W żadnym sensownym modelu życia nie może być pominięta
kategoria szczęścia. A szczęście to nie pogoń za mamoną i ciągły stres,
to nie dziecko materializmu i konsumpcjonizmu,
ale dziecko spełnionych marzeń i wewnętrznego spokoju.

prof. Henryk Skolimowski

DLA KOGO I DLACZEGO NAPISAŁAM TĘ KSIĄŻKĘ

Buduj siłą wnętrza, ale korzystaj z pomocy z zewnątrz.

W. Clemente Stone

Patrz w serce i pisz.

Sidney

Człowieka wychowuje się praktycznie już w łonie matki i proces ten – w wersji skomasowanej i prawnie usankcjonowanej – trwa co najmniej do pełnoletności. Wychowują zarówno rodzice i dziadkowie, jak opiekunowie w przedszkolach, szkołach i innych instytucjach zajmujących się dziećmi i młodzieżą. Dlatego swoje przemyślenia i przeniesione na papier doświadczenie kieruję do wszystkich, którzy wychowują dzieci lub mają znaczący wpływ na ich życie.

Nie ma znaczenia, w jakim wieku jest dziecko, którym się opiekujesz, myślę, że zawsze znajdziesz tu coś, co pozwoli ci je lepiej zrozumieć i pokochać, a przez to lepiej wychować. Na pewno też lepiej poznasz siebie.

To nie jest podręcznik psychologii dla wychowawców. Owszem, psychologii będzie tu sporo, ponieważ jestem psychologiem i dość swobodnie poruszam się po obszarze tej wiedzy. Jednakże spodziewaj się raczej, czytelniku (idę o zakład, że jesteś czytelniczką), książki o charakterze rozmowy rodzica z rodzicem, wychowawcy z wychowawcą, człowieka z człowiekiem. Będzie to rozmowa z serca płynąca. Z serca, które jest kanałem dla duszy, gdzie tak naprawdę mieści się nasza mądrość. Wszyscy ją posiadamy, niektórzy jednak zajęci codziennością, przytłoczeni teoriami wszelkiego rodzaju specjalistów od edukacji i wychowania oraz zainfekowani wirusem sukcesu zapomnieli o tym, że taką mądrość posiadają. Spróbuję ją odblokować i uwrażliwić na jej istnienie, dzieląc się doświadczeniem własnym oraz tych, którym udało się wychować szczęśliwych ludzi. Kieruję te słowa do wszystkich, którzy w jakikolwiek sposób mają do czynienia z dziećmi w każdym wieku, zarówno z tymi najmłodszymi, dla których możemy zrobić najwięcej, jak i z tymi starszymi, które ciągle nas potrzebują.

Wiele książek traktuje o wychowaniu dzieci. Dlaczego zatem jeszcze jedna książka?

Po pierwsze dlatego, że takich pozycji nigdy nie za dużo. Pamiętam, jak bardzo potrzebowałam pomocy w czasach, kiedy sama byłam młodą matką. Niestety, wówczas takich książek było niewiele... Może to i dobrze, bo rozpowszechniane teorie nie były najszczęśliwsze dla dzieci. Pamiętam również, jak jako żyjąca już w Kanadzie matka nieco starszych dzieci z radością docierałam do kolejnych publikacji przybliżających mi świat dziecięcych emocji czy podpowiadających, jak spowodować określone zachowania moich pociech. I pamiętam również to, jakim objawieniem była dla mnie książka nie tyle o dzieciach i wytwarzaniu u nich pożądanych zachowań, ile o rodzicach i wychowawcach, ich poglądach, emocjach, pragnieniach i szczęściu.

Po drugie, bo uważam, że różni autorzy trafiają do różnych odbiorców. Nie mam aspiracji, aby moja praca zachwyciła każdego. Pragnę natomiast, aby pomogła tym wszystkim, którym pomóc potrafię. Z doświadczenia konsultanta i trenera wiem, że nie zawsze to, co w dziedzinie rozwoju osobistego zachwyca mnie, trafia również do innych, często zaś ludzie moim zdaniem przeciętni porywają innych, którzy odtąd wkraczają na pasjonującą ścieżkę rozwoju. Tak jest ze wszystkim.

Po trzecie piszę tę książkę, ponieważ choć większość autorów naprawdę chce pomóc rodzicom, to jednak traktują ich tak, jakby byli już doskonali: zajmują się dziećmi i ich zachowaniem.

Moja książka jest o tym, jak pomóc sobie,
zająć się sobą w kontekście dobra dzieci.

Po czwarte wreszcie dlatego, że kiedy prowadzę seminaria dla rodziców i nauczycieli, nie potrafię podać im potem książki, która dokładnie odzwierciedlałaby moje poglądy. Teraz mam co polecać!

Mogłoby się wydawać, że zdolność wychowywania otrzymaliśmy wraz z przyjściem na świat. W istocie, tak jest. Jednak nasz rozwój cywilizacyjny tak bardzo wyprzedził emocjonalny i duchowy, że gubimy się w świecie różnych wartości, praw i niewiadomych. Dlatego pomoc osób zawodowo zajmujących się tym tematem czy też mających po prostu czas, by o tym pomyśleć, jest bardzo potrzebna.

Jak najlepiej wykorzystać tę książkę?

Moja praca to sterowana refleksja. Pragnę wyzwolić w rodzicach i wychowawcach przemyślenia i dyskusje, które spowodują zmianę sposobu myślenia tam, gdzie jest ona potrzebna. Łatwiej to osiągniemy, wykonując ćwiczenia i wprowadzając proponowane zachowania. Zawsze lepiej wykorzystujemy poradniki, kiedy stosujemy się do zawartych w nich rad. Zaledwie 10 procent ludzi naprawdę to robi. To są zwykle najlepsi rodzice i wychowawcy. Warto do nich dołączyć.

Pragnę też dodać czytelnikom energii do podejmowania zobowiązań i działania. Bardzo chciałabym wprowadzić nastrój miłości, tolerancji i zachwytu nad człowiekiem. Czytajcie zatem i dzielcie się swoimi refleksjami z innymi. Prawdę mówiąc, najbardziej zależy mi na nastroju, który wywoła książka. Będę szczęśliwa, jeśli po jej lekturze będziecie bardziej kochać i siebie, i swoje dzieci. Miłość, prawdziwa, mądra i bezwarunkowa, jest bowiem najlepszym doradcą.

Swojego czasu przypadkowo stwierdzono, że uczniowie jednej klasy szkoły mieszczącej się w slumsach Nowego Jorku osiągnęli zaskakująco wysokie pozycje społeczne. Pracownicy wydziału opieki społecznej postanowili poznać przyczyny tego rzadkiego zjawiska. Dotarli do tych absolwentów. Lekarze, adwokaci, szanowani biznesmeni i pracownicy nauki oraz prości, ale bardzo porządni ludzie okazali się uczniami jednej nauczycielki. Pytani o szkołę, zawsze mówili i zaznaczali, jakim była wspaniałym człowiekiem i wzorem do naśladowania, jak rozbudzała w nich zainteresowania i pasje, jak wyrabiała poczucie własnej wartości. Znaleziono również nauczycielkę, starszą już panią, i spytano, co takiego robiła, że wywarła tak wielki wpływ na młodych ludzi. „Kochałam ich” – odpowiedziała nauczycielka i, jak się później okazało, to była jedyna wskazówka.

Rozdział 1

„AHA, MOŻNA
JESZCZE RAZ –
INACZEJ, LEPIEJ”

Prawdziwa wartość poradnika polega nie na tym,
co autor w nim zawarł, ale co ty,
czytelniku, z niego wyniesiesz i włożysz do swojego życia.

W. Clement Stone

Tak, z tej samej książki czytelnicy wyciągają różne wnioski. Znam osoby, które dzięki poradnikom dla rodziców stają się bardziej otwarte na potrzeby dzieci i prawdziwie wspomagają ich rozwój. Znam jednak dorosłych, wydawałoby się inteligentnych ludzi, którzy pod wpływem takiej lektury zdjęli z siebie odpowiedzialność za życie, przenosząc ją na własnych rodziców – a raczej na ich błędy. Tym także tłumaczą swoje niewłaściwe zachowania w stosunku do własnych dzieci. Zwolnili się z odpowiedzialności, ale nie pozbawili wyrzutów sumienia. To nie jest rozwiązanie! Nie warto się koncentrować na błędach i zakładać, że inaczej nie możemy postępować. Nie można sobie wyrzucać, że źle postępowaliśmy przez 7, 15 czy 20 lat. Lepiej postarać się zrozumieć, że można zacząć jeszcze raz, od nowa! Można inaczej traktować siebie i innych. Trzeba całą uwagę przenieść na siłę, jaką mamy w sobie, na nasze możliwości zmiany własnego sposobu myślenia, odczuwania i postępowania w stosunku do siebie i dzieci.

Tak, przede wszystkim trzeba zmienić sposób myślenia czy wręcz postrzegania rzeczywistości.

Trzeba się przyjrzeć pewnym utartym schematom w nowy sposób, zrewidować swoje poglądy i stare wzory społeczne, przyjrzeć się krytycznie tak zwanej tradycji.

Zmiana sposobu myślenia pociąga za sobą automatycznie zmianę zachowania. Nowe wyzwania podejmuje się wtedy łatwiej i z większym zaangażowaniem.

W psychologii jest taki termin „przesunięcie paradygmatu postrzegania rzeczywistości”. Jest to zjawisko, w którym nowa informacja wprowadza całkowitą zmianę rozumienia obserwowanej sytuacji. Inaczej ją widzimy, inaczej nazywamy i w związku z tym inaczej reagujemy. Każdy z nas przeżywa wiele takich zmian, choć nie zawsze to sobie uświadamia. Dzieje się tak, kiedy zaczynamy zdanie od „Aha”, i choć różnie kończymy, za każdym razem dajemy do zrozumienia, że teraz widzimy daną sytuację inaczej. Mamy w nią inny wgląd. „Teraz rozumiem, dlaczego się tak zachowywałeś”, „No faktycznie, miałeś rację”, „Mogłem to zrobić inaczej”, „Już wiem, gdzie jest błąd!” To z powodu tego „aha” – oznajmiającego tyleż zdziwienie, ile akceptację dla nowego widzenia rzeczywistości – zjawisko innego widzenia sytuacji nazywa się także „zjawiskiem aha”. Łatwiejsze to i bardziej zrozumiałe niż napuszone „przesunięcie paradygmatu postrzegania rzeczywistości”.

Żeby dokładnie rozumieć, o co chodzi, prześledźmy kilka przykładów:

Teksty, które Weronika przepisuje z tablicy, roją się od błędów i niezrozumiałych słów. Przepisywane informacje o spotkaniach z rodzicami są niepełne. Zwracam jej uwagę, żeby starała się być bardziej dokładna i uważna. Wyrażam swoje niezadowolenie, kiedy nic się nie zmienia. W innych zachowaniach szukam potwierdzenia jej roztrzepania. I nagle okazuje się, że dziecko ma słaby wzrok!

Aha, ona nie jest roztrzepana, tylko prostu nie widzi dobrze. Czy naprawdę była niestaranna w innych zachowaniach, czy to ja sama uogólniałam już jej wizerunek?

Ania jest wesołą, żywą uczennicą czwartej klasy. Jest zdolna, ale pracuje w nierównym tempie. Raz jej prace domowe są bardzo ładnie napisane, innym razem widać, że się nie postarała. Podobnie jest z przygotowaniem do lekcji. Nauczycielka zachęca dziewczynkę do większego przykładania się do pracy, obniża oceny, myśli o niej bez życzliwości, kiedy znowu przynosi niestarannie odrobione zadanie. Rozmowy z matką nic nie wnoszą i nic nie zmieniają. Wychowawczyni klasy ma zwyczaj (powinien to być obowiązek) raz w czasie swojego wychowawstwa odwiedzać domy uczniów. Uprzedzeni o tym rodzice czekają zazwyczaj oboje, częstują herbatą, a nawet domowym ciastem. Matka Ani wita nauczycielkę zapłakana, z pokoju dobiegają krzyki pijanego ojca, który nie pozwala posprzątać stołu po libacji z kolegami. Jest godzina 19.00. Jedyny stół w domu zajęty jest od wczesnego popołudnia. Ania próbuje odrabiać lekcje na taborecie w kuchni. Matka mówi teraz całą prawdę. „Czasami spokoju szuka w łazience i tam odrabia lekcje”.

Aha, Ania nie jest niestaranna. Nie ma warunków do pracy. Trzeba jej pomóc, a na pewno inaczej o niej myśleć.

Widzimy, jak dzieci będące rzekomo pod kontrolą ojca szaleją na placu zabaw, dokuczają innym dzieciom, krzyczą, zabierają innym zabawki. Ojciec siedzi nieruchomo i nie reaguje na ich zachowanie. Nie myślimy dobrze ani o takich dzieciach, ani o ojcu. „Niewychowane smarkacze” i „ojciec, który nie liczy się z innymi i źle wychowuje dzieci” to określenia, którymi traktujemy w myślach rodzinkę. Nie wytrzymujemy, zwracamy się do mężczyzny z prośbą, aby zajął się swoimi dziećmi. I wtedy słyszymy: „Co, co...? O przepraszam, no tak, nie zauważyłem. Już coś robię. Tylko co? Wracamy z pogrzebu. Żona, matka znaczy... Myślę, że i one, i ja nie wiemy, co robić”.

Aha, to już nie są nieposłuszne dzieci, ale biedne sieroty. Ten pan także jest biednym, zagubionym człowiekiem. Nie mamy złości do tej rodziny, współczujemy im. Nic się nie zmieniło. Sytuacja jest taka, jak była, tylko my inaczej ją widzimy i stąd inne są w nas uczucia. Nie musimy się starać zmieniać swojego zachowania. To przychodzi samo.

Czasami zmienia się sposób widzenia spraw zasadniczych. Moja własna droga życiowa matki również została zmieniona jednym wielkim „AHA!” Najpierw przeczytałam książkę pt. Odkryj siłę w sobie. Miałam 33 lata, byłam świeżą emigrantką w Kanadzie, dozorczynią wysokiego bloku, a ponadto matką dwóch dziewczynek, sfrustrowaną żoną i niespełnioną kobietą.

Pierwsze „aha” było na własny temat: „Nie muszę być taka, jaka jestem, ani żyć tak, jak żyję. Mogę zmienić swoje życie, udoskonalić siebie, swoje działania, realizować marzenia”. Brzmiało to trochę nieprawdopodobnie, ale motywowało do działania, energetyzowało i dawało nadzieję. Najbardziej zmotywowało mnie chyba zdanie: Tylko szczęśliwa matka może wychować szczęśliwe dzieci. Myślałam: „Zatem moje szczęście to nie egoizm, to nie myślenie o sobie jedynie, ale mój obowiązek względem dzieci! Jakież to logiczne. To przecież dlatego krzyczę na nie i złoszczę się bez powodu albo uciekam z domu. Nie jestem szczęśliwa i w najprostszy sposób wyładowuję swoją frustrację. Jeśli będę szczęśliwa, będę dla nich milsza, łagodniejsza. Dam im także więcej wolności i obdarzę tolerancją. A ponadto winna jestem im przekonanie, że życie jest fascynującą podróżą, a one mają prawo być w nim szczęśliwe”.

Zaczęłam pracować nad sobą, doskonalić swój charakter, porządkować sytuację wokół siebie. Nie obyło się bez bólu, ale wiedziałam, że są to bóle rozwojowe.

Było to na jednym z seminariów, na które zaczęłam uczęszczać po to, by się nauczyć skuteczniej działać. Prowadzący kazał nam wyobrazić sobie swój pogrzeb. Po mistrzowsku poprowadził wizualizację, w której wyniku widziałam trumnę, a wokół niej bliskich mi ludzi: dzieci, męża, przyjaciół, matkę i brata. Miałam usłyszeć, jak mnie zapamiętali. Wtedy przeżyłam kolejne wielkie „aha”: Nie jestem taką matką, jaką chciałabym być. Nie chciałabym, aby moje dzieci zapamiętały mnie wymagającą, krytyczną, apodyktyczną i rozhisteryzowaną, czuwającą nad każdym ich krokiem z obawy, by nie zrobiły czegoś, co ja uznawałam za błąd. Chciałam być matką dobrą, rozumiejącą, ufającą i wspierającą, mającą dla dzieci zawsze dobre słowo i uśmiech. Postanowiłam zmierzać w tym kierunku. Moja starsza córka, Magda, miała wtedy trzynaście lat, młodsza, Weronika – cztery.

A potem było mnóstwo większych i mniejszych „objawień”, za których sprawą stawałam się lepszym i szczęśliwszym człowiekiem, a co za tym idzie – lepszą matką. To prawda:

Tylko szczęśliwi rodzice mogą wychować szczęśliwe dzieci. Wierzę również w to, że tylko spełnieni życiowo nauczyciele mogą naprawdę pomóc dzieciom w rozwoju.

I to jest przesłanie tej książki. Zmieniajmy się sami, abyśmy byli lepsi dla dzieci. Zmieniajmy sposób widzenia i myślenia, żeby łatwiej nam było lepiej je traktować. Będę się starała doprowadzić do przesunięcia paradygmatów postrzegania niektórych aspektów rzeczywistości, dążyła do tego, aby każdy czytelnik przeżył jak najwięcej zjawisk „aha”.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Warto zrobić:

Dostępne w wersji pełnej

3.1. Czego naprawdę pragną rodzice?

Dostępne w wersji pełnej

3.2. Wizja i misja rodziny

Dostępne w wersji pełnej

Warto zrobić:

Dostępne w wersji pełnej

4.1. Dokąd idziesz, szkoło?

Dostępne w wersji pełnej

Warto zrobić:

Dostępne w wersji pełnej

Warto zrobić:

Dostępne w wersji pełnej

6.1. Katalizator energii

Dostępne w wersji pełnej

6.2. Entuzjasta

Dostępne w wersji pełnej

6.3. Budowniczy charakteru

Dostępne w wersji pełnej

Warto zrobić:

Dostępne w wersji pełnej

7.1. Kto jest kurą?

Dostępne w wersji pełnej

7.2. Ekonomia uczuć

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Warto zrobić:

Dostępne w wersji pełnej

10.1. Bądź programistą

Dostępne w wersji pełnej

10.2. Programuj właściwie dzieci

Dostępne w wersji pełnej

11.1. Zbuduj to w sobie

Dostępne w wersji pełnej

11.2. Pomóż budować dziecku

Dostępne w wersji pełnej

Warto zrobić:

Dostępne w wersji pełnej

12.1. Dojrzewanie, czyli od zależności do współzależności

Dostępne w wersji pełnej

12.2. Miłość nie jest stanem, jest aktywnością

Dostępne w wersji pełnej

12.3. Programowanie prawdziwej odpowiedzialności

Dostępne w wersji pełnej

Warto zrobić:

Dostępne w wersji pełnej

13.1. Dobry użytek z podświadomości

Dostępne w wersji pełnej

13.2. Promocja dobra

Dostępne w wersji pełnej

13.3. Trudne sprawy

Dostępne w wersji pełnej

Warto zrobić:

Dostępne w wersji pełnej

14.1. Zasady empatycznej rozmowy

Dostępne w wersji pełnej

14.2. Trudne wcielanie

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Wychowanie do szczęścia

Spis treści

Karta tytułowa

Motto

Dla kogo i dlaczego napisałam tę książkę

Rozdział 1
„AHA, MOŻNA JESZCZE RAZ – INACZEJ, LEPIEJ”

Rozdział 2
WYCHOWANIE NA... KOGO?

Warto zrobić:

Rozdział 3
CO MOGĄ RODZICE?

3.1. Czego naprawdę pragną rodzice?

3.2. Wizja i misja rodziny

Warto zrobić:

Rozdział 4
CO MOŻE SZKOŁA?

4.1. Dokąd idziesz, szkoło?

Warto zrobić:

Rozdział 5
MY – WSZYSTKIE „RODZINY”

Warto zrobić:

Rozdział 6
LIDER – ETAT DO OBSADZENIA

6.1. Katalizator energii

6.2. Entuzjasta

6.3. Budowniczy charakteru

Warto zrobić:

Rozdział 7
SKUTECZNIE...
CZYLI WŁAŚCIWIE JAK?

7.1. Kto jest kurą?

7.2. Ekonomia uczuć

Rozdział 8
LIDER W AKCJI

Rozdział 9
INDYWIDUALNE MISTRZOSTWO

Warto zrobić:

Rozdział 10
PODŚWIADOMOŚĆ I WYCHOWYWANIE

10.1. Bądź programistą

10.2. Programuj właściwie dzieci

Rozdział 11
POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI

11.1. Zbuduj to w sobie

11.2. Pomóż budować dziecku

Warto zrobić:

Rozdział 12
PRAWDZIWA ODPOWIEDZIALNOŚĆ

12.1. Dojrzewanie, czyli od zależności do współzależności

12.2. Miłość nie jest stanem, jest aktywnością

12.3. Programowanie prawdziwej odpowiedzialności

Warto zrobić:

Rozdział 13
POZYTYWNE MYŚLENIE

13.1. Dobry użytek z podświadomości

13.2. Promocja dobra

13.3. Trudne sprawy

Warto zrobić:

Rozdział 14
TAJEMNICA PRAWDZIWEJ ROZMOWY

14.1. Zasady empatycznej rozmowy

14.2. Trudne wcielanie

ZAKOŃCZENIE

Karta redakcyjna

Copyright © 2003, 2006 by Iwona Majewska-Opiełka

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2015

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony.

Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor tego wydania: Elżbieta Bandel

Opracowanie graficzne serii i projekt okładki: Piotr Majewski

Fotografia na okładce
© Sergey Novikov / Shutterstock

Wydanie I e-book
(opracowane na podstawie wydania książkowego:
Wychowanie do szczęścia, wyd. III, Poznań 2015)

ISBN 978-83-7818-369-3

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.
ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań
tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74
e-mail: rebis@rebis.com.pl
www.rebis.com.pl

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl