęły się negocjacje, w których Turcja przyjęła rolę pośrednika. W maju 1913 roku uznała ona Kuwejt za brytyjską strefę wpływów, na czym Londynowi bardzo zależało przede wszystkim z powodu stopniowego przechodzenia Royal Navy z opalanych węglem silników parowych na spalinowe. Wkrótce doszło także do podpisania układu brytyjsko-niemieckiego. Brytyjczycy zgodzili się, aby Niemcy kontynuowali budowę kolei bagdadzkiej, a sami zrezygnowali z przeciągnięcia konkurencyjnej linii z Syrii do Bagdadu oraz przystali na podniesienie tureckich ceł i sfinansowanie z nich budowy kolei bagdadzkiej. Niemcy zaś zagwarantowali, że będzie się ona kończyć w Basrze, a nie w Kuwejcie. Do zarządu Towarzystwa Kolei Bagdadzkiej miało wejść dwóch Brytyjczyków. Układ ten został podpisany 15 czerwca 1914 roku… Zegar historii odmierzał ostatnich kilkadziesiąt sekund przed wybuchem Wielkiej Wojny.

„Bałkański kocioł”

Tymczasem „bałkański kocioł” wrzał. Znakomity literacki opis konfliktów dzielących tamtejsze narody można znaleźć między innymi w Greku Zorbie Nikosa Kazantzakisa, zwłaszcza w rozdziale dwudziestym. W 1908 roku Bośnia i Hercegowina, będąca od czasu kongresu berlińskiego „pod tymczasową opieką” Austro-Węgier, została przez nie inkorporowana, co spotkało się z protestem Serbii i niezadowoleniem Rosji. Ta ostatnia, przedstawiająca się jako obrończyni prawosławia, cieszyła się dużymi wpływami na całych Bałkanach, głównie jednak w Serbii i Czarnogórze. W Rumunii, Bułgarii i Grecji silne były również wpływy Niemiec, a w Grecji brytyjskie. Wykorzystując tarcia mocarstw w związku z budową kolei bagdadzkiej, a przede wszystkim rosnącą słabość Turcji po młodotureckiej rewolucji 1908 roku, państwa bałkańskie postanowiły skorzystać z okazji i wziąć sprawy w swoje ręce. Okazję stworzyły Włochy.

Chociaż zjednoczone wcześniej niż Niemcy, Włochy były jeszcze bardziej spóźnionym przybyszem wśród uczestników koncertu mocarstw. Niemniej i one miały ambicje kolonialne. Początkowo podbiły Erytreę i większą część Somalii, prowadziły też akcję osiedleńczą w Trypolitanii i Cyrenajce, czyli w dawnych prowincjach Imperium Romanum. We wrześniu 1911 roku okręty Regia Marina wypłynęły na ich podbój. W ciągu prawie trzech miesięcy obie prowincje zostały zdobyte, jednak pod koniec grudnia Włosi ponieśli klęskę pod Tobrukiem. Dowódcą ochotniczych wojsk turecko-arabskich był Mustafa Kemal Pasza, przyszły Atatürk. Włosi użyli – po raz pierwszy w historii wojskowości – lotnictwa bombowego i rozpoznawczego, mimo to nie zdołali przeważyć na swoją stronę szali zwycięstwa. Uczynili to dopiero wtedy, gdy oddziały tureckie zostały odwołane do Europy. W październiku 1912 roku zawarto traktat pokojowy, który oddawał Libię Włochom, oni zaś mieli opuścić zajęty wcześniej archipelag Dodekanez (czego jednak nie zrobili).

Tak więc okazję stworzyły Włochy, lecz inspiratorem była Rosja. Z jej inicjatywy wiosną 1912 roku na Bałkanach zawarto kilka umów sojuszniczych: serbsko-bułgarską, bułgarsko-grecką i serbsko-czarnogórską. W ten sposób ukształtowała się nieformalna Liga Bałkańska, ukierunkowana głównie przeciw Turcji, ale także przeciw Albańczykom i – politycznie – Austro-Węgrom.

Wojny bałkańskie 1912–1913

Pierwsza wojna bałkańska rozpoczęła się w październiku 1912 roku antytureckim powstaniem Albańczyków. Niemal natychmiast sojusz bałkański zaatakował armię i garnizony tureckie, odnosząc pasmo sukcesów. Wojska bułgarskie zdobyły całe północne wybrzeże Morza Egejskiego i Marmara, z wyjątkiem ufortyfikowanego półwyspu Gallipoli przy Cieśninie Dardanelskiej, i podeszły pod Stambuł (tureckie władze czasowo przeniosły stolicę do Ankary). Także Grecy i Serbowie odnieśli znaczne zwycięstwa, przy czym Serbowie stłumili powstanie Albańczyków, mordując około 25 tysięcy ludzi. Wojna trwała z przerwami do kwietnia 1913 roku, po czym w maju strony zawarły w Londynie traktat pokojowy.

Serbia otrzymała Kosowo i część Macedonii Wardarskiej, Grecja Macedonię Egejską, z wyjątkiem okręgu Kawali, który była zmuszona przekazać Bułgarii, oraz większość wysp na Morzu Egejskim i Kretę, Czarnogóra zaś pas otaczających ją wcześniej terytoriów. Przy okazji pojawiły się silne tarcia wśród zwycięzców. Zarówno Serbia, jak i Grecja uważały, że należy się im Epir Północny, jednak popierane przez Niemcy Austro-Węgry doprowadziły do utworzenia Księstwa Albanii o bliżej nie określonym statusie. Wiedeń i Berlin pragnęły w ten sposób zapobiec nadmiernemu wzmocnieniu pozycji Serbii, natomiast Londyn i Paryż miały nadzieję, że Albania będzie satelitą Turcji, której nie zamierzały nadmiernie osłabiać.

Zawiedziona Bułgaria, uważająca, że za swój wkład w wysiłek wojenny powinna była zostać wynagrodzona niemal całą Macedonią, miesiąc po podpisaniu londyńskiego traktatu pokojowego zaatakowała Serbię i Grecję. Serbii pospieszyła z pomocą Czarnogóra, natomiast od północy zaatakowała Bułgarię Rumunia, domagając się południowej Dobrudży, a od południa ruszyła szukająca okazji do rewanżu Turcja. Wzięte w kilka ogni wojska bułgarskie nie zdołały przeciwstawić się przeciwnikom, co nie przeszkodziło im popełnić wielu zbrodni wojennych na cywilach zaatakowanych przez siebie państw. Wkrótce jednak Sofia uznała swoją porażkę i zgłosiła chęć zawarcia nowego traktatu pokojowego. Został on podpisany w Bukareszcie 10 sierpnia 1913 roku.

Największymi wygranymi drugiej wojny bałkańskiej były Grecja i Turcja. Pierwsza uzyskała kosztem Bułgarii jej część Macedonii Egejskiej, a druga – wschodnią część Wschodniej Tracji wraz z Adrianopolem (obecnie Edirne), odsuwając do rzeki Maricy granicę, która od kilku miesięcy przebiegała de facto blisko Stambułu. Serbia otrzymała bułgarską część Macedonii Wardarskiej i zarazem zdobyła pozycję lidera południowych Słowian.

Wśród mocarstw największym przegranym okazała się Rosja. Na wiele lat utraciła swą silną od wieków pozycję w Bułgarii, rozczarowanej brakiem skutecznego poparcia ze strony Petersburga, i musiała przenieść swoje nadzieje na Serbię (łącznie z Czarnogórą). Polityczna porażka Petersburga była dla niego strategicznym ciosem, Bułgaria bowiem, która po traktacie londyńskim zyskała szeroki dostęp do Morza Egejskiego, przybliżała Rosję do Stambułu, a pozbawienie w traktacie bukareszteńskim Bułgarii większej części wschodniej Tracji i Macedonii Egejskiej oddalało tę perspektywę.

Niemcy i coraz bardziej uzależnione od nich Austro-Węgry podjęły starania, aby zacieśnić stosunki z Rumunią, Bułgarią i Turcją. Wspierana przez Rosję Serbia prowadziła coraz bardziej nieustępliwą politykę wobec Austro-Węgier.

W październiku 1873 roku cesarze niemiecki, austro-węgierski i rosyjski zawarli układ, w którym zobowiązali się do konsultacji w razie pojawienia się między nimi konfliktu interesów oraz do starań o utrzymanie pokoju w Europie. Jednak zarysowany wyżej rozwój wydarzeń dość szybko sprawił, że sojusz trzech cesarzy stał się martwym tworem – w 1890 roku Rosja zapragnęła go reanimować, lecz Niemcy nie były tym zainteresowane.

Trójprzymierze i początki ententy

W maju 1882 roku Niemcy, Austro-Węgry i Włochy zawarły wymierzony w Rosję tajny układ nazwany trójprzymierzem. W 1912 roku został on odnowiony, po czym, w sierpniu 1914 roku, przystąpiły do niego Bułgaria i Turcja, a w 1915 roku wystąpiły z niego Włochy, które od początku zastrzegły się, że nie wezmą udziału w wojnie, w której jedną ze stron byłaby Wielka Brytania, a także uporządkowały już swoje stosunki z Francją, wcześniej zaognione z powodu zagarnięcia przez Francję Tunezji.

Powstanie trójprzymierza zainicjowało trzydziestoletni proces kształtowania się w Europie dwóch wielkich bloków mocarstwowych, które w końcu wystąpiły przeciw sobie zbrojnie. Ten drugi blok zyskał nazwę ententa, czyli porozumienie. W sierpniu 1892 roku, dwa lata po tym, jak Niemcy dały do zrozumienia, że nie są zainteresowane utrzymaniem sojuszu trzech cesarzy, sojusz zawarły Rosja i Francja. W 1904 roku Francja i Wielka Brytania zawarły porozumienie nazwane entente cordiale. O ile zbliżenie Rosji i Francji miało historyczne precedensy, o tyle nagłe zbliżenie odwiecznych wrogów, Paryża i Londynu, było tak (pozornie) niezwykłe, że strony uznały za właściwe nazwać je serdecznym.

Afryka – rywalizacja i ugoda angielsko-francuska

Wielka Brytania i Francja były głównymi mocarstwami kolonialnymi, a Afryka głównym terenem ich rywalizacji. Wprawdzie „jądro ciemności”, czyli Kongo, jeden z najrozleglejszych krajów afrykańskich, od czasu wspomnianej już konferencji berlińskiej z lat 1884–1885 było prywatną posiadłością króla Belgów Leopolda II, a na konferencji dokonano podziału całego kontynentu, lecz pozostała pewna liczba punktów spornych oraz zatargów interpretacyjnych. Najważniejszym sporem był konflikt brytyjsko-francuski, do którego kulminacji doszło w 1898 roku w położonej w Sudanie Faszodzie (obecnie Kodok).

W pierwszej połowie XIX wieku Sudanem rządził będący częścią imperium osmańskiego Egipt. On zaś z kolei już sto lat wcześniej wzbudził zainteresowanie Francji i Wielkiej Brytanii, które zakończyło się kompromisem: rząd Egiptu przyznał Francji koncesję na budowę Kanału Sueskiego, a Wielkiej Brytanii – na budowę kolei Kair–Suez. Londyn, od początku niechętny budowie kanału, po jego ukończeniu (1869) wykupił w 1882 roku akcje Kompanii Kanału Sueskiego. W ten sposób Wielka Brytania zapewniła sobie pełną kontrolę nad nową, najkrótszą drogą morską do Indii oraz umocniła swoje wpływy w Egipcie, a tym samym w Sudanie.

Jednak z Sudanem zarówno Egipcjanie, jak i Brytyjczycy (namiestnikiem południowej części tego kraju, Ekwatorii, graniczącej między innymi z należącymi do Wielkiej Brytanii Kenią i Ugandą, został generał Charles Gordon) mieli same kłopoty. Najpoważniejszym z nich było trwające w latach 1881–1896 powstanie, którym kierował początkowo Muhammad Ahmad, który ogłosił się mahdim, czyli kimś w rodzaju islamskiego mesjasza, a następnie jego następca Abdullahi. W 1882 roku Brytyjczycy rozpoczęli okupację Egiptu i postanowili stłumić sudańskie powstanie przede wszystkim własnymi siłami. Początkowo ponosili jednak porażki – w oblężeniu Chartumu zginął Gordon. Wreszcie w 1896 roku wysłali korpus generała Horatia Kitchenera, który po dwóch latach pokonał powstańców w walnej bitwie pod Omdurmanem. Była to pierwsza bitwa w historii, kiedy użyto karabinów maszynowych – systemu Hirama Maxima. Rok później, po ostatniej bitwie, która zakończyła powstanie, Sudan stał się egipsko-brytyjskim kondominium, a faktycznie brytyjską kolonią.

W tym czasie Francja dążyła do rozciągnięcia swojej władzy nad całym Sahelem, czyli pasem krain rozciągających się od Atlantyku po Morze Czerwone na południe od Sahary. Panując nad Mauretanią, Senegalem, Wybrzeżem Kości Słoniowej, Nigrem, Mali, Czadem i Afryką Środkową – zamierzała podporządkować sobie także południowy Sudan. Wtedy od należącego do niej Dżibuti (Somali Francuskie) nad Morzem Czerwonym dzieliłaby ją już tylko Abisynia (Etiopia). Z kolei posiadłości brytyjskie ciągnęły się od Przylądka Dobrej Nadziei przez Rodezję i Niasę po jezioro Tanganika. Tam stawała na drodze Brytyjczyków na północ niemiecka Tanganika. Dalej jednak były Uganda i Kenia, a za nimi Sudan i Egipt – wszystkie te kraje w ten czy inny sposób podporządkowane Londynowi. Cecil Rhodes, którego marzeniem było zbudowanie linii kolejowej od Przylądka Dobrej Nadziei do Kairu, nakreślił jej przebieg, nazywając go czerwoną linią. Gdyby podobną linię przeprowadzić na mapie między Dakarem a Dżibuti, obie przecięłyby się w okolicy Faszody. Do kogo należała ta okolica, ten mógł zrealizować własny plan kolonialny i zablokować realizację planu konkurenta.

Obserwując trudności Brytyjczyków tłumiących sudańskie powstanie, Francuzi dostrzegli w tym szansę dla siebie. Pod koniec 1897 roku, a więc jeszcze przed zwycięstwem Kitchenera pod Omdurmanem, wysłali do Faszody trzy ekspedycje wojskowe – jedną od południa, z Brazzaville, i dwie od wschodu, w tym jedną z Dżibuti. W połowie następnego roku, po czternastu miesiącach marszu, do celu dotarła tylko ekspedycja z Brazzaville, ponieważ Etiopczycy nie dopuścili do przemarszu pozostałych dwóch oddziałów.

Po trzech miesiącach do Faszody przypłynęły brytyjskie kanonierki pod dowództwem Kitchenera. Paryż i Londyn postawiły w stan pogotowia swoje marynarki wojenne. Jednak w listopadzie Francuzi wycofali się z Faszody, a w marcu 1899 roku Wielka Brytania i Francja uzgodniły, że granicę ich stref wpływów będą wyznaczać źródła Nilu i rzeka Kongo.

Ententa jako trójporozumienie

Zawarty w 1904 roku sojusz francusko-brytyjski tylko pozornie mógł się wydawać egzotyczny. Nic tak nie zbliża jak wspólny wróg, a obie strony miały podstawy, aby obawiać się Niemiec – Francja na lądzie, Wielka Brytania zaś na morzach. Ponadto Francja pragnęła odegrać się za klęskę sprzed trzydziestu lat w wojnie z Prusami i odzyskać utracone w jej wyniku Alzację i Lotaryngię. Okres wojen napoleońskich był już dawno przebrzmiałą przeszłością, a zresztą Francja przegrała decydującą bitwę pod Waterloo nie tyle za sprawą generała Arthura Wellingtona, ile z racji przybycia na pole bitwy pruskich posiłków generała Gebharda von Blüchera. Zresztą w polityce, zwłaszcza międzynarodowej, nie ma miejsca na sentymenty i resentymenty – liczą się wyłącznie interesy.

Anglia od czasu wojny stuletniej z Francją (1337–1453) nigdy nie miała silnej, dużej armii, armia francuska zaś była zbyt słaba, aby w przyszłym starciu stawić czoło armii niemieckiej. Wprawdzie Francja była asekurowana na kontynencie przez Rosję, na mocy wspomnianego wyżej układu z 1892 roku, lecz aby ententa mogła sprawnie działać, należało doprowadzić do pewnej politycznej symetrii w gronie przeciwników Niemiec. W konsekwencji w 1907 roku został zawarty układ brytyjsko-rosyjski. Tak powstał trzeci bok trójkąta Paryż–Petersburg–Londyn, noszącego nazwę trójporozumienia, i tak powstała przeciwwaga dla zdominowanego przez Berlin trójprzymierza.

Brytyjsko-rosyjska „wielka gra” o Azję

Wielka Brytania i Rosja miały powód, by tak długo zwlekać z zacieśnieniem wzajemnych stosunków.

Rosja nigdy, od czasu wyzwolenia się spod jarzma Mongołów, nie miała godnego siebie przeciwnika w Azji (mowa o Azji kontynentalnej, z wykluczeniem wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904–1905). Podbój Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu polegał na zmaganiach z przeciwnościami natury urozmaiconych niegodnymi wzmianki potyczkami z nielicznymi i słabo uzbrojonymi tubylcami. Wyjątkiem były walki z chanatem syberyjskim w latach 1581–1598.

Syberia i rosyjski Daleki Wschód nigdy nie były ziemią niczyją. Na wschodniej Syberii i Dalekim Wschodzie kilkaset lat temu żyli, tak jak i dziś, Buriaci, Ewenkowie, Jakuci, Eweni, a jeszcze dalej na wschód Czukcze i Eskimosi na Półwyspie Czukockim, Koriaci na Półwyspie Kamczackim oraz wiele innych, niewielkich ludów, jak na przykład Nanajowie, osiadli między Ussuri, Amurem i Pacyfikiem. Kiedy w 1581 roku ataman Jermak Timofiejewicz wyruszał na podbój chanatu syberyjskiego w zachodniej części Syberii, państwo rosyjskie ledwie sięgało Uralu.

W latach czterdziestych XVII wieku Wasyl Pojarkow dotarł do ujścia Amuru i przepłynął wzdłuż zachodniego wybrzeża Morza Ochockiego. W 1648 roku Siemion Dieżniow opłynął Półwysep Czukocki od ujścia Kołymy do ujścia Anadyru przez cieśninę nazwaną niemal sto lat później imieniem Vitusa Beringa. W latach 1649–1652 Jerofiej Chabarow założył pierwsze osiedla kozackie nad Amurem. Rozpoczęły się walki z rządzącymi Chinami Mandżurami. W 1658 roku Mandżurowie powstrzymali rosyjski napór w bitwie u ujścia Sungari do Amuru. Jednakże dopiero we wrześniu 1689 roku walczące strony zawarły – w Nerczyńsku – traktat pokojowy. Był to pierwszy w dziejach układ chińsko-europejski.

W sierpniu 1727 roku został podpisany rosyjsko-chiński traktat graniczny. Nie licząc niewielkich poprawek z lat 1768 i 1792, obecna granica rosyjsko-mongolska jest niemal identyczna z tą, którą wytyczono i oznaczono w wyniku owego układu. W 1858 i 1860 roku Rosja wymusiła na Chinach kolejne traktaty graniczne, oddające jej we władanie terytoria na północ od Amuru i na wschód od Ussuri. Wkrótce potem założono Władywostok. Rosja uzyskała dostęp do skrawka nie zamarzającego wybrzeża Oceanu Spokojnego.

W 1600 roku w Londynie powstało towarzystwo akcyjne nazwane Kompanią Wschodnioindyjską – przedsięwzięcie prywatne, lecz popierane przez rząd. Dwanaście lat później kompania rozpoczęła działalność w Indiach. Ustanowiła własną administrację, miała własne siły zbrojne. Przez sto lat (1757–1857) rządziła Indiami. Dopiero w 1858 roku, gdy okazała się niezdolna do stłumienia powstania sipajów, bezpośrednią władzę w Indiach przejął brytyjski rząd, reprezentowany przez wicekróla.

Indie Brytyjskie obejmowały obecne terytorium Indii (z ważnymi wyjątkami, jak Hajdarabad, Radźputana, Kaszmir i Orisa oraz kilka innych, mniejszych obszarów), Pakistanu i Birmy. Na północy Indie Brytyjskie od Chin oddzielały Nepal, Bhutan, a przede wszystkim nieprzebyte pasma Himalajów i Karakorum. Na zachodzie granicą była Persja. Na północnym zachodzie leżał Afganistan, a na północ od niego środkowoazjatyckie państewka Chiwa, Buchara i Kokand.

Załatwiwszy po swojej myśli sprawy nad Pacyfikiem i na pograniczu z Chinami, Rosja skupiła uwagę na Azji Środkowej. Chanat chiwański został przez Rosję podbity w 1873 roku, w tym też roku stał się rosyjskim protektoratem emirat Buchary, który już w latach 1862–1868 stracił na jej rzecz większość terytorium. W 1868 roku Rosja zwasalizowała chanat kokandzki, który po powstaniu w latach 1873–1875 zlikwidowała, a jego terytorium inkorporowała jako obwód fergański. Chiwę, Bucharę i Kokand nazywano łącznie Turkiestanem Zachodnim (Wschodni był częścią Chin).

Można zatem przyjąć, że najpóźniej od 1875 roku Rosję oddzielał od Indii Brytyjskich już tylko Afganistan. Jednak strategiczna „wielka gra” (Great Game) o Azję Środkową zaczęła się o wiele wcześniej.

Termin ten spopularyzował piewca brytyjskiego imperium Rudyard Kipling w powieści Kim, ale jego twórcą był Arthur Conolly, kapitan należącego do brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej 6. bengalskiego pułku kawalerii lekkiej, oficer wywiadu, który w 1839 roku użył w swej korespondencji bardziej pompatycznego wyrażenia: Grand Game. Conolly był jednym z tych brytyjskich szpiegów, których tajne misje przyczyniły się do umocnienia pozycji imperium. Często podróżował w przebraniu jako Khan Ali, przemierzając tereny od Moskwy poprzez Kaukaz, Turkiestan Zachodni, Afganistan do Indii. Starał się przekonać chanaty Turkiestanu Zachodniego, aby porzuciły wzajemne spory i walki na rzecz wspólnego oporu wobec rosnącego nacisku Rosji. Ostatnią wyprawę przedsięwziął, żeby ocalić podpułkownika Charlesa Stoddarta, oficera wywiadu uwięzionego przez emira Buchary po tym, jak w 1838 roku przybył go namówić do uwolnienia rosyjskich jeńców i zawarcia układu o przyjaźni z Wielką Brytanią. W 1842 roku obaj, oskarżeni o szpiegostwo, zostali ścięci na placu przed cytadelą w Bucharze.

Zarys koncepcji „wielkiej gry” Conolly’ego sprowadzał się do kilku punktów: pomóc Rosji we wszystkim, czego ma prawo oczekiwać; porozumieć się z Persją; zapewnić jej wszystkie możliwe ustępstwa ze strony Uzbeków; zmusić emira Buchary, aby trzymał z Brytyjczykami, Afganami i innymi ludami uzbeckimi. Jak jasno widać, Conolly radził utworzyć zaporę turkiestańską na przedpolu Afganistanu, aby nie stał się on ostatnim buforem między Rosją a Indiami, oraz wciągnąć do gry Persję, z którą Rosja rywalizowała już od dwustu lat i coraz częściej toczyła wojny.

Pierwszą wojnę państwa te stoczyły w latach 1651–1653.

Do drugiej wojny z Persją (1722–1723) Rosja przystąpiła na wezwanie o pomoc chrześcijańskich Gruzji i Armenii. Rosjanie zdobyli Derbent, Raszt, Baku, prowincje Szyrwan, Gilan, Mazandaran i Gorgan. Wkrótce jednak Rosja zwróciła te tereny, a w zamian Persja wystąpiła po jej stronie w wojnie z Turcją w latach 1735–1739.

Trzecią wojnę z Rosją rozpoczęła Persja w 1796 roku, żeby odzyskać utraconą gruzińską Kartlię (1783) i Dagestan (1786). Kontratak rosyjski doprowadził do zajęcia Derbentu, Baku i Gandży, jednak po śmierci Katarzyny II Rosjanie wycofali się z Kaukazu.

Czwartą wojnę (1804–1813) również rozpoczęła Persja, wykorzystując zaangażowanie Rosji w wojny napoleońskie. Stawką były kraje Zakaukazia: Gruzja, Armenia i Azerbejdżan, traktowane przez Rosję jako baza wypadowa przeciw Turcji. Pomimo ponadczterokrotnej przewagi liczebnej i wsparcia brytyjskich doradców wojskowych Persja przegrała i tę wojnę. W rezultacie większa część Zakaukazia przypadła Rosji, a na dodatek Brytyjczycy – korzystając z okazji – zajęli niektóre rejony Persji.

Piątą wojnę (1826–1828) znów wszczęła Persja. Rosja zamierzała ją namówić do wspólnego wystąpienia przeciw Turcji i w tym celu wysłała do szacha Aleksandra Mienszykowa. Jednak obu negocjatorom brakowało nie tylko talentu dyplomatycznego, ale nawet dyplomatycznych manier, na skutek czego rozmowy zostały zerwane, szach zamknął Mienszykowa w areszcie domowym, a wojska perskie zajęły chanaty Tałysz i Karabach, a na ich stronę przeszli mieszkańcy chanatów bakijskiego i kubańskiego.

Po kilku miesiącach wojska rosyjskie odzyskały inicjatywę strategiczną i wyparły Persów za rzekę Araks. Następnie armia Iwana Paskiewicza zajęła Nachiczewań i Armenię, a inne rosyjskie oddziały zajęły Tebriz w Azerbejdżanie perskim i doszły aż do jeziora Urmia. Rosja zyskała chanaty nachiczewański i erewański oraz 20 milionów srebrnych rubli kontrybucji.

Jak widać, Persja nie mogła być silnym graczem w „wielkiej grze”, lecz w razie umiejętnego wciągnięcia jej w sojusz z Wielką Brytanią mogła zabezpieczać nadkaspijskie skrzydło Turkiestanu Zachodniego, a tym samym Indii Brytyjskich. Jednak najważniejszy był główny bufor rosyjsko-brytyjski – Afganistan.

Wojny brytyjsko-afgańskie

Pierwsza wojna brytyjsko-afgańska stoczona została w latach 1839–1842, a zapalnikiem jej wybuchu był perski najazd na Herat w zachodnim Afganistanie, dokonany z poparciem – a później i z pomocą – Rosji. Po piątej wojnie z Persją w Rosji pojawiła się bowiem koncepcja, aby wykorzystać pokonanego i słabszego niedawnego przeciwnika w politycznej rozgrywce z Brytyjczykami o Azję Środkową. Zarazem już w 1835 roku Rosja doprowadziła do politycznego zbliżenia z Afganistanem.

Na tak wyraźną ingerencję Rosji i Persji w tym kraju Wielka Brytania – której Afganistan odmówił przyłączenia Peszawaru do Indii Brytyjskich – odpowiedziała desantem w Zatoce Perskiej, a następnie, wiosną 1838 roku, wysłała brytyjsko-indyjski korpus ekspedycyjny do samego Afganistanu. Rok później korpus ten zajął Kandahar, Ghazni i Kabul, a władca Afganistanu Dost Muhammad, zwolennik zbliżenia z Rosją, został obalony. W kolejnym roku, w listopadzie, zaczęło się antybrytyjskie powstanie Afganów. Oblężenie brytyjskiego garnizonu w Kabulu zakończyło się w listopadzie 1841 roku. Brytyjscy oficerowie mieli pozostać w Kabulu jako zakładnicy, a ich rodziny i żołnierzy, łącznie około 17 tysięcy ludzi, Afgańczycy zobowiązali się eskortować do Dżalalabadu. Nie wywiązali się z tego zobowiązania – do Dżalalabadu dotarła żywa tylko jedna osoba, a reszta zginęła w licznych atakach powstańców. Następną tak wielką klęskę Brytyjczycy ponieśli dopiero w 1915 roku w Mezopotamii.

Władze Indii Brytyjskich w odpowiedzi na to wysłały do Afganistanu ekspedycję karną złożoną z dwóch armii. Do października 1842 roku spacyfikowały one południową część kraju i uwolniły zakładników – przeżyło 58 mężczyzn, 19 kobiet i 22 dzieci.

Emirem Afganistanu został ponownie Dost Muhammad.

Ponieważ jego syn Szer Ali po śmierci ojca (1863) kontynuował politykę zbliżenia z Rosją, a przy tym odmówił przyjęcia brytyjskiej misji dyplomatycznej, Brytyjczycy ponownie wystąpili zbrojnie, żeby zachować równowagę w regionie.

Druga wojna brytyjsko-afgańska toczyła się w latach 1878–1880. Emir zwrócił się do Rosji z prośbą o wsparcie militarne, lecz Rosjanie zwlekali. W lutym 1879 roku Szer Ali zmarł, a jego syn Jakub uległ zbrojnemu naciskowi Brytyjczyków i w maju zawarł z nimi układ, w którym zobowiązał się do przyjęcia brytyjskich rezydentur w najważniejszych miastach Afganistanu, poddania afgańskiej polityki zagranicznej kontroli Brytyjczyków oraz ustąpił na rzecz Indii z kilku strategicznie ważnych terenów, z przełęczą Chajber na czele.

Jednak już we wrześniu cała brytyjska rezydentura w Kabulu została wymordowana przez powstańców. Interweniujące brytyjskie oddziały zostały oblężone w Kabulu. Wydawało się, że przynajmniej częściowo powtórzy się tragiczna historia lat 1840–1842, jednak we wrześniu 1880 roku Brytyjczycy złamali opór powstańców i umocnili się pod względem politycznym i strategicznym w Afganistanie.

Wchłonięcie przez Rosję muzułmańskich państewek Turkiestanu Zachodniego oczywiście niepokoiło Wielką Brytanię, lecz podobnie jak w wypadku stosunków brytyjsko-francuskich za największe zagrożenie Londyn i Petersburg uznały dynamiczny ekspansjonizm niemiecki. Wkrótce okazało się, że ocena wszystkich trzech stolic była słuszna.

28 czerwca 1914 roku Serb Gavrilo Princip, członek organizacji Czarna Ręka, dokonał w Sarajewie, głównym mieście włączonej w 1908 roku do Austro-Węgier Bośni i Hercegowiny, udanego zamachu na następcę tronu arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego żonę Zofię. Tego samego dnia Niemcy udzieliły Austro-Węgrom nieograniczonego poparcia w ich przyszłej – choć jeszcze nieznanej – reakcji na tę zbrodnię.

W rządzie II Rzeszy zasiadali głównie konserwatyści, lecz byli oni podzieleni. Część z nich uważała wojnę za skuteczny sposób wzmocnienia społecznego poparcia dla rządu, inni obawiali się, że wojna może być długa i przynieść pogorszenie ekonomicznego położenia większości społeczeństwa i – co za tym idzie – wzrost poparcia dla socjaldemokracji. Przeważyło zdanie tych pierwszych. Jednak prawdopodobnie większą wagę miał nacisk kompleksu wojskowo-przemysłowego. Z jednej strony Niemcy zdołali stworzyć olbrzymią armię i marynarkę wojenną, z drugiej jednak stało się oczywiste, że dotychczasowe tempo wyścigu zbrojeń z Francją i Wielką Brytanią nie może być długo utrzymane. Natomiast użycie i zużycie istniejącego już potencjału militarnego zapewniłoby przedłużenie, a nawet powiększenie składanych przez wojsko zamówień, co leżało w interesie przemysłu zbrojeniowego.

Na podjęcie decyzji o wywołaniu europejskiej wojny miała też wpływ ocena, że polityka i dyplomacja nie spełniły niemieckich oczekiwań imperialnych, a napięcie międzynarodowe sięgnęło zenitu. W tej sytuacji niemieckim władzom i generalicji najwłaściwszym wyjściem z impasu wydało się dokonanie pierwszego uderzenia. Niemiecka doktryna wojskowa była już do tego przygotowana, i to od wielu lat. Feldmarszałek Alfred von Schlieffen, szef sztabu w latach 1901–1905, sformułował koncepcję wojny błyskawicznej, pozwalającej pokonać Francję, zanim Rosja zdoła przyjść jej na pomoc. Podstawą blitzkriegu było uderzenie na Francję poprzez terytorium neutralnej Belgii, co pozwoliłoby uniknąć frontalnego uderzenia na francuskie umocnienia graniczne, oskrzydlić francuskie wojska i wejść na terytorium Francji możliwie najbliżej Paryża.

Mając silne poparcie Niemiec i pewność, że zamach Principa zainspirowała Serbia, Wiedeń postawił Belgradowi ultimatum. Serbia zgodziła się zrzec praw do Bośni i Hercegowiny oraz przystała na udział przedstawicieli Austro-Węgier w śledztwie w sprawie zamachu, lecz odmówiła im prawa przeprowadzenia niezależnego śledztwa na terytorium Serbii. Był to formalny powód, dla którego miesiąc po zamachu w Sarajewie, 28 lipca 1914 roku, Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii.

Fot. ze zbiorów autora

Nazajutrz w Rosji ogłoszono częściową mobilizację, skierowaną wyłącznie przeciwko Austro-Węgrom. Następnie zarządzono jednak mobilizację powszechną, a Niemcy 31 lipca zagroziły Rosji wypowiedzeniem wojny, jeśli nie rozpuści rezerwistów do domów. Wówczas do gry włączyła się Francja, która również postawiła rezerwy pod bronią. 1 sierpnia Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, a 3 sierpnia Francji i 4 sierpnia o świcie uderzyły na Belgię. W odpowiedzi na pogwałcenie neutralności Belgii 4 sierpnia Wielka Brytania oświadczyła, że jest w stanie wojny z Niemcami. Śladem Wielkiej Brytanii podążyły jej dominia oraz Japonia, którą wiązał z nią traktat sojuszniczy. Dopiero 6 sierpnia Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Rosji.

Na samym początku kryzysu brytyjski sekretarz stanu (minister spraw zagranicznych) Edward Grey bezskutecznie próbował mediować między Austro-Węgrami a Serbią. O fiasku jego wysiłków zadecydowała nieustępliwa postawa Niemiec. Uważa się, że Grey popełnił błąd, nie przypominając wyraźnie Berlinowi, iż złamanie traktatu o neutralności Belgii, którego Londyn i Berlin były stronami, zmusi Wielką Brytanię do wypowiedzenia wojny Niemcom. Jednak wojska niemieckie były już skoncentrowane nad belgijską granicą, a Helmut von Moltke (młodszy) przekonał cesarza, że jest już za późno na zmianę planu.

Gdy 3 sierpnia Niemcy zaatakowali Belgię, Grey, stojąc o zmierzchu w oknie swojego gabinetu i obserwując zapalające się lampy uliczne, powiedział: „Lampy gasną w całej Europie. Za naszego życia nie ujrzymy, jak zapalają się ponownie”.

Długi wiek XIX dobiegł końca.

Spis treści

Wielka Wojna i niepodległość Polski

Wstęp

Rozdział 1 Długi wiek XIX

Wojna francusko-pruska 1870–1871

Ekspansja Niemiec – dyplomacja kanonierek

Turcja – upadek mocarstwa

Kolej bagdadzka jako symbol drogi do Indii

„Bałkański kocioł”

Wojny bałkańskie 1912–1913

Trójprzymierze i początki ententy

Afryka – rywalizacja i ugoda angielsko-francuska

Ententa jako trójporozumienie

Brytyjsko-rosyjska „wielka gra” o Azję

Wojny brytyjsko-afgańskie

Rozdział 2 Blitzkrieg w okopach

1915

1916

1917

1918

Rozdział 3 Tajny front

Wywiad niemiecki

Wywiad francuski

Wywiad brytyjski

Rozdział 4 Wielka Piątka w Wersalu

Rozdział 5 Polska – spełnione marzenie Mickiewicza

Przygotowania

Gra złudzeń

Pierwszy punkt zwrotny

Drugi punkt zwrotny – gra interesów

Traktaty brzeskie

Korpusy Polskie na Wschodzie

Ewolucja postaw Zachodu wobec sprawy polskiej

Niepodległość

Walka o granice

Inkorporacjonizm kontra federalizm

Na gruzach imperiów

Polsko-ukraińskie walki o Lwów w 1918 r.

Polskie rządy centralne

Polsko-ukraińskie walki o Lwów w 1919 r.

Koniec Ober-Ostu i przybycie „Błękitnej Armii”

Pierwszy marsz Armii Czerwonej na zachód

Litwa i kwestia Wileńszczyzny

Polska ofensywa w Galicji Wschodniej

Próby mediacji ententy w Galicji Wschodniej i stanowisko wobec granicy wschodniej

Konfrontacja polsko-bolszewicka na pełną skalę

Konferencja w Spa

Tak zwana linia Curzona

Litwa

Śląsk Cieszyński

Pomoc Węgier

Mazury i Powiśle

Rokowania polsko-bolszewickie

Traktat pokojowy w Rydze

Plebiscyt na Górnym Śląsku

Międzynarodowe uznanie polskich granic wschodnich

Podsumowanie

Fotografie

Spis treści

Strona redakcyjna

Copyright © 2014 Tadeusz A. Kisielewski

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by

REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2014

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

W publikacji wykorzystano czcionkę z rodziny Liberation (https://fedorahosted.org/liberation-fonts/)

Redaktor: Grzegorz Dziamski

Opracowanie graficzne serii i projekt okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografie na okładce:

© Corbis / FotoChannels

© Narodowe Archiwum Cyfrowe

Wydanie I e-book

(opracowane na podstawie wydania książkowego:

Wielka Wojna i niepodległość Polski, wyd. I, Poznań 2014)

ISBN 978-83-7818-274-0

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40, fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

e-Book: Sławomir Folkman / www.kaladan.pl