Peterowi Cosgrove’owi i Jeremy’emu Tintonowi

Prolog I
Galia Belgijska, 262 r.

Po wszystkim każde miasto ma takie same blizny.

Poszło zbyt łatwo, pomyślał Starkad. Podczas wyjątkowo długiej podróży przepadł tylko jeden statek. W Kanale Galijskim nie było żadnej rzymskiej łodzi patrolowej, na urwiskach wzdłuż ujścia ani jednego zwiadowcy. Rybackie chaty w okolicy, gdzie wyciągnęli drakkary na brzeg, były opuszczone. Przeczekali resztę dnia i przez cały ten czas nikt im nie przeszkodził. Świadkami ich marszu w głąb lądu w zdradliwym świetle gwiazd były tylko ich wielkie cienie i lisica zajmująca się własnymi krwawymi sprawami. Targowego miasteczka Augusta Ambianorum nie otaczały mury. Żadna gęś nie zagęgała, żaden pies nie uprzedził o ich nadejściu. Ani zew natury, ani przezorne bóstwo nie obudziły żadnego z mieszkańców, aby mógł wszcząć alarm. Wilki morskie otoczyły miasto – na każdej z dróg ustawiła się jedna grupa. Atheling Arkil, usatysfakcjonowany, dał sygnał. Anglowie zabrali się do grabienia z pełnym wprawy entuzjazmem i gorliwością ludzi, którzy spędzili długi czas na morzu. Po niepojętej nagłości, z jaką wybuchła katastrofa, noc ta okazała się długa dla wielu nieszczęsnych kobiet z miasta, za to aż nazbyt krótka dla niektórych mężczyzn.

W martwym szarym półmroku przed świtem Starkad stanął przy ozdobnej bramie i obejrzał się wzdłuż głównej ulicy na forum. W odróżnieniu od wielu wojowników nigdy jeszcze nie uczestniczył w wypadzie na teren imperium ani nie służył w rzymskiej armii. Budynki wydawały mu się nietypowe: zbudowane z kamienia, większe, bardziej kanciaste i kryte dachówkami. Poza tym jednak mogłaby to być jakaś osada w Skandynawii lub nad brzegami Morza Swebów. Widać było wszelkie znamiona złupionego miasta: wyważone drzwi, zbezczeszczone pamiątki, szlochające kobiety, zawodzące dzieci, gdzieniegdzie rozrzucone zarysy rozrzuconych zwłok. Odór rozlanego alkoholu, wymiocin, ekskrementów i krwi; smród niemytych ciał. Starkad pomyślał, że tylko ktoś pozbawiony wyobraźni mógłby spojrzeć na to, czego wraz z towarzyszami dokonał, i nie uznać tego za ukrytą groźbę dla jego własnej rodziny, jego własnego domu.

Niezdarni i ociężali ze zmęczenia i upojenia Anglowie ustawiali się wzdłuż szerokiej ulicy w liczącą około tysiąca kolumnę, szurając nogami. Jarlowie dowodzący drakkarami pokpiwali z duguth, a ci z kolei – z dziesięciu wojowników, których mieli pod komendą. Wszyscy byli obładowani łupami. Nie brali zbyt wielu jeńców. Podzielono ich na dwie grupy: młode kobiety i mężczyzn w każdym wieku. Kobiety poprzedniej nocy zaznały już losu, który je czekał. Gdyby pojmani mężczyźni wiedzieli, co ich czeka, bardziej tchórzliwi mogliby pozazdrościć kobietom.

Załoganci z okrętu Starkada byli obecni, ustawieni w miarę porządnie, w mniej więcej pięciu szeregach po dziesięciu ludzi. Powiedział swojemu przyjacielowi Eomerowi, duguo jednej z dziesięcioosobowych grup dzielących jeden namiot, żeby przejął komendę i zabronił ludziom więcej pić, po czym przeszedł na czoło kolumny.

Arkil rozmawiał z dwoma jarlami. Jak wszyscy Himlingowie był wysoki, niezwykle barczysty i miał długie, jasne włosy. Jego ramiona – jak wszystkich Himlingów – lśniły od złota. Atheling uśmiechnął się do Starkada.

– Twoja załoga wciąż bardziej się guzdrze niż moja – odezwał się jeden z jarlów, Wiglaf.

Starkad wzruszył ramionami.

– To wciąż szczeniak – powiedział lekkim tonem Arkil.

– Ma dwadzieścia pięć zim, można byłoby spodziewać się po nim więcej – odparł Wiglaf. – Mówiłem, że jest za młody, żeby zostać jednym z duguth, a tym bardziej jarlem.

Starkad uśmiechnął się w sposób, który – miał nadzieję – wyrażał jego opinię o postępującym zniedołężnieniu starszyzny. Sam był rosły i ufał we własne zdolności bojowe oraz umiejętność wymuszenia posłuszeństwa. Nie zadał sobie trudu, aby zwrócić uwagę na to, że jego ludziom przydzielono zebranie jeńców.

Wodzowie z pozostałych piętnastu okrętów zaczęli się schodzić pojedynczo i dwójkami. Arkil zamienił z każdym jarlem kilka słów. Odziedziczył po przodkach nie tylko sylwetkę. Wszyscy Himlingowie z Hedinsey byli urodzonymi dowódcami, potomkami Wodana. Nawet przyrodni ojciec Starkada, Oslac – choć cichy i wycofany – poprowadził za młodu kilka udanych wypadów. Starkad pomyślał o matce, Kadlin, a potem o ojcu. Ale o nim nie chciał myśleć.

Spojrzał na łuk przerzucony nad drogą. Bramy tej nie dało się zamknąć i nie łączyła się z żadnymi murami; była wymyślna i niepraktyczna. W świetle pochodni pokrywające ją płaskorzeźby się poruszały: mężczyźni w ciężkim rzymskim uzbrojeniu lub całkiem nadzy zabijali ubranych w spodnie wojowników, którzy mieli groteskowo zarośnięte, niemal zwierzęce twarze. Dlaczego mieszkańcy miasta zlecili budowę takiego pomnika? Zapewne utożsamiali się z rzymskimi żołnierzami, zapominając, że byli niegdyś wolnymi ludźmi, zanim legioniści wymordowali ich noszących spodnie przodków, odebrali im oręż i zmusili do płacenia podatków. Starkad żywił wyłącznie pogardę dla ludzi, którzy płacili innym za chronienie ich.

– Poszło zbyt łatwo – oznajmił.

– Sam wiesz o tym najlepiej – powiedział Wiglaf.

Niektórzy starsi jarlowie się roześmiali.

– Chłopak może mieć rację. – Arkil słynął z rozwagi. – Nikt nie może przewidzieć, co utkały Norny. Tuż za powodzeniem często podąża wielkie nieszczęście. Ale Morcar i ja wybadaliśmy to miejsce w ubiegłym roku, wracając z zachodu. Zrobiliśmy to skrupulatnie. Morcar przesłuchał miejscowych, których pojmaliśmy, nie szczędząc sił.

Wszyscy się uśmiechnęli; niektórzy krzywo na myśl o pomysłowym okrucieństwie przyrodniego brata Arkila; uwielbiał robić z niego użytek. Nie wszyscy Himlingowie byli łagodni.

– Do Rotomagus jest pięćdziesiąt mil, tyle samo do Samarobrivy. Najbliższe rzymskie oddziały są w Gesoriacum, a tam mamy drogą dalej i w tamtejszym porcie stoi niewiele okrętów. Zeszłej nocy niczego nie spaliliśmy. Nie widziano żadnych wici. Nie ma czasu na to, żeby wieści dotarły do Gesoriacum i żeby żołnierze wrócili przed naszym odejściem.

Wodzowie pokiwali głowami; ich atheling był bardzo roztropny.

– Bogowie nie mają powodów do narzekań. Wiele obiecaliśmy Ran, żeby oszczędziła nam utonięcia w swojej sieci, a Wodan otrzyma po naszym powrocie wiele łupów.

Wśród wodzów poniósł się niski pomruk aprobaty względem tych starych, surowych, krwawych obyczajów.

– Zrobiliśmy co w naszej mocy dla ludzi i bogów – stwierdził Arkil. – Zgasić pochodnie. Czas wracać na okręty.

Starkad wrócił do swoich ludzi, mijając trzy inne załogi. Choć siedzieli swobodnie – niektórzy się nawet położyli – byli mniej więcej w szyku marszowym. Nikt nie pił więcej, niż można się było spodziewać. Związani liną jeńcy zbili się w grupkę na drodze między nimi a wojownikami z następnego drakkara. Na rozkaz Starkada jego podkomendni zaczęli się podnosić. Zgasili pochodnie, dźwignęli oręż i łupy, krzycząc na pojmanych, aż ci też wstali.

Starszyzna w domu mawiała, że do czasów cyning Hjara, ledwie trzy pokolenia wcześniej, Anglowie szli w bój, nie ustawiając się w określoną formację, że zapożyczyli dyscyplinę od Rzymian, przy których walczyli na dalekich brzegach Istru podczas ich wielkich wojen z Markomanami. Starkad nie potrafił sobie wyobrazić swoich krajan idących na wojnę bezładną bandą, nie lepiej niż prymitywni i dzicy Lapończycy czy Finowie z dalekiej Północy. Nie miał jednak powodu sądzić, że zarówno starcy, jak i podróżni skopowie, którzy przybywali na dwory Himlingów i śpiewali o dokonaniach Hjara, kłamią.

Zabrzmiał róg bitewny i kolumna ruszyła cokolwiek chwiejnie, to zbijając się w grupy, to nagle przyspieszając.

Robiło się coraz jaśniej, kiedy Starkad przeszedł przez bramę do nekropolii. Wbito mu do głowy nieco łaciny, jak wszystkim dobrze urodzonym młodzieńcom na dworze Isangrima. Sam cyning znał ją biegle, a jego syn Oslac słynął z nietypowego zainteresowania poezją rzymską. Starkad wiedział, jak Rzymianie nazywają swoje cmentarze, ale poprzedniej nocy światło gwiazd było zbyt słabe, a jego obawy zbyt silne na pierwszą tam wizytę. Zgodnie z nazwą, nekropolia była prawdziwym miastem umarłych. Prócz wielu rzeźbionych, opatrzonych inskrypcjami grobowców i sarkofagów, kolumn i kilku miniaturowych piramid stało tam wiele małych domów dla nieboszczyków. Wzniesiono je tuż za krańcem siedziby żywych i ciągnęły się wzdłuż drogi jak okiem sięgnąć.

Wszystko to było Starkadowi obce. Anglowie chowali zmarłych w kurhanach, w odpowiedniej odległości od osad. Położenie rzymskiej nekropolii tuż przy mieście i budowanie domów dla zwłok, jakby wciąż mogły żyć, miało w sobie coś dziwnego, coś na poły niepokojącego. Słyszał, że według południowców nie czeka ich żadne życie po śmierci poza polatywaniem w ciemnościach jak nietoperze albo bezcielesne cienie. Zastanawiał się, jak ich młodzi mężczyźni potrafią zmusić się do znoszenia gradu strzał albo chwytania za oręż, nie mając nadziei na to, że ich odwaga i czyny zawiodą ich do Walhalli.

Kiedy wydostali się poza nekropolię, konie słońca wciągnęły je ponad horyzont. Ciemność uciekła od niego, tak jak ono samo uciekało przed wilkiem Skollem. Dookoła rozpościerał się przyjemny krajobraz; zajęte pod uprawę pola i łąki, ścieżki i kępy drzew. Tu i tam rozrzucone były budynki: wygodne wille o wspaniałych widokach, skromniejsze gospodarstwa w osłoniętych zakątkach. Była to żyzna, dobrze zagospodarowana kraina; Starkad podziwiał miejscowych rolników.

Czekał ich gorący poranek. Od statków dzieliło ich jedynie pięć czy sześć mil, ale po pokonaniu pierwszej już cierpieli. Po nocnych wyczynach dusiło ich w piersi, potykali się.

Starkad poprawił tarczę i worek zarzucone na plecy. Niczego mu to nie ułatwiło. Nie dbał o to; był szczęśliwy. Ta niewygoda była miarą jego sukcesu, a ta droga – początkiem podróży do domu. Dobrze będzie tam wrócić. Między nim a Oslakiem nie było zatargów, a matkę kochał. Zgodnie z północnym zwyczajem spędził kilka lat młodości na dworze wuja. Heoroweard Trzęsibrzuch zasługiwał na swój przydomek: był jowialnym mężczyzną o posturze niedźwiedzia, legendarnym opojem i mimo tuszy wojownikiem, którego należało się bać. Pod wieloma względami zastąpił Starkadowi ojca. Dobrze będzie wrócić do niego – i do matki – w glorii triumfu. No i do syna Heorowearda, Hathkina, rówieśnika Starkada; dorastali razem i byli sobie bardzo bliscy. Hathkin z pewnością znaczył więcej dla Starkada niż młodsze od niego rodzeństwo przyrodnie, które jego matka urodziła Oslacowi.

Droga pięła się na szczyt pagórka. Po drugiej stronie rozległa połać trawy opadała w stronę rozłożystych drzew. Lisica przyglądała się im, gdy poprzedniej nocy szli przez polanę w tym lesie. Byli już prawie w połowie drogi powrotnej.

– Ściana tarcz! Do atheling! – Starkad powtarzał okrzyk reszcie kolumny, zanim uświadomił sobie jego znaczenie. – Ściana tarcz! Do atheling!

Zagrożenie musiało być przed nimi. Zmusił się do spokoju, przemyślał szybko sytuację. Jego ludzie byli czwartą załogą w kolumnie. Musiał skręcić w prawo. Przypomniał sobie o jeńcach. Pieprzeni jeńcy. Był za nich odpowiedzialny. Dokonał pospiesznych obliczeń.

– Eomerze, niech twoi ludzie zostaną z jeńcami. Kiedy utworzy się szyk, przyprowadź ich, niech staną za nami.

Wojownik gestem potwierdził przyjęcie rozkazu.

Załoga przed nimi już podążała w lewo. Starkad machnięciem ręki nakazał reszcie swoich ludzi, aby szli za nim, i ruszywszy ciężkim truchtem, skręcił ze ścieżki. Wysoka trawa oplątywała mu stopy. Miał nadzieję, że postąpił właściwie. Jeńców było osiemdziesięciu, a Eomer miał dziesięciu ludzi. Jeńców jednak związano liną; połowę stanowiły kobiety. Starkad skupił się na prowadzeniu swoich ludzi na miejsce.

Oto łopoczący dzielnie czerwony draco Wiglafa. Starkad zatrzymał się po prawej ręce jego wojowników. Dysząc ciężko, jak ścigane zwierzę, wskazał swoim czterdziestu ludziom pozycję. Potrącając się nawzajem, ustawili się w czterech szeregach po dziesięciu ludzi, po czym upuściwszy toboły i worki z łupem, wbili końce włóczni w ziemię i lewą ręką chwycili tarcze. Jeden z mężczyzn wyszedł przed szereg i zwymiotował. Po chwili to samo zrobił jeszcze jeden. Niektórzy się roześmiali.

Starkad miał przy sobie swojego chorążego. Podniósł wzrok na białego węża, którego uszyła dla niego matka i jej kobiety. Draco wił się, jego ogon chłostał powietrze. Starkad dopiero teraz zauważył, że zerwał się zachodni wiatr. Następna załoga ustawiała się po jego prawicy. Jak na razie wszystko szło dobrze. W końcu miał czas ocenić przyczynę alarmu.

Wróg ustawił się na skraju lasu. Długi rząd owalnych białych tarcz znaczyły czerwone symbole. W słońcu lśniły stalowe hełmy i gąszcz grotów, a nad tym wszystkim łopotały rozmaite sztandary, również białe i czerwone. Przed środkiem szyku stała grupa jeźdźców, nad którymi unosił się wielki draco. Obie siły dzieliło około dwustu kroków otwartej, porośniętej trawą przestrzeni.

Starkad osłonił dłonią zmęczone oczy i wlepił wzrok w drugą stronę polany. Między tarczami dostrzegł migotanie kolczug. Przeciwnicy byli rozmieszczeni w kilku rzędach. Oszacował szerokość szyku wroga, po czym wyszedł przed szereg i objął wzrokiem niemal gotową ścianę tarcz Anglów. Była mniej więcej tak samo szeroka, liczebność sił więc powinna być podobna. Wrócił na miejsce.

– Rogaci – zwrócił się do Starkada jeden ze starszych wojowników. – Twoje pierwsze spotkanie z Rzymianami i los chciał, że to nasi kuzyni. Większość jednostek cornuti rekrutuje się w Germanii. Możliwe, że to Batawowie.

Starkad odmruknął coś. Poza tym, że ich tarcze były owalne, a nie okrągłe, i ozdobione jednakowymi wzorami, ludzie ci nie różnili się zbytnio wyglądem od Anglów.

– Podwójna kohorta, pewnie około tysiąca ludzi – dodał starszy mężczyzna.

Czy Guthlaf uważał go za dzieciaka? Nie było przecież tak, że nigdy wcześniej nie stał w ścianie tarcz, mierząc się z szeregami fiend. Potrafił szacować liczebność zastępów, a nieprzyjaciel to nieprzyjaciel. Starkad odwrócił się, udając, że patrzy, jak Eomer prowadzi jeńców.

– Ktoś się zbliża.

Samotny jeździec jechał stępa w stronę wielkiego sztandaru Arkila – białego konia z Hedinsey – unoszącego się nad środkiem formacji. W jednej dłoni trzymał odwróconą grotem do tyłu włócznię, a w drugiej jakąś laskę.

– To, co trzyma, to ich symbol herolda. Chce mieć pewność, że go nie zabijemy od razu.

Starkad szybko tracił cierpliwość do Guthlafa.

– Skąd oni się tutaj wzięli? – zapytał któryś z wojowników.

Starkad nie miał pojęcia.

– Cisza w szeregach. Posłuchajmy, co ma do powiedzenia.

Jeździec się nie spieszył, ale w końcu zatrzymał się w odległości krótkiego rzutu włócznią od Arkila. Nie włożył hełmu; miał krótkie, ciemne włosy i brodę. Żeby oddać mu sprawiedliwość, wyglądał na dosyć opanowanego.

– Imperator Cezar Marek Kasjanus Latyniusz Postumus August, Pius Felix, Invictus, pontifex maximus, Germanicus Maximus rozkazuje wam się poddać – przemówił po łacinie. Jego głos poniósł się daleko.

Na chwilę zapadła cisza. Chrapy konia herolda drgnęły.

Właśnie kiedy jeździec miał się znów odezwać, Arkil postąpił krok do przodu.

– Zejdźcie nam z drogi, a odejdziemy. – Arkil mówił po łacinie z mocnym akcentem, ale sprawnie.

– To niemożliwe.

– A zatem lepiej zawróć i niech stal zadecyduje.

– To nie musi się zakończyć tragicznie, Arkilu z plemienia Anglów. Mój dowódca, Marek Aureliusz Dialis, namiestnik Dolnej Germanii, proponuje ci pewne warunki.

Herold urwał i znów zapadło milczenie.

– Przedstaw je nam. – W głosie Arkila pobrzmiewał ostry ton. To już za długo się ciągnęło.

– Odłóżcie oręż, zostawcie połowę łupów i możecie pójść w swoją stronę.

– Lepiej zawróć.

Herold się nie ruszył.

– Jeśli zawrzecie z nami rozejm i nie pomaszerujecie dalej, możliwe, że namiestnik Dialis zaproponuje wam bardziej pobłażliwe warunki.

Arkil podszedł bliżej.

– Zawróćcie teraz.

– Jeśli tylko...

Arkil dobył miecza. Himlingowie posiadali kilka mieczy cieszących się sławą od pokoleń. To był Gaois, Warczący – oręż niemal tak stary jak Wodan i odpowiedzialny za niemal tyle samo śmierci.

– Zawróćcie teraz – powtórzył Arkil.

Mało to było dyplomatyczne, ale Starkad uznał, że atheling postępuje właściwie. Czas działał przeciwko nim. W każdej chwili, z każdej strony, mogły pojawić się kolejne jednostki rzymskich żołnierzy.

Herold pociągnął za wodze konia, wrócił powoli do szeregu. Żaden z Anglów nie mógłby powiedzieć, że mężczyzna zachował się tchórzliwie.

– Jeńcy! – ryknął Arkil. – Jednego na dziesięciu!

Ludzie Starkada się rozstąpili, a on przeszedł na tyły. Bycie jarlem wymagało dokonywania trudnych wyborów; właśnie czekał go jeden z nich. Starkad stanął koło Eomera przed pojmanymi.

– Ten – wskazał palcem – i ten. Tamten... – Ciągnął, aż wywleczono na przód ośmiu mężczyzn, z których każdy miał już młodość za sobą. – Resztę uwolnić.

Grupa wyzwolonych z więzów kobiet i młodszych mężczyzn stała w miejscu, niezdecydowana i przestraszona.

– Idźcie – powiedział Starkad.

Nie ruszyli się, tylko patrzyli na niego wytrzeszczonymi, nierozumiejącymi oczami. Uświadomił sobie, że użył swojej rodzimej mowy.

– Idźcie – powtórzył po łacinie. – Niech wasi bogowie was chronią.

Wciąż się nie ruszyli. Może podejrzewali, że to jakiś okrutny żart.

– Idźcie. – Wyciągnął rękę w stronę miasta. Jeden z więźniów z wahaniem ruszył powoli w kierunku, z którego przyszli, potem drugi. Kiedy nie zdarzyło się nic niepokojącego, przyspieszyli. Inni dołączyli do nich, aż wszyscy biegli co sił w nogach z powrotem, w stronę swoich zrujnowanych żywotów.

Starkad wskazał kciukiem za siebie i odezwał się do pozostałych ośmiu:

– Przed szyk.

Rozstawiono ich wzdłuż ściany tarcz. Rozprawienie się z jednym z nich należało do obowiązków Starkada. Nie cieszyło go to, ale była to konieczność. Jarl musi postępować jak należy względem swoich ludzi i bogów.

Arkil rozpoczął deklamację. Starkad i pozostali do niego dołączyli.

– Ran, małżonko Egira...

Starkad spuścił wzrok. Związany mężczyzna klęczał. Miał siwe włosy, szare oczy i łagodną, delikatną twarz. Możliwe, że miał żonę, zapewne dziecko, z pewnością był czyimś synem.

– Ran, odwróć od nas swoje blade, zimne oczy...

Starkad dobył miecza.

– Oszczędź nam swojej sieci, weź ich zamiast nas.

Starkad zamachnął się orężem bez wahania. Mężczyzna rzucił się w bok, ale nie dość szybko. Klinga wbiła się w bok jego szyi. Trysnęła jasna w słońcu krew. Mężczyzna zakwiczał jak świnia. Leżał na ziemi nieruchomo, ale wciąż żył. Jęczał. Starkad podszedł i dobił go dwoma mocnymi, siekącymi ciosami w tył głowy.

Od strony rzymskich szeregów rozległo się pełne oburzenia wycie.

Starkad wyczyścił klingę o tunikę zabitego mężczyzny i wsunął ją z powrotem do pochwy.

– Świńskie ryje! – Głos Arkila poniósł się na całej długości formacji tarcz Anglów.

Guthlaf przeszedł kilka kroków i stanął przed szeregiem, zapierając się mocno nogami. Dwaj inni doświadczeni wojownicy zajęli miejsca nieco za nim, po obu jego bokach. Starkad ustawił się za plecami Guthlafa. Ściskało go w piersi, a jednocześnie czuł pustkę. Oddychał szybko i płytko. Odruchowo poluzował miecz i sztylet w pochwach, dotknął przywiązanego do pasa uzdrawiającego kawałka bursztynu. Chwycił włócznię; dłoń miał śliską od potu.

Kiedy wszystkie załogi tworzyły formację klina, zaintonowano pieśń:

Miecz warczy,

Gdy go dobywasz,

Ręka pamięta,

Jak wojować.

Świński ryj był gotowy. Starkad miał za jednym ramieniem Eomera, za drugim – swojego chorążego. Pokrzepiony śpiewem i bliskością towarzyszy poczuł, jak niepokój go opuszcza. Będzie mężczyzną: nie zawiedzie ani przyjaciół, ani siebie samego.

– Naprzód!

Po wrzasku Arkila rozległo się trąbienie rogu. Zazwyczaj wojownicy dotknięci przez Wodana lub innego boga wybiegali przed formację i tańczyli. Skacząc i wirując, odrzucając zbroję, ściągali na siebie dzikość wilka, niedźwiedzia albo innej bestii o kłach i pazurach. Gdy wprawiali się w morderczą, zajadłą furię, serca pozostałych wzbierały odwagą. Dziś nie było na to czasu. Jeśli wbrew wszelkim oczekiwaniom pojawiła się jedna jednostka Rzymian, mogły i następne. Anglowie musieli rozgromić nieprzyjaciela stojącego przed nimi i przedrzeć się do swoich drakkarów.

Ciche westchnienie niczym szum bryzy nad polem dojrzałego jęczmienia. Anglowie rozpoczęli barritus ze złudną łagodnością. Kiedy ruszyli z miejsca, okrzyk bojowy zaczął narastać. Zbliżyli krawędzie tarcz do ust: odbity od nich odgłos stawał się coraz pełniejszy i cięższy.

Maszerowali miarowo, a barritus przeobraził się w dziki, niemelodyjny ryk. Ucichł nieco i ledwo dotarł do nich wzniesiony w odpowiedzi okrzyk bojowy wroga. Anglowie podnieśli głosy i jak potężna burza zagłuszyli wszystko inne. Barritus z reguły przepowiadał wynik starcia, a ich barritus brzmiał dobrze; stanowił miarę ich męstwa.

Między kołyszącymi się hełmami Guthlafa i pierwszego szeregu Starkad widział przeciwników. Stali nieruchomo, ciasno zbici, czekając na natarcie. Ich dowódcy postawili na zwartość formacji, a nie na impet. Ponieważ znajdowali się niżej, była to zła decyzja. Ruszenie z miejsca ucieszyło Starkada.

Anglowie przyspieszyli do truchtu. Łomot ich butów i szczęk ekwipunku bojowego wzmógł wrzawę okrzyku bojowego. Starkad dostrzegł, że Guthlaf opuszcza włócznię. Ostrożnie wsunął własną pod pachę; jej grot wystawał między Guthlafem a tarczą człowieka po prawej starego wojownika.

Byli blisko – jeszcze najwyżej czterdzieści kroków. Widać było dokładnie każdy szczegół ściany tarcz wroga. Ludzie w pierwszym szeregu klęczeli, końce ich włóczni były wbite w ziemię, a białe tarcze zachodziły na siebie. Na ich umbach oparli własne tarcze ludzie z drugiego szeregu. Oślepiająca ściana białego drewna i namalowanych czerwienią rogatych bestii. Zewsząd wystawały ostre, lśniące groty, gotowe wydrzeć życie tym, którzy z wyroku Norn musieli zginąć.

Anglowie przypuścili pełen atak, pędząc co sił w nogach. Trzydzieści kroków, dwadzieścia. Wystraszeni brawurowo mknęli przed siebie ramię w ramię. Barritus odbił się echem jak potężna fala roztrzaskująca się o klif. Coś mignęło po prawej, między Starkadem a Eomerem. W powietrzu było gęsto: tylne szeregi obu stron cisnęły włóczniami. W ogólną wrzawę wdarły się krzyki. Opuścić podbródek na pierś. Nie ma czasu myśleć.

Hałas, z którym nie równało się nic innego w Śródziemiu; stal i drewno tłukły o siebie, uginały się, pękały. To uderzyło Starkada, zanim brutalna siła ciosu sprawiła, że ból przeszył jego całe prawe ramię, aż po bark, i wyrwała mu z dłoni drzewce jego pękniętej włóczni. Rozpędzony uderzył tarczą o tarczę jednego z Rzymian. Jeden z jego ludzi wpadł mu na plecy, aż zabrakło mu tchu. Nie miał miejsca, żeby się ruszyć. Twarz wroga za tarczą, wykrzywiona w dzikim grymasie. Gorący oddech w nozdrzach. Miażdżący ból. Cornutus odsunął się i padł, wytrzeszczając oczy z przerażeniem. Nad nim Guthlaf: gramolił się po zachodzących na siebie tarczach nieprzyjaciela, opierając stopy na umbach. Cornuti dźgali mieczami w górę. Guthlaf rąbał jak jakiś obłąkany drwal. Cała konstrukcja zachwiała się, rozpadła. Napór na Starkada nieco zelżał. Łapiąc kurczowo oddech, uwolnił klingę.

Ktoś popchnął go od tyłu. Starkad potknął się o przeciwnika wijącego się na trawie. Ten, kto tu stracił równowagę, już był nieżywy. Swoi i wrogowie wdeptaliby go w ziemię. Podnosząc wysoko tarczę, Starkad pchnął mieczem w dół. Czubek klingi napotkał opór kolczugi. Starkad naparł na rękojeść całym ciężarem. Stal przebiła kółka i wślizgnęła się w miękkie ciało.

Czyjeś ostrze opadło łukiem po prawej od Starkada, w kierunku jego tarczy. Uniósł z wysiłkiem miecz, niezdarnie odparował cios. Coś gruchnęło o lewy bok jego hełmu – bardzo mocno. Zatoczył się ogłuszony; w uszach mu dzwoniło, widział podwójnie.

Ze wszystkich stron straszliwa wrzawa bitewna. Uwięził go wzbierający ścisk. Przebierając gorączkowo nogami, próbował utrzymać się w pionie w jego zawirowaniach.

Zabójczo ostra stalowa klinga wbiła się w górną część jego tarczy, przedziurawiła skórzaną osłonę, a nawet lipowe deski. Drzazga zraniła go w czoło. Zmęczone mięśnie jego nóg drżały. Przygarbił się za tarczą. Kolejny cios odłamał jej kawałek. Starkad ugiął kolana, spróbował zaprzeć się piętami, ustać w miejscu. Musiał dać wrogowi odpór, świecić przykładem. Był jarlem.

Błysk światła po prawej. Mrożący krew w żyłach wrzask. Miecz wbity w brzuch Eomera. Twarz jego przyjaciela zbielała z szoku. Cornutus wyrwał miecz. Eomer osunął się na ziemię. Starkad wykręcił się, rzucił przed siebie, wkładając w cios całą siłę. Kolejny krzyk. Klinga Starkada rozpłatała uda żołnierza, zazgrzytała o kości. Starkad i cornutus wpadli na siebie. Starkad odepchnął mężczyznę, który się przewrócił. Dwa zgrabne kroki i Starkad zamachnął się mieczem.

– Proszę... – Błagalnie uniesiona zakrwawiona dłoń.

Starkad opuścił ciężki miecz, raz, dwa, trzy razy.

Ścisk zelżał. Cały ruch skierował się teraz w stronę wroga.

– Goń! Goń! Goń! – Tradycyjny okrzyk triumfu Anglów potoczył się po zboczu, goniąc umykających do lasu cornuti.

Starkad objął wzrokiem pobojowisko. Dookoła walały się porzucone, połamane włócznie i miecze, tarcze oraz hełmy, nawet kolczugi. Martwi i umierający leżeli we własnej krwi i odchodach, a żyjący stali przygarbieni ciężarem i ogromem tego wszystkiego. Łąka zamieniona w rzeźnię. Ale było już po wszystkim. Pora zliczyć straty.

Eomer siedział, podtrzymywany przez innego wojownika. Przyciskał ręce do poszarpanej dziury w tunice. Krew płynęła wolno, ale już się zdążyła zebrać na jego podołku, osiąść skrzepami na pierścieniach kolczugi, zabarwić uda spodni na czarno.

– Pójdę po...

– Nie – wydyszał Eomer. – Rana w brzuch. Nie ma po co.

Starkad upuścił miecz, uklęknął. Spróbował pozbyć się hełmu, ale był zniekształcony od ciosu. Ktoś zdjął mu go z głowy. Krew z czoła ściekła Starkadowi do oczu.

– Wystarczy, żeby dostać się na dwór Wodana. – Eomer spróbował się uśmiechnąć. – Mam nadzieję.

Starkad podczołgał się bliżej. Trzeci wojownik się odsunął, żeby Starkad mógł wziąć przyjaciela w ramiona.

– Powiedz mojej matce i Aevie. – Eomer się skrzywił. – Powiedz im, że miałem dobrą śmierć.

Starkad wtulił twarz w szyję przyjaciela i się rozpłakał.

– Czas na nas. – Nad nimi stał Guthlaf, zakrwawiony, ale cały. – Atheling rozkazał wymarsz.

Guthlaf pięć razy zajął pozycję na czubku świńskiego ryja i wciąż żył, tym razem nawet go nie draśnięto. Jego to powinno było spotkać, a nie Eomera. Starkad nie odpowiedział.

– Czas na nas – powtórzył Guthlaf.

Starkad zaszlochał.

– Jesteś jarlem – przypomniał mu Guthlaf. – Zachowuj się jak na jarla przystało.

Starkad rzucił starszemu mężczyźnie wściekłe spojrzenie. Już miał go zwymyślać, wysłać przekleństwami do Niflheimu i Helu.

– Ma rację. – Eomer ścisnął mu ramię zakrwawioną dłonią. – Jesteś moim jarlem. Wyświadcz mi ostatnią przysługę.

Starkad pokręcił głową.

– Walkirie mnie zabiorą. – Eomer chwycił go mocniej. – Zrób to, w imię mojej miłości do ciebie, zrób to.

Starkad wiedział, że obaj mają rację. Pocałował Eomera, przytulił go mocno, powiedział mu, że go kocha, wyszeptał mu do ucha ostatnie słowa, które Wodan skierował do Baldura. Dobył sztyletu i podciął przyjacielowi gardło.

Potem Guthlaf pomógł mu wstać.

– Dowodzenie ludźmi to nie tylko uczty i rozdawanie złota. Dobrze się spisałeś. Jesteś jarlem dla każdego załoganta.

Ludzie uwijali się po całej łące. Starkad zajął pozycję pod swoim draco. W potyczce zginęło czterech ludzi z jego załogi, dwóm trzeba było potem pomóc. Sześciu odniosło poważne rany, ale wciąż mogli maszerować. Starkad wysłał ludzi, żeby zebrali te łupy, które są lekkie i nie przeszkodzą im w drodze. Tymczasem sam uporządkował resztę szyku.

Rozległ się dźwięk rogu Arkila i zmniejszona kolumna ponownie ruszyła w stronę morza, utykając.

Drzewa – wielkie dęby i buki – rzucały plamki cienia. Podszycie pod ich rozłożystymi gałęziami było rzadkie, ale wystarczyło, żeby zasadzić się w nim i przypuścić atak. Starkad przestał o tym myśleć. Widział, jak Arkil wysyła zwiadowców. Atheling był prawdziwym dowódcą, prawdziwym Himlingiem.

– Ktoś musiał nas zobaczyć – odezwał się jeden z wojowników.

– Nie – stwierdził Starkad. – Znali imię Arkila.

Brnęli dalej, rozważając ponure implikacje tego faktu.

– Arkil był tutaj w zeszłym roku z Morcarem – powiedział Guthlaf.

Starkad się uśmiechnął, ale niewesoło.

– Morcar nie zostawiłby przy życiu nikogo, kto mógłby wyjawić ich imiona.

– Na pewno wzięli zaginioną łódź Aeshera – podsunął jeden z żołnierzy.

– Nikt spośród jego ludzi by nas nie zdradził. – Tego Starkad był pewien.

– A jednak wiedzieli, że Arkil nadchodzi – skwitował Guthlaf.

Na to nie było odpowiedzi.

Przez szczeliny w listowiu widać było wysoko na niebie baranki. Poniżej lekkie obłoki sunęły na wschód. Jeśli dotrą do okrętów, będą mieli solidny wiatr. Jeszcze najwyżej trzy mile.

Czoło kolumny wychodziło właśnie na słońce. Zanim Starkad dotarł na skraj lasu, wiedział, że sytuacja nie jest dobra. Od strony ludzi na przedzie dobiegł niski jęk rozczarowania. Potem Starkad usłyszał róg Arkila, a wzdłuż ścieżki poniósł się rozkaz.

– Ściana tarcz przy wodzu! Ostatnia załoga jako rezerwa. Ranni niech stworzą tylny szereg.

Starkad znów wprowadził swoich ludzi do formacji, po prawej od załogi Wiglafa. Znajdowali się jakieś dwadzieścia kroków przed lasem; rezerwa stała na jego skraju.

Tym razem stawili czoło armii. Rzymianie zebrali się na łagodnym zboczu ze strumieniem u podnóża, otwartą połacią trawy z przodu i smugami dymu na niebie z tyłu. Legioniści w hełmach o czerwonych grzebieniach pośrodku, oddziały pomocnicze na skrzydłach, łucznicy z tyłu. Potężna falanga z jazdą dalej na obu skrzydłach. Starkad policzył sztandary, liczebność pierwszego szeregu, oszacował głębokość szyku, próbował zgadnąć, ilu ich jest. Trzy tysiące albo więcej, może znacznie więcej, z czego trzecia część konno. Na dobrej pozycji, w zwartym szyku.

– No, to by chyba było na tyle – odezwał się Guthlaf.

– Otuchy i odwagi. Niektórzy z nas może się przedrą. – Starkad w to nie wierzył, ale czuł, że jarl powinien powiedzieć coś takiego.

– Otuchy i odwagi – wymamrotali niepewnie niektórzy z ludzi.

– Do naszych okrętów najwyżej mila – skłamał dzielnie Starkad i żaden z duguth ani wojowników nie zdecydował się na poprawienie go.

Wiatr wzdychał w wielkich drzewach nad nimi, syczał w szczękach dracones. W formacji nieprzyjaciela zarżał koń.

– Kolejny herold.

Rzymianin zjechał po zboczu, przejechał przez strumień w obłoku kropelek wody i pokłusował w stronę Anglów. Był to dowódca wysokiej rangi: dosiadał wspaniałego czarnego rumaka, a jego wytłoczona w kształt muskulatury zbroja była złocona i grawerowana. Zwolnił do stępa, po czym zatrzymał wierzchowca w odległości mniej więcej rzutu kamieniem od ściany tarcz. Z gołą głową i starannie ufryzowanymi włosami oraz brodą wyglądał jak wybity na monecie portret cesarza z poprzedniej epoki.

– Arkilu, synu Isangrima. – Rzymianin mówił językiem Germanów z akcentem z okolic Renu. – Dowodzisz odważnymi ludźmi. Są zbyt odważni, żeby marnować ich życie w beznadziejnej walce.

Arkil wyszedł naprzód.

– Nikt nie może przewidzieć, co się wydarzy. – Podniósł głos. – Los wielokrotnie ocala męża, gdy mężny, któremu zgon niepisany[1].

Jeździec skinął głową, jakby w odpowiedzi na te mądre słowa, po czym wskazał za siebie.

– Wasze drakkary spłonęły.

Starkad widział, że kłęby dymu za rzymską armią urosły do potężnego słupa. Wznosił się on pionowo, a wyżej wiatr porywał go na wschód.

– Comitatus augusta Postumusa mógłby być miejscem dla ludzi takich jak wy, gdybyście złożyli władcy przysięgę.

Arkil zdjął hełm, aby było widać jego twarz.

– Mój ojciec, cyning Isangrim, dawno temu ślubował przyjaźń waszemu wrogowi, augustowi Galienowi. Isangrim przewodzi naszemu ludowi. Nie nam cofać słowo, które dał nasz theoden.

Czarny rumak zarzucił łbem, a Rzymianin uspokoił go wprawnym ruchem.

– Tyran w Rzymie nie zasługuje na przyjaźń ludzi takich jak Himlingowie z Hedinsey czy odważni wojownicy z plemienia Anglów, którym przewodzą. Galien karygodnie potraktował twojego przyrodniego brata Balistę. Nie okazał mu żadnej wdzięczności za lata służby, nie oddał żadnej czci za zagrożenia, na które się wielokrotnie narażał, za rany, które odniósł. Zamiast tego podobno zesłał go na wygnanie w odległe szczyty Kaukazu, na śmierć wśród obcych.

Na wzmiankę o zakładniku od strony starszych wojowników w formacji rozległ się niski pomruk. Starkad poczuł, że i w nim wzbierają uczucia.

– Galien trwoni czas na próżnowanie w łaźniach i gospodach Rzymu. Ubrany w klejnoty i jedwabie, jak kobieta, ma przy sobie comitatus stręczycieli i utrzymanków. Zarzucenie przyjaźni takiego człowieka nie przynosi hańby.

– Co z naszym łupem? – zapytał Arkil.

– To, co zostawiliście na polu bitwy za lasem, zostanie rozdane moim żołnierzom. To, co macie ze sobą, jest wasze.

– Dokąd wysłałby nas august Postumus?

– Jeśli złożycie mu przysięgę, august Postumus powiedzie was najpierw do boju z waszymi odwiecznymi wrogami, Frankami. Wynagrodzi was szczodrze. Sądzę, że nie uznacie Postumusa za tchórza.

Arkil się zaśmiał.

– To już jest dla mnie jasne.

Postumus przyjął te słowa uprzejmym gestem.

– Ta decyzja nie zależy jedynie ode mnie – oznajmił Arkil. – Muszę porozumieć się z jarlami.

– Mamy ładny dzień. Poczekam. – Cesarz siedział swobodnie na koniu, całkiem sam.

Starkad i pozostali jarlowie otoczyli swojego wodza.

– Moglibyśmy go zabić – syknął jeden z jarlów. – Odechciałoby im się walki.

– To myśl godna nithing – naskoczył na niego Arkil. – Tylko podłemu człowiekowi przyszłoby do głowy skrzywdzić tego, który przyszedł do nas jako herold, ufając naszemu słowu.

– Nie mam ochoty tutaj zostać – ogłosił Wiglaf. – Powinniśmy walczyć.

– Walczyć z tą armią, potem z armią nad Renem, a na jego drugim brzegu z Frankami? Jesteśmy daleko od domu – stwierdził Arkil.

– Kiedy już pokonamy tych fiend, powinniśmy zająć jakiś port, zabrać stamtąd statki.

– Mój stary przyjacielu – Arkil mówił łagodnym tonem – ogarnął cię szał bojowy. Jeśli dziś wdamy się w bój, tego wieczoru wszyscy będziemy wieczerzać w Walhalli.

Krąg jarlów zareagował pomrukiem aprobaty.

– A zatem postanowione. – Arkil odwrócił się z powrotem do cesarza i podniósł głos. – Dołączymy do ciebie na dwa lata.

– Na pięć – odparł spokojnie Postumus.

– Trzy, z zapłatą równą żołdowi pretorianów.

Postumus się zaśmiał.

– Otrzymacie takie stipendium i odpowiednie donacje, ale odsłużycie pięć lat.

– Niech będzie pięć.

– Wypowiesz wojskową przysięgę w imieniu swoich ludzi?

Arkil skinął głową.

– Złóż więc sacramentum tutaj, na oczach ludzi i bogów.

Arkil dobył miecza, położył lewą dłoń na jego klindze i przemówił po łacinie:

– Niech Jowisz Optimus Maximus i wszyscy bogowie będą świadkami; przysięgam wypełniać rozkazy cesarza, nigdy nie porzucić mojego oddziału ani nie uciekać przed śmiercią i przedkładać nad wszystko bezpieczeństwo władcy.

Pięć lat – jeśli przeżyje. Przyglądając się wszystkiemu z szeregów, Starkad musiał pogodzić się z myślą, że wróci do domu najwcześniej za pięć lat.

Prolog II
Wyspa Abalus na Morzu Swebów, 263 r.

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział pierwszy
Z Olbii na północ Morza Czarnego

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział drugi
Kampania w Italii

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzeci
Olbia

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział czwarty
Olbia

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział piąty
Germania Inferior

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział szósty
Olbia

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział siódmy
Olbia

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział ósmy
Olbia

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dziewiąty
Olbia

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dziesiąty
Rzeka Hypanis

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział jedenasty
Estuarium Hypanisu i Borystenesu

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwunasty
Rzym

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzynasty
Borystenes

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział czternasty
Borystenes

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział piętnasty
Bystrza na Borystenesie

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział szesnasty
Galia Narbońska

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział siedemnasty
Górny bieg Wistuli

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział osiemnasty
Delta Wistuli

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dziewiętnasty
Delta Wistuli

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty
Wyspa Varinsey

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty pierwszy
Morze Swebów

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty drugi
Wysepka bogini Nerthus, na południe od Varinsey

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty trzeci
Alpy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty czwarty
Wyspa Hedinsey

Dostępne w wersji pełnej

Wyspa Varinsey

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty piąty
Wyspa Varinsey

Dostępne w wersji pełnej

Wyspa Hedinsey

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty szósty
Brzeg rzeki Viadua
Na południowym wybrzeżu Morza Swebów

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty siódmy
Wyspa Hedinsey

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty ósmy
Zatoczka Norvasund na Półwyspie Cymbryjskim

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział dwudziesty dziewiąty
Norvasund

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty
Wyspa Abalus

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty pierwszy
Wyspa Varinsey

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzydziesty drugi
Wyspa Hedinsey

Dostępne w wersji pełnej

Epilog I
Galia Lugduńska, 264 r.

Dostępne w wersji pełnej

Epilog II
Wyspa Abalus na Morzu Swebów, 265 r.

Dostępne w wersji pełnej

Posłowie historyczne

Dostępne w wersji pełnej

Słowniczek

Dostępne w wersji pełnej

Lista rzymskich cesarzy panujących w czasach opisywanych w Bursztynowym szlaku

Dostępne w wersji pełnej

Lista postaci

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

[1] Beowulf w przekładzie Roberta Stillera.

Spis treści

Karta tytułowa

Prolog I. Galia Belgijska, 262 r.

Prolog II. Wyspa Abalus na Morzu Swebów, 263 r.

Część pierwsza. Ekumena (wiosna 264 r.)

Rozdział pierwszy. Z Olbii na północ Morza Czarnego

Rozdział drugi. Kampania w Italii

Rozdział trzeci. Olbia

Rozdział czwarty. Olbia

Rozdział piąty. Germania Inferior

Rozdział szósty. Olbia

Rozdział siódmy. Olbia

Rozdział ósmy. Olbia

Rozdział dziewiąty. Olbia

Część druga. Anabaza (wiosna–lato 264 r.)

Rozdział dziesiąty. Rzeka Hypanis

Rozdział jedenasty. Estuarium Hypanisu i Borystenesu

Rozdział dwunasty. Rzym

Rozdział trzynasty. Borystenes

Rozdział czternasty. Borystenes

Rozdział piętnasty. Bystrza na Borystenesie

Rozdział szesnasty. Galia Narbońska

Rozdział siedemnasty. Górny bieg Wistuli

Część trzecia. Hiperborea (lato 264 r.)

Rozdział osiemnasty. Delta Wistuli

Rozdział dziewiętnasty. Delta Wistuli

Rozdział dwudziesty. Wyspa Varinsey

Rozdział dwudziesty pierwszy. Morze Swebów

Rozdział dwudziesty drugi. Wysepka bogini Nerthus,

Rozdział dwudziesty trzeci. Alpy

Rozdział dwudziesty czwarty. Wyspa Hedinsey

Wyspa Varinsey

Rozdział dwudziesty piąty. Wyspa Varinsey

Wyspa Hedinsey

Rozdział dwudziesty szósty. Brzeg rzeki Viadua

Rozdział dwudziesty siódmy. Wyspa Hedinsey

Rozdział dwudziesty ósmy. Zatoczka Norvasund

Rozdział dwudziesty dziewiąty. Norvasund

Rozdział trzydziesty. Wyspa Abalus

Rozdział trzydziesty pierwszy. Wyspa Varinsey

Rozdział trzydziesty drugi. Wyspa Hedinsey

Epilog I. Galia Lugduńska, 264 r.

Epilog II. Wyspa Abalus na Morzu Swebów, 265 r.

Apendyks

Posłowie historyczne

Słowniczek

Lista rzymskich cesarzy

Lista postaci

Podziękowania

Przypisy

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: Warrior of the Rome. The Amber Road

Original English language edition first published by Penguin Books Ltd, London
Text copyright © Ballista Warrior of Rome Ltd, 2013
The author has asserted his moral rights
All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2014

Informacja o zabezpieczeniach
W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Małgorzata Chwałek

Opracowanie graficzne serii, projekt okładki i ilustracja na okładce: Zbigniew Mielnik

Wydanie I e-book
(opracowane na podstawie wydania książkowego:
Wojownik Rzymu. Bursztynowy szlak, wyd. I, Poznań 2014)

ISBN 978-83-7818-288-7

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com